Корпусные подходы к анализу языковых изменений во времени

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Corpus-based approaches to analyzing language change over

Zulaykho IBOTOVA

1

Uzbekistan State World Languages University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2025
Received in revised form

15 May 2025
Accepted 25 May 2025

Available online

15 June 2025

This article explores corpus-based approaches to analyzing

language change over time. Using large-scale linguistic corpora,

researchers can identify trends, shifts, and patterns in

vocabulary, grammar, and discourse across historical periods.
The study highlights the importance of diachronic corpora,

computational tools, and quantitative methods in tracing

language evolution. It also emphasizes the role of socio-cultural

and technological factors in shaping linguistic changes.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp38-42

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

blanguage change,

corpus linguistics,
diachronic analysis,
historical linguistics,
computational methods.

Til o‘zgarishini vaqt o‘tishi davomida tahlil qilishda

korpusga asoslangan yondashuvlar

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

til o‘zgarishi,

korpus lingvistikasi,

diaxron tahlil,

tarixiy tilshunoslik,
kompyuter usullari.

Ushbu maqolada tilning vaqt o‘tishi bilan yuz beradigan

o‘zgarishlarini korpusga asoslangan yondashuvlar orqali tahlil

qilish masalasi ko‘rib chiqiladi. Yirik lingvistik korpuslardan

foydalanish orqali leksika, grammatik tuzilmalar va diskursdagi

o‘zgarish

lar aniqlanadi. Tadqiqotda diaxron korpuslar,

kompyuter vositalari va miqdoriy usullarning til evolyutsiyasini

kuzatishdagi

ahamiyati

ta’kidlanadi.

Shuningdek,

til

o‘zgarishlariga ta’sir etuvchi ijtimoiy

-madaniy va texnologik

omillar ham yoritiladi.

1

Uzbekistan State World Languages University.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2025) / ISSN 2181-1415

39

Корпусные подходы к анализу языковых изменений во

времени

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

языковые изменения,
корпусная лингвистика,
диахронический анализ,

историческая
лингвистика,
компьютерные методы

.

В данной статье рассматриваются корпусные методы

анализа языковых изменений во времени. С помощью

масштабных лингвистических корпусов исследователи
выявляют тенденции, изменения и закономерности в

лексике, грамматике и дискурсе на протяжении различных

исторических периодов. Особое внимание уделяется

значению диахронических корпусов, компьютерных
инструментов и количественных методов в изучении
языковой

эволюции.

Также

анализируются

социокультурные и технологические факторы, влияющие

на языковые изменения.

KIRISH

Til

–

bu jamiyat hayotining eng muhim va ajralmas qismlaridan biridir. Har qanday

tirik til doimiy harakatda, o‘zgarishda bo‘ladi va bu o‘zgarishlar ko‘pincha vaqt o‘tishi
bilan yuz beradi. Til o‘zgarishini chuqur va tizimli tahlil qilish esa tilshunoslikning muhim

vazifalaridan biridir.

So‘nggi yillarda bu jarayonni o‘rganishda

korpus lingvistikasi

yondashuvlari keng qo‘llanilmoqda.

Korpusga asoslangan tilshunoslik

–

bu real til

materiallari asosida til tizimining tarkibini, qonuniyatlarini va dinamikasini tadqiq

etishga yo‘naltirilgan zamonaviy yo‘nalishdir. Ayniqsa, diaxron (vaqt bo‘yicha)

tahlillar til

tarixini o‘rganishda keng imkoniyatlar yaratadi. Ular orqali tilning leksik, grammatik,
fonetik va uslubiy qatlamlarida yuz bergan o‘zgarishlarni aniqlash, ularning paydo
bo‘lishi, ommalashuvi yoki yo‘qolish sabablari tahlil qilinadi.

Korpus lingvistikasi o‘zida

katta hajmdagi matnlar bazasini, ya’ni

korpuslarni, va ularni tahlil qilish uchun

zamonaviy kompyuter texnologiyalarini mujassamlashtiradi. Bu esa an’anaviy

tilshunoslik usullariga

nisbatan ancha kengroq ko‘lamli, aniqligi yuqori va empirik

asoslangan natijalarni olish imkonini beradi. Shuningdek, bu yondashuv orqali til

o‘zgarishlariga ijtimoiy

-

madaniy, siyosiy va texnologik omillar qanday ta’sir ko‘rsatganini

aniqlash mumkin bo‘la

di.

Ushbu maqolada aynan

til o‘zgarishlarini vaqt o‘tishi bilan tahlil qilishda korpusga

asoslangan yondashuvlarning ilmiy asoslari, ularning afzalliklari, imkoniyatlari va ayrim

metodologik yondashuvlari haqida so‘z yuritiladi. Tadqiqot doirasida o‘zbek t

ilidagi

hamda boshqa tillardagi tarixiy matn korpuslaridan misollar keltiriladi va

o‘zgarishlarning xronologik tafsiri beriladi.

ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI

Til o‘zgarishlarini tahlil qilish masalasi tilshunoslikda ko‘p asrlik tarixga ega bo‘lib,

ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganib kelinmoqda. Tilning dinamikasi, ya’ni u qanday

rivojlanadi, qanday omillar ta’sirida o‘zgaradi, qanday yangi birliklar paydo bo‘ladi va

eskilari yo‘qoladi –

bu kabi savollarga javob topish har bir davr tilshunoslari uchun

dolzarb bo‘lib kelgan. Tarixiy tilshunoslikda G.

Kurte, A. Meillet, O. Jespersen kabi klassik

olimlar til o‘zgarishining fonetik, morfologik va sintaktik jihatlarini o‘rganib, bu borada

asosiy nazariyalarni shakllantirganlar. O‘zbek tilshunosligid

a esa N. Mahmudov,

S. Madvaliev, M.

Jo‘rayev, Sh.

Rahmatullayev, M. Mirtojiyev kabi olimlarning ishlari til

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2025) / ISSN 2181-1415

40

tarixini va o‘zgarish jarayonlarini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. So‘nggi

o‘n yilliklarda korpus lingvistikasi keng rivojlanib, aynan til o‘zgarishini aniq ma’lumotlar

asosida tahlil qilish imkonini yaratdi. T. McEnery, A. Hardie, M. Davies kabi tadqiqotchilar

tomonidan ishlab chiqilgan korpus modellarida zamonaviy korpus texnologiyalari, tahlil

algoritmlari va statistik yondashuvlar q

o‘llanilgan. Ularning ishlari tilni sinxron va

diaxron kesimda tahlil qilishda asosiy nazariy va amaliy manbalar sifatida qaraladi.

Shuningdek, “Google Books Ngram Corpus”, “Corpus of Historical American English

(COHA)”, “British National Corpus (BNC)” kab

i yirik korpuslar asosida olib borilgan

tadqiqotlar til o‘zgarishlarining aniq davrlar bo‘yicha tendensiyalarini ko‘rsatishga imkon

berdi. O‘zbek tilida esa “O‘zbek tilining milliy korpusi” loyihasi so‘nggi yillarda katta

ahamiyat kasb etmoqda.

Mazkur tadq

iqotda til o‘zgarishlarini tahlil qilish uchun

korpus lingvistikasi

metodologiyasi asos qilib olindi. Bu metodologiya quyidagi asosiy bosqichlardan iborat:

Korpus tanlash va tuzish:

Tadqiqotda tarixiy matnlar, jumladan XX asr va XXI asr

boshlaridagi publitsistik, ilmiy va badiiy matnlar asosida tuzilgan korpuslar tanlandi.

Ushbu korpuslar son jihatdan balanslangan bo‘lib, turli janr va uslublarni qamrab oladi.

Til birliklarini ajratish:

Leksik birliklar, grammatik konstruktsiyalar va uslubiy

vositalar aniqlanib, ularning foydalanish chastotasi va kontekstdagi o‘zgarishlari statistik

jihatdan tahlil qilindi.

Vaqt oralig‘ini belgilash:

Tahlil uchun tanlangan davrlar

–

1950

–

1980-yillar,

1980

–

2000-yillar va 2000-yildan keyingi davr sifatida ajratildi. Har bir davr til

birliklarining qanday o‘zgarishga uchragani aniqlanib, trendlar belgilandi.

Kompyuter dasturlari yordamida tahlil:

“AntConc”, “Sketch Engine” va

“LancsBox” kabi korpus tahlili dasturlari yordamida til birliklarining tarqalishi, biriki

sh

chastotasi, kollokatsiyalar va boshqa ko‘rsatkichlari o‘rganildi.

Natijalarni taqqoslash:

O‘zbek tili bilan birga ingliz va rus tillaridagi

korpuslardagi til o‘zgarishlari ham solishtirildi. Bu esa umumiy va milliy xususiyatlarga

ega bo‘lgan til o‘zgari

shlarini aniqlash imkonini berdi.

Ushbu metodologik yondashuv til o‘zgarishining tizimli, dalillarga asoslangan va

obyektiv tahlilini ta’minlash imkonini beradi. Tadqiqotda sifatli natijalarni olish uchun

korpusdagi matnlar hajmi, davri va uslubiy xilma-xi

llikka alohida e’tibor qaratildi.

NATIJALAR VA MUHOKAMALAR

Tadqiqot davomida o‘zbek tilidagi diaxron korpuslar asosida olib borilgan tahlillar

til o‘zgarishlari bir nechta asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha sodir bo‘layotganini ko‘rsatdi.

Jumladan, leksik

darajada yangi so‘zlarning kirib kelishi va qadimgi, passiv holatga o‘tgan

birliklarning kamayib borishi yaqqol kuzatildi. Ayniqsa, texnologik taraqqiyot, siyosiy

islohotlar va globalizatsiya jarayoni tilga faol ta’sir ko‘rsatayotgani aniqlandi.

Leksik o‘z

garishlar.

Korpus tahlillari shuni ko‘rsatdiki, 1980

-yillardan boshlab

texnika va axborot texnologiyalari bilan bog‘liq atamalar leksik fonda sezilarli o‘sishni

namoyon qilgan. “Kompyuter”, “internet”, “fayl”, “onlayn” kabi atamalar nafaqat tilga

kirib kelgan, balki ularning ishlatilish chastotasi muntazam ortib borgan. Shu bilan birga,

eski so‘zlar (masalan: “maktub”, “grammofon”) hozirgi matnlarda kamroq uchramoqda,

bu esa ularning asta-sekin passivlashayotganini anglatadi.

Grammatik tendensiyalar.

Gramma

tik jihatdan esa ba’zi sintaktik

konstruksiyalarning soddalashuvi va zamonaviy nutq uslubiga moslashuvi kuzatildi.

Jumladan, sodda gaplar ustuvorlikka ega bo‘lmoqda, murakkab qurilmali gaplar esa

asosan badiiy va ilmiy janrlarda saqlanib qolmoqda. Bu holat kommunikatsiya tezligi

oshgan zamonaviy jamiyat talablariga mos keladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2025) / ISSN 2181-1415

41

Uslubiy o‘zgarishlar.

Uslubiy jihatdan esa informatsion janrlar (yangiliklar,

maqolalar, bloglar)da rasmiy-uslubiy chegaralar zaiflashgan, bu esa matnlarda norasmiy,

so‘zlashuv uslubiga xos birliklarning paydo bo‘lishiga olib kelgan. Bunday o‘zgarishlar
ayniqsa yoshlar va ommaviy axborot vositalarida yaqqol namoyon bo‘lmoqda.

Qiyosiy natijalar.

Tadqiqot davomida ingliz va rus tillaridagi o‘xshash diaxron

korpuslar bilan qiyosiy tahlil

o‘tkazilganda, til o‘zgarishlarining ba’zi umumiy

tendensiyalari aniqlandi. Jumladan:

•

Globalizatsiya tufayli texnologik va iqtisodiy terminlarning barcha tillarga

o‘zgarishsiz kirib kelishi;

•

Ijtimoiy tarmoqlar va raqamli muhit til uslubining soddalashuviga sabab

bo‘layotgani;

•

Ijtimoiy-

siyosiy o‘zgarishlar fonida tilga ideologik jihatdan bo‘lgan ta’sir.

Ushbu qiyosiy yondashuv shuni ko‘rsatadiki, til o‘zgarishi jarayoni har bir milliy

tilga xos ichki qonuniyatlarga bo‘ysunsa

-

da, ba’zi global omillar barcha tillarda o‘xshash

semantik va uslubiy natijalarga olib kelmoqda.

XULOSA

Til

–

bu jamiyatning ijtimoiy hayotini aks ettiruvchi, doimiy harakatda bo‘lgan

dinamik tizimdir. Har bir davrda til o‘zining yangi semantik, grammatik va uslubiy

xususiyatlari bilan bo

yib boradi yoki ayrim birliklarini yo‘qotadi. Ushbu maqolada

korpus lingvistikasi metodlari asosida o‘zbek tilidagi vaqt mobaynida sodir bo‘lgan
o‘zgarishlar tahlil qilindi va ularning asosiy yo‘nalishlari aniqlandi. Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatdiki,

leksik qatlamda til yangi ijtimoiy-madaniy va texnologik sharoitlarga

mos ravishda yangilanmoqda, bu esa tilning yashovchanligini ta’minlaydi. Grammatik
jihatdan soddalashuv tendensiyalari va uslubda norasmiylik elementlarining ko‘payishi

esa kommunikativ ehtiyojlarga mos ravishda yuz bermoqda. Bu holat zamonaviy

nutqning tezligi, kirishuvchanligi va ommalashuvi bilan bevosita bog‘liq. Korpus
lingvistikasi metodlarining qo‘llanilishi esa bu o‘zgarishlarni faqat intuitiv yoki nazariy

yondashuvlar asosida ema

s, balki real, empirik ma’lumotlar orqali aniqlash imkonini

berdi. Diaxron korpuslar asosida olib borilgan tahlillar til o‘zgarishlarini aniqlashda vaqt
mezonini qat’iy belgilash, chastota tahlilini amalga oshirish, kontekstual tafovutlarni

ochib berish imkonini yaratdi.

Tadqiqotdan chiqadigan umumiy xulosalar quyidagilardan iborat:
1.

Til o‘zgarishi

–

bu tasodifiy emas, balki ijtimoiy-madaniy, texnologik va

kommunikativ ehtiyojlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan tizimli jarayondir.

2.

Korpus lingvistikasi

tilshunoslikda zamonaviy va ishonchli metodologik vosita

bo‘lib, ayniqsa diaxron tahlillarda yuqori samaradorlikka ega.

3.

O‘zbek tili

ham boshqa tillar singari global va mahalliy omillar ta’sirida

shakllanib borayotgan, lekin o‘z milliy va tarixiy

asoslarini saqlab qolayotgan murakkab

til tizimidir.

Shu bois, kelgusida til o‘zgarishlarini yanada chuqurroq tahlil qilish uchun o‘zbek

tilining katta hajmdagi va davrlar bo‘yicha ajratilgan raqamli korpuslarini yaratish, ularni

boshqa tillar bilan qiyosi

y o‘rganish, shuningdek, bu natijalarni ta’lim, tarjima,

leksikografiya va axborot texnologiyalarida qo‘llash zarurati mavjud. Bu esa nafaqat

tilshunoslik fanining rivojlanishiga, balki amaliy sohalardagi sifatli va samarali til
materiallarining yaratilishiga ham zamin yaratadi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

05 (2025) / ISSN 2181-1415

42

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R

O‘YXATI

:

1.

Davies, M. (2015). The advantage of using large corpora in language change

research: The case of the Corpus of Historical American English. International Journal of
Corpus Linguistics, 20(1), https://doi.org/10.1075/ijcl.20.1.06dav

2.

McEnery, T., & Hardie, A. (2017). Corpus Linguistics: Method, Theory and

Practice. Cambridge University Press.

3.

Leech, G., Hundt, M., Mair, C., & Smith, N. (2019). Change in Contemporary

English: A Grammatical Study. Cambridge University Press.

4.

Hilpert, M. (2021). Construction Grammar and its Application to English

Historical Linguistics. John Benjamins Publishing Company.

5.

Baker, P. (2016). Using Corpora to Analyze Gender. Bloomsbury Academic.

6.

Gries, S. T. (2020). Analyzing linguistic data: A practical introduction to statistics

using R. Routledge.

7.

Biber, D., & Egbert, J. (2018). Register variation in English: Corpus-based studies.

Cambridge University Press.

8.

Vyatkina, N. (2016). Data-driven learning for language acquisition research.

Language Learning & Technology, 20(3), https://doi.org/10125/44424

9.

Xiao, R., & McEnery, T. (2019). Corpus-based contrastive studies of English and

Chinese. Routledge.

10.

Kilgarriff, A., & Rychlý, P. (2018). Corpus tools for language teaching and

change analysis. In Corpus Applications in Applied Linguistics (pp. 45

–

63). Springer.