Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Social activism of women in modern societies
Lola KARIMOVA
1
Bukhara State Medical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article analyzes the social activity of women in modern
societies, its main directions, and development factors.
It highlights women's participation in education, the labor
market, political life, and civil society, as well as methods of
stimulating their social engagement through state policy. The
article examines programs and initiatives aimed at ensuring
gender equality, using the experience of Uzbekistan as an
example. It also outlines existing problems, stereotypes, and
obstacles, along with proposals for overcoming them.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp526-530
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
women,
social activity,
gender equality,
political participation,
education,
state policy,
digital engagement.
Zamonaviy jamiyatlarda xotin-qizlar ijtimoiy faolligi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
xotin-qizlar,
ijtimoiy faollik,
gender tengligi,
siyosiy ishtirok,
ta’lim, davlat siyosati,
raqamli faollik.
Mazkur maqolada zamonaviy jamiyatlarda xotin-qizlarning
ijtimoiy faolligi, uning asosiy yo‘nalishlari va rivojlanish omillari
tahlil qilingan. Ayollarning ta’lim, mehnat bozori, siyosiy hayot
va fuqarolik jamiyatidagi ishtiroki, shuningdek, davlat siyosati
orqali ularning ijtimoiy faolligini rag‘batlantirish usullari
yoritilgan.
O‘zbekiston tajribasi misolida gender tengligini
ta’minlash borasidagi dastur va tashabbuslar ko‘rib chiqiladi.
Maqolada mavjud muammolar, stereotiplar va to‘siqlar hamda
ularni bar
taraf etish bo‘yicha takliflar bayon etiladi.
1
PhD, Associate Professor, Bukhara State Medical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
527
Социальная активность женщин в современном
обществе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
женщины,
социальная активность,
гендерное равенство,
политическое участие,
образование,
государственная
политика,
цифровая активность
.
В статье рассматривается социальная активность
женщин в современном обществе, её ключевые
направления и факторы развития. Освещаются участие
женщин в образовании, на рынке труда, в политической и
общественной жизни, а также механизмы государственной
поддержки их активности. На примере Узбекистана
проанализированы
программы
и
инициативы
по
обеспечению гендерного равенства. В работе также
представлены существующие проблемы, социальные
стереотипы и предложения по их преодолению.
KIRISH
Zamonaviy jamiyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biri bu
–
xotin-qizlarning
ijtimoiy faolligini ta'minlashdir. Ijtimoiy faollik
–
fuqarolarning jamiyat hayotida faol,
ongli va tashabbuskor ishtirokini ifodalovchi tushuncha bo‘lib, u siyosiy, iqtisodiy,
ma'naviy va madaniy sohalarni o‘z ichiga oladi. Ayollar faolligi –
nafaqat gender tenglik
masalasi, balki umumiy ijtimoiy adolat, inklyuziv rivojlanish va barqaror taraqqiyotning
negizidir. Ushbu maqolada zamonaviy jamiyatlarda xotin-qizlarning faollik shakllari,
rivojlanish omillari, muammolar va istiqbolli yo
‘
nalishlar ko
‘
rib chiqiladi. XXI asr
insoniyat tarixida innovatsiyalar, raqamli texnologiyalar va ochiq jamiyatlar davri
sifatida kirib kelgan bo
‘
lsa, bu davrning ajralmas belgisi
–
ayollarning ijtimoiy faolligi va
gender tenglik tamoyillarining ildam rivojlanishi bo
‘
ldi. Jamiyat taraqqiyotining
barqarorligi, inson salohiyatining to
‘
laqonli ro
‘
yobga chiqishi aynan ayollarning ijtimoiy,
iqtisodiy va siyosiy jarayonlardagi faol ishtirokiga bog
‘
liq bo
‘
lib bormoqda [1]. Ushbu
maqola zamonaviy jamiyatlarda xotin-qizlarning ijtimoiy faolligini har tomonlama tahlil
qilish, mavjud to
‘
siqlarni aniqlash va ularni bartaraf etish yo
‘
llarini asoslashga qaratilgan.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Hozirgi kunda yangi O‘zbekistonni barpo etishning ulkan imkoniyatlari yaratilib,
shiddatli islohotlar davom etmoqda. Yurtimizda amalga oshirilayotgan demokratik
islohotlarning asosiy maqsadi
–
inson, uning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlari
eng yuksak qadriyat sifatida tan olinadigan huquqiy demokratik davlat va adolatli
fuqarolik jamiyatini qurishdir. Bu jihatdan Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoevning Oliy
Majlisga taqdim etgan Murojaatnomasidagi yangi O‘zbekistonni buyuk tarix, buyuk
davlat, buyuk madaniyat yaratgan, mehnatkash, azmu shijoatli, adolatni qadrlaydigan
xalqimiz bilan birgalikda barpo etamiz hamda islohotlar natijasida xalqimiz uchun
farovon va munosib turmush sharoitini yaratib berishimiz zarur, degan so‘zlari bugungi
davr talabini aks ettirishini alohida ta’kidlash lozim. O‘zbekistonda inson huquqlari
jamiyatni demokratlashtirish muammolari ilmiy zehniyat, xalqning tarixan tarkib topgan
an’analari, urf
-
odatlari, ma’naviy qadriyatlarini inobatga olgan holda hal etilmoqda.
Ayollar huquqlarini himoya qilish sohasida amalga oshirilgan islohotlar silsilasida ushbu
munosabatlarni huquqiy tartibga soluvchi qonunchilikni takomillashtirish ham muhim
ahamiyatga ega hisoblanadi. Shu bois ayollar huquqlarini himoya qilishning oilaviy-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
528
huquqiy masalalari va turli davlat xizmatlarida xizmat qiluvchi ayol xodimalarning
O‘zbekiston Respublikasining qonunchiliklarida belgilangan ayol
lar huquqlarini himoya
qilish mexanizmlarini izohlash dolzarbdir. Xotin qizlar harakati dastavval Shimoliy
Amerikada, 1775
–
1783-yillar davomida mustaqillik uchun kurash sharoitida va
Fransiyada 1789
–
1794-yillardagi inqilob davrida vujudga keldi. 1914-yil 8-martda xotin-
qizlar kuni bayram sifatida bir vaqtning o‘zida 6 mamlakat –
Avstriya-Vengriya, Belgiya,
Germaniya, Niderlandiya, Rossiya va Shveysariyada ilk marta keng nishonlandi. Dastlabki
feministlar xotin
–
qizlarning ezilishi xamda ularning erkaklarga qaramligi sabablarini
izlar ekan, ularni ham huquqiy va ijtimoiy jabhalarda ko‘radi. Ularning qarashlari
feministik dunyoqarash, keyinchalik feministik nazariya shaklini oldi [2]. Biroq,
feministlarning xotin
–
qizlarning huquqlarini himoya qilish va kengaytirish borasidagi
chiqishlari jamiyat uchun kutilmagan bo‘lib, hammada va hatto ayollar orasida ham ijobiy
qabul kilinmagan. Ayollarga taalluqli va O‘zbekiston qo‘shilgan xalqaro hujjatlar qatoriga
1948-yil 10-dekabrda qabul qilingan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi;
1959-
yil 20 noyabrda qabul qilingan Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya; 1919
-yilda
Jenevada qabul qilingan va 1952-yil 28-
iyunda qayta ko‘rib chiqilgan “Onalikni muhofaza
qilish to‘g‘risida”gi Konvensiya; 1966
-yil 16-dekabrda qa
bul qilingan “Iqtisodiy, ijtimoiy
va madaniy huquqlar to‘g‘risida”gi Xalqaro pakt (hujjat) kiradi. MDH a’zolari bo‘lgan
davlatlar o‘rtasida ayollarga doir munosabatlarni tartibga solishda 1993
-yil 22-yanvarda
Minskda qabul qilingan va 1993-yil 6-
mayda O‘zbekiston ratifikatsiya qilgan “Fuqarolik,
oilaviy, jinoiy ishlar bo‘yicha huquqiy yordam va huquqiy munosabatlar to‘g‘risida”gi
Konvensiya muhim o‘rin egallaydi. Ushbu Konvensiyada belgilangan qoidalar ayollarni
huquqiy jihatdan MDH mamlakatlari o‘rtasida 1
993-yilda tuzilgan ikki tomonlama
shartnomalarda nazarda tutilgan qoidalarga yaqinligi bilan ifodalanadi [3]. Inson
huquqlari umumjahon deklaratsiyasi 23-
moddasiga ko‘ra: har bir inson mehnat qilish,
ishni erkin tanlash, adolatli va qulay ish sharoitiga eg
a bo‘lish va ishsizlikdan himoya
qilinish huquqiga; har bir inson hech bir kamsitishsiz teng mehnat uchun teng haq olish
huquqiga; har bir ishlovchi kishi o‘zi va oilasi uchun insonga munosib yashashni
ta’minlaydigan adolatli va qoniqarli daromad olishga, zarur bo‘lganda ijtimoiy
ta’minotning boshqa vositalari bilan to‘ldiriluvchi daromad olish huquqiga ega. Erkaklar
va ayollar o‘rtasida tenglikka erishish dunyo mamlakatlari ijtimoiy
-iqtisodiy
rivojlanishning turli bosqichlarida vaziyat va muammolar har xil
kechgan bo‘lsada,
shunga qaramay, xotin-qizlar va erkaklarning mehnat bozoridagi mavqei, ularning
qadriyat va an’analarga asoslangan jamiyat hamda oilalarda ijtimoiy mavqeini
ifodalovchi umumiy qonuniyatlar mavjud. Bu qonuniyatlar gender tenglikni ta’minl
ash
orqali namoyon bo‘ladi. Gender bu umuman olganda
–
erkaklar va ayollarning umumiy
tenglik nuqtai nazaridan farqlarini va tomonlarning barcha yo‘nalishlardagi haqiqiy
o‘rnini aks ettiruvchi tushuncha hisoblanadi. Gender tengligi
–
bu har bir insonning
h
uquqidir. Ayollarning huquqlarini kafolatlash va ularga o‘z salohiyatlarini to‘la namoyon
etish imkoniyatlarini berish nafaqat gender tenglikka erishish uchun, balki
rivojlanishning keng bosqichlariga erishish uchun ham muhimdir. Sir emaski teng
imkonyatga
ega bo‘lgan ayollar va qizlar o‘z oilalari, xalqi va mamlakatlarining
salomatligi va samaradorligiga hissa qo‘shib, barchaga foyda keltiradigan kuch yaratishi
mumkin. Gender tengligi shuni anglatadiki, xar bir jamyatda erkaklar va ayollar
moliyaviy mustaq
illik, ta’lim va shaxsiy rivojlanish uchun teng kuchga ega bo‘lishi lozim.
Ayollarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish gender tengligiga erishishning muhim
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
529
jihatlaridan biridir. Bu ayolning o‘zini o‘zi qadrlash tuyg‘usini, qaror qabul qilish
qobiliya
tini, imkoniyat va manbalardan foydalanish imkoniyatini, o‘zgarishlarni amalga
oshirish qobiliyatini oshirishni o‘z ichiga oladi.
Zamonaviy jamiyatda xotin-qizlar
quyidagi sohalarda faol ishtirok etmoqda:
a)
Ta’lim sohasi. Bugungi kunda ayollar orasida oliy ma’lumotlilar soni ortmoqda.
Ko‘plab davlatlarda qizlar oliy ta’limga kirish darajasi bo‘yicha yigitlardan ustunlik
qilmoqda. Bu ijtimoiy mobillikning muhim omilidir [4].
b) Mehnat bozori. Xotin-
qizlar sog‘liqni saqlash, ta’lim, xizmat ko‘rsat
ish, IT va
boshqa zamonaviy sohalarda muvaffaqiyatli faoliyat yuritmoqda. Ularning iqtisodiy
faolligi ularning mustaqilligi va ijtimoiy mavqeini mustahkamlaydi.
d) Siyosiy hayot. Parlament, mahalliy kengashlar va boshqa siyosiy institutlarda
xotin-qizlar s
oni ortmoqda. Ko‘plab mamlakatlarda ular hukumat lavozimlariga, siyosiy
partiyalar va ijtimoiy harakatlar rahbarligiga saylanmoqda.
e) Fuqarolik jamiyati va NNTlar. Ayollar ijtimoiy faollikning eng faol qatlamlaridan
biri hisoblanadi. Ular ijtimoiy adolat,
ekologik xavfsizlik, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib
qilish yo‘nalishlarida faol ishtirok etmoqda [5].
Faollikni shakllantiruvchi omillar
a)
Ma’naviy
-
psixologik omillar. Ayollarning o‘ziga ishonchi, o‘zini jamiyatda tutish
qobiliyati, faollik va liderlik
ko‘nikmalari ularning ijtimoiy faolligiga bevosita ta’sir qiladi.
b)
Ta’lim va malaka darajasi. Ta’limli ayollar ko‘proq mustaqil fikrlaydi, mehnat
bozoriga kirish imkoniyati keng bo‘ladi. Hayot davomida o‘qish ("lifelong learning")
tamoyili ayollarning za
monaviy jamiyatda o‘z o‘rnini topishiga ko‘maklashadi.
d) Axborot texnologiyalari. Raqamli savodxonlik, onlayn ish faoliyati, masofaviy
ta’lim va raqamli biznes platformalar ayollar uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
e) Davlat siyosati. Xotin-qizlar uchun maxsus davlat dasturlari va qonunchilikdagi
islohotlar ularning ijtimoiy faolligini rag‘batlantiradi [6].
O‘zbekiston tajribasi. O‘zbekiston Respublikasi so‘nggi yillarda xotin
-qizlar ijtimoiy
faolligini oshirish bo‘yicha izchil siyosat yuritmoqda: “Ayollar daftari” orqali ehtiyojmand
xotin-
qizlarni aniqlash va ularga manzilli yordam ko‘rsatish; Gender tengligi strategiyasi
qabul qilindi va milliy komissiyalar faoliyat yuritmoqda; Ayollarning oliy ta’limga kirishida
grantlar va alohida kvotalar joriy qili
nmoqda; Ayollar startaplari va tadbirkorligini qo‘llab
-
quvvatlash jamg‘armalari faoliyat ko‘rsatmoqda; Parlamentda ayollar vakilligi 30%dan
oshdi, bu esa siyosiy faollik darajasining oshganini ko‘rsatadi [7].
Muammolar va to‘siqlar. Patriarxal stereotiplar: “ayolning o‘rni faqat oilada” degan
noto‘g‘ri qarashlar; Mehnat bozorida gender tengsizligi: ayollar kamroq haq oladi, yuqori
lavozimlarga kamroq tayinlanadi; Ish va oilaviy mas’uliyat muvozanati: farzand tarbiyasi
va uy yumushlari asosan ayo
llar zimmasida qolmoqda Ta’limga kirishda hududlar
o‘rtasidagi tafovutlar [8].
Takliflar va istiqbolli yo‘nalishlar. Ta’limda gender yondashuvni mustahkamlash:
o‘quv dasturlariga gender madaniyati asoslarini kiritish; Raqamli inklyuziya: ayollar
uchun bepu
l raqamli ko‘nikmalar kurslari; Flexible work formatlari: masofaviy va
moslashuvchan ish formatlarini kengaytirish; Liderlik va mentorlik dasturlari: yosh
qizlarni yetakchilikka tayyorlash; Mahalliy tashabbuslarni qo‘llab
-quvvatlash:
qishloqlarda ayollar klublari va ijtimoiy loyihalar [9].
Zamonaviy jamiyatlarda ayollar faolligini faqat “foydali ishtirok” sifatida emas, balki
ijtimoiy kapitalning o‘sish omili sifatida qarash lozim. Ayol –
bu jamiyatning faqat ob’ekti
emas, balki faol sub’yektidir. Shu boisd
an ijtimoiy siyosatda faqat yordamga muhtoj qatlam
sifatida emas, balki rivojlanish resursi sifatida yondashuv kuchaytirilishi zarur.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
530
Ijtimoiy adolat faqat erkak va ayolning teng huquqlarini e’lon qilish bilan emas,
balki amaliy sharoitlar tengligi orqali
amalga oshiriladi. Bu esa ta’lim, mehnat, siyosiy
ishtirok va oilaviy siyosatga kompleks yondashuvni talab qiladi.
Shuningdek, ayollar faolligini oshirishda faqat davlat emas, balki jamiyat, mahalla,
oila va ommaviy axborot vositalarining ham roli muhimdir. Gender madaniyatini
kengaytirish, ijtimoiy ongni shakllantirish, ayollarning huquqiy savodxonligini oshirish
–
bularning barchasi zamonaviy yondashuvni talab qiladigan yo‘nalishlardir.
XULOSA
Xotin-qizlarning ijtimoiy faolligi
–
bu zamonaviy jamiyat taraqqiyotining ajralmas qismi
bo‘lib, u demokratik tamoyillar, teng imkoniyatlar va ijtimoiy adolatga asoslangan rivojlanish
modelining asosi hisoblanadi. Ayollarning ijtimoiy hayotdagi ishtirokini oshirish, ularning
ijtimoiy maqomini mustahkamlash va salohiy
atini to‘liq ro‘yobga chiqarish uchun davlat,
jamiyat va oila birgalikda harakat qilishi lozim. Ayollarning ijtimoiy faolligi
–
bu faqatgina
ayollar masalasi emas, balki umumjamiyat taraqqiyoti, adolat, barqarorlik va inson
salohiyatining to‘liq ro‘yobga c
hiqishiga xizmat qiluvchi strategik omildir. Xotin-qizlarni
rag‘batlantiruvchi, ularning imkoniyatlarini kengaytiruvchi siyosiy va ijtimoiy vositalar orqali
jamiyat yanada ochiq, demokratik va farovon tus oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Sharipov A. Z. Social stratification processes and social cooperation during
globalization //Scientific Bulletin of Namangan State University.
–
2020.
–
Т
. 2.
–
№.
4.
–
С. 240
-247.
2.
Ниёзова, Н. Ш., & Искандаров, Ш. А. (2019). Ўзбекистон тарихини ўқитишда
инновациялар самарадорлиги хусусиятлари.
3.
Искандаров, Ш. А. (2014). Некоторые рассуждения об этнической истории
арабов Узбекистана и связанных с ними этнотопонимах. Молодой ученый, (4), 746
-749.
4.
Musayev, O., Abidova, Z., Abdalov, U. M., Orzikulov, B., Narkulov, S. D., Rakhimov,
S., ... & Nematov, O. (2023). Issues Of National Identity in The People of Central Asia.
Journal of Law and Sustainable Development, 11(12), e2796-e2796.
5.
Iskandarov, S. A. (2023). Social, economic and cultural processes in the
Kashkadarya oasis in the 20th century and their impact on the lifestyle of local residents.
American Journal Of Social Sciences And Humanity Research, 3(10), 149-154.
6.
Mukhlisa A., Amanovna H. A. SOCIAL PSYCHOLOGICAL MECHANISMS OF
WORKING WITH DISORDERED YOUTH //Finland International Scientific Journal of
Education, Social Science & Humanities.
–
2023.
–
Т
. 11.
–
№.
4.
–
С. 1448
-1452.
7.
Шарипов А., Мухаммадиева Г. И. Some theoretical aspects moral and legal
education of schoolchildren //Ученые записки Худжандского государственного
университета им. академика Б. Гафурова. Гуманитарные науки. –
2019.
–
№. 3 (60).
–
С. 141
-144.
8.
Бўриев, О., Искандаров, Ш., & Хўжаёров, А. (2022). Абу Райҳон Берунийнинг
“Ҳиндистон” асари ноёб этнографик манба сифатида. Academic research in
educational sciences, (3), 399-411.
9.
Kholikova, R. E., Narkulov, D. T., Abilov, U. M., Khudoykulov, A. B., Karimov, N. R.,
Iskandarov, S. A., ... & Niyozova, N. S. (2023). Impact of Renaissances in The History of
Uzbekistan And Causative Factors of The Third Renaissance. Journal of Law and
Sustainable Development, 11(12), e2518-e2518.
