Лингвистические вопросы использования терминов «арбитраж» и «ҳакамлик» в законодательстве

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Linguistic issues of the use of terms "arbitration" and
"hakamlik" in legislation

Sherzodbek MASADIKOV

1

, Nargiza MASADIKOVA

2

The University of World Economy and Diplomacy, University of Tashkent for Applied Sciences

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2025
Received in revised form

15 May 2025
Accepted 15 June 2025

Available online

25 June 2025

This article is devoted to the linguistic issues of the use of the

terms arbitration and hakamlik in the legislation of the Republic

of Uzbekistan, in particular in the laws “On International
Commercial Arbitration” and “On Arbitration Courts”. It

analyzes the content, lexical meaning, morphological structure,

and phonological analysis of the terms arbitration and

hakamlik. Since the content and essence of the terms arbitration
and hakamlik are the same, the expediency of using the word

hakamlik instead of arbitration is proposed. It is also justified to

use the word hakamlik kelishuvi instead of hakamlik bitimi, and

the word hakam instead of arbitration judge and arbitrator. At

the same time, the circumstances related to the use of the word
combination of arbitration clause are analyzed and relevant

recommendations are developed. The specific features of the

use of these terms in the national legislation are analyzed, and

proposals and recommendations are developed.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3-pp408-414

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

arbitration,

arbitration agreement,

arbitration clause.

1

Candidate of Legal Sciences, Associate Professor, The University of World Economy and Diplomacy.

E-mail: smasadikov@uwed.uz

2

Master degree student, University of Tashkent for Applied Sciences.

E-mail: nargizahonim86@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

409

“Арбитраж”

ҳамда

“ҳакамлик”атамаларини

қонунчиликда

қўллашнинг лингвистик масалалари

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

арбитраж,

ҳакамлик

,

арбитраж келишуви,

арбитраж изоҳи,

ҳакамлик

битими

.

Ушбу мақола арбитраж ҳамда ҳакамлик атамаларини

Ўзбекистон Республикасининг қонунчилигида, хусусан

“Халқаро тижорат арбитражи тўғрисида”ги ва “Ҳакамлик
судлари тўғрисида”ги Қонунларда қўллашнинг лингвистик

масалаларига бағишланган. Унда арбитраж ва ҳакамлик

атамаларининг

мазмун

-

моҳияти,

луғавий

маъноси,

морфологик тузилиши, фонологик таҳлили келтирилган.
Aрбитраж ва ҳакамлик атамаларининг мазмун

-

моҳияти

бир хил бўлганлиги учун, арбитражни ўрнига ҳакамлик

сўзи ишлатилиши мақсадга мувофиқлиги асослаб

берилган. Шунингдек, ҳакамлик битими ўрнига ҳакамлик

келишуви, ҳакамлик судьяси ва арбитр ўрнига ҳакам сўзи
ишлатилиши асосланган. Шу билан бирга, арбитраж изоҳи

сўз бирикмасини қўллаш билан боғлиқ ҳолатлар таҳлил

қилинган ва тегишли тавсиялар ишлаб чиқилган

.

Лингвистические вопросы использования терминов
«арбитраж» и «ҳакамлик» в законодательстве

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

арбитраж,

третейское
разбирательство,
арбитражное соглашение,

арбитражная оговорка,
третейское соглашение

.

Статья

посвящена

лингвистическим

вопросам

использования терминов “арбитраж” и “третейское
разбирательство”

в

законодательстве

Республики

Узбекистан, в частности в законах «О международном

коммерческом арбитраже» и «О третейских судах». В ней

изложены

содержание,

лексическое

значение,

морфологическая структура и фонологический анализ

терминов “арбитраж” и “третейское разбирательство”.

Поскольку содержание и сущность терминов арбитраж и

третейское разбирательство совпадают, обосновывается

целесообразность использования слова ҳакамлик на
узбекском

языке

вместо

слова

арбитраж.

Также,

обосновывается использование слова ҳакамлик келишуви

вместо ҳакамлик битими, ҳакам вместо ҳакамлик судьяси и

арбитр. При этом анализируются обстоятельства, связанные
с использованием словосочетания арбитражная оговорка и

разрабатываются

соответствующие

рекомендации.

Анализируются

особенности

использования

данных

терминов

в

национальном

законодательстве,

разрабатываются предложения и рекомендации

.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

410

КИРИШ

Ушбу мақолада низоларни муқобил ҳал этиш усуллари бўлган арбитраж ва

ҳакамлик

муҳокамасини тартибга солувчи қонун ҳужжатларида атамаларни

қўллашнинг ўзига хос хусусиятлари таҳлил қилинган. Арбитраж ҳамда ҳакамлик

атамаларининг мазмун

-

моҳияти, лингвистик хусусиятлари кўриб чиқилиб, уларни

қонунчиликда қўллаш бўйича тегишли таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган.

МАТЕРИАЛ ВА ТАДҚИҚОТ УСУЛЛАРИ

Тадқиқот асосан интроспектив усул асосида, яъни муаллифларнинг

арбитраж ва ҳакамлик атамаларининг миллий қонунчиликда қўллашдаги
кузатишлари ҳамда тиллараро таққослаш орқали амалга оширилган.

НАТИЖАЛАР ВА УЛАРНИНГ МУҲОКАМАСИ

Арбитраж сўзининг этимологиясига келсак, инглизчадаги “

arbitration

” сўзи

лотинча “

arbitrari”

сўзи орқали кириб келган ва “ҳукм қилиш” маъносини

англатади. Инглиз тилида арбитраж низони ҳал қилиш учун арбитрдан
фойдаланиш жараёни ва бу арбитрнинг ҳукм чиқариш ҳаракатини англатади [1].
Унинг морфологик тузилиши қўйидагича:

−

илдиз:

arbitr

-

(лотинча “

arbiter

” дан)

−

суффикс:

-

ate

(“ҳаракатни бажариш”ни билдирувчи оғзаки қўшимча)

−

суффикс:

-

ion

(феълни ҳаракат ёки жараённи ифодаловчи отга

айлантирувчи номиналлаштирувчи қўшимча) [2].

Тиллараро таққослашларга келсак, француз тилида “

arbitrage

”, испан тилида

“

arbitraje

”, итальян тилида “

arbitrato

”, рус тилида “

арбитраж

” каби ўхшаш илдизли

сўзлари билан белгиланади. Бироқ, немис тилида бошқа этимологик йўлдан
кетган бўлиб, “

Schiedsverfahren

” сўзи билан белгиланади, сўзма

-

сўз таржимаси эса

“қарор қабул қилиш тартиби”.

Фонологик таҳлил бўйича инглиз тилида “

arbitration

” қўйидагича талаффуз

қилинади: америкача /ˌɑrbɪˈtreɪʃən/ ҳамда британча: /ˌɑːbɪˈtreɪʃən/ [3].

Сўзнинг хусусиятлари:

−

тўртинчи бўғинга бирламчи урғу туширилган беш бўғин

−

биринчи бўғиндаги иккинчи даражали урғу

−

ўртада мураккаб ундошлар туркуми (/tr/).

−

умумий номиналлашган сўз тугалланиши /

-

ʃə

n /

Ушбу атаманинг семантик ривожланиши қуйидагича бўлган, даставвал

арбитраж ҳукм чиқарадиган ягона шахснинг (ҳакамнинг) ҳаракатларини
англатган, вақт ўтиб ҳуқуқ ҳамда тижоратда расмий низоларни ҳал этиш
жараёнига айланган. Ҳозирда низони ҳал этиш жараёни ҳамда амалиёт соҳасини ўз
ичига олади.

Арбитраж қўйидаги сўз бирикмалари билан қўлланилади: арбитраж

келишуви, халқаро арбитраж, тижорат арбитражи, арбитраж муҳокамаси,
арбитраж қарори ва ҳ.к. У кўпинча юридик ҳужжатлар, тижорат шартномалари ва
халқаро келишувларда учрайди.

Ўзбек тилига ушбу атама русчадаги “арбитраж” сўзидан ўзлаштириб

олинган.

Ўзбекистон

Республикасининг

“Халқаро

тижорат

арбитражи

тўғрисида”ги Қонунининг 5

-

моддасига асосан,

арбитраж

–

доимий арбитраж

муассасаси ёки муайян низони ҳал қилиш учун ташкил этиладиган арбитраж суди

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

411

томонидан амалга оширилишидан қатъи назар, низони ҳал этиш тартиб

-

таомилидир [4].

Шунингдек, рус тилида “

третейский суд

” атамаси қўлланилади, унинг ўзбек

тилидаги таржимаси “

ҳакамлик

суди

”. Ўзбекистон Республикасининг “Ҳакамлик

судлари тўғрисида”ги Қонунининг 3

-

моддасига асосан,

ҳакамлик

суди

(доимий

фаолият кўрсатувчи ҳакамлик суди ёки муваққат ҳакамлик суди) –

фуқаролик

ҳуқуқий муносабатларидан келиб чиқувчи низоларни, шу жумладан тадбиркорлик
субъектлари ўртасида вужудга келувчи иқтисодий низоларни ҳал этувчи нодавлат
орган деб таъриф берилган [5].

“Ҳакамлик суди” сўз бирикмасининг мазмун

-

моҳиятини чуқурроқ

таҳлил

қиладиган бўлсак, тавтология ҳолати юзага келиши мумкин, чунки “ҳакамлик”
қилиш –

учинчи холис тараф томонидан низо юзасидан қарор чиқаришни

англатади. Шу боис, ушбу қонунни “Ҳакамлик тўғрисида”ги қонун деб номлаш
мақсадга мувофиқ бўлар эди. Бу билан давлат судлари ва ҳакамлик ўртасидаги
фарқ аниқ белгиланади, фуқароларни чалғитиш ҳолатлари олди олинади.

Ҳозирда

ишлатилаётган

ҳакамлик

суди

сўз бирикмаси фуқароларни давлат

судлари билан чалғитишга олиб келмоқда, ҳакамлик эса нодавлат, суддан
ташқари, яъни низоларни муқобил ҳал этишни англатади. Энг асосийси, тарафлар
низони фақат ҳакамлик битими бўлган тақдирдагина ҳакамлик муҳокамаси
орқали ҳал этишлари мумкин.

Аналогияни қўллаб, қонунчиликда

арбитраж

атамаси ўрнига “Халқаро

тижорат ҳакамлиги”

тўғрисидаги қонун деб номлаш мумкин. Чунки “

ҳакамлик

” ва

“

арбитраж

” атамаларининг мазмун

-

моҳияти бир хил, яъни низо бўйича учинчи

холис тараф томонидан қарор қабул қилиниши тушунилади. Ушбу атамалар
низоларни муқобил ҳал этиш усулларидан бўлиб, уларни қўллаш тарафларнинг
ўзаро келишуви асосида судга мурожаат этмасдан ҳал этиш жараёнини англатади.

Арбитраж

ва

ҳакамлик

учун юқорида таъкидлангандек келишув

мавжудлиги муҳим. Шу билан бирга, қонунчиликда

ҳакамлик

битими

ва

арбитраж

келишуви

сўз бирикмалари қўлланилган.

Ҳакамлик

битимига

қуйидагича таъриф берилган, тарафларнинг низони

ҳакамлик судига ҳал қилиш учун топшириш ҳақидаги

келишуви

[6]. Арбитраж

келишувига эса тарафларнинг шартномавий хусусиятга эгалигидан ёки эга
эмаслигидан қатъи назар, бирор

-

бир аниқ

ҳуқуқий муносабат билан боғлиқ

бўлган, улар ўртасида юзага келган ёки юзага келиши мумкин бўлган барча ёки
муайян низоларни арбитражга топшириш тўғрисидаги

келишуви

арбитраж

келишуви ҳисобланади [7].

Биринчи ҳолатда қонун чиқарувчи

битим

атамасини, иккинчи ҳолатда эса

келишув

атамасини қўллаган. Ушбу контекстда

битим

атамасининг ўрнига

келишув

атамаси қўлланилса, назаримизда мақсадга мувофиқ бўлади. Рус тилида

арбитражное (третейское)

соглашение

атамаси ишлатилади. Ўзбекистон

Республикаси Фуқаролик кодексининг 101

-

моддасига асосан битимлар деб

фуқаролар ва юридик шахсларнинг фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларини белгилаш,
ўзгартириш ёки бекор қилишга қаратилган ҳаракатларига айтилади [8]. Албатта,

битим

атамасининг ишлатилиши мазмунан нотўғри эмас, бироқ арбитраж ва

ҳакамлик атамалари билан

келишув

сўзининг ишлатилиши мазмунан тўғрироқ

ҳисобланади.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

412

Ўзбекистон Республикасининг “Ҳакамлик судлари тўғрисида”ги Қонунининг

12-

моддасига асосан ҳакамлик битими шартноманинг таркибий қисми бўлган

шартнома

шарти

ёки алоҳида битим тарзида расмийлаштирилиши мумкин. Шу

билан бирга, ҳакамлик битими низо пайдо бўлишидан олдин ёки ундан кейин ҳам
тузилиши мумкин.

Ушбу қонуннинг рус тилидаги матнида

оговорка

сўзи ишлатилган, ўзбек

тилидаги

шарт

сўзини рус тилига таржима қилинса,

условие

сўзига тўғри келади.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексида 1164

-

модда мавжуд, унинг рус

тилидаги матнида

оговорка

сўзи ишлатилган бўлиб, ўзбек тилида

изоҳ

сўзи

қўлланилган.

Бошқа бир қонунчилик ҳужжатида эса,

оговорка

атамаси

қўшимча

шарт

сўз

бирикмаси орқали ифодаланган. Ўзбекистон Республикасининг “Халқаро
шартномалари тўғрисида”ги Қонунининг 4

-

моддасига асосан,

қўшимча

шарт

–

Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномани имзолаш, ратификация
қилиш, тасдиқлаш, қабул қилиш ёки унга қўшилиш чоғида қилинган ҳар қандай
таърифдаги ва ҳар қандай номдаги бир томонлама расмий ёзма баёноти бўлиб, у
орқали халқаро шартнома муайян қоидаларининг Ўзбекистон Республикасига
нисбатан қўлланилиши борасида бу қоидаларни истисно қилиш ёки уларнинг
юридик кучини ўзгартириш истаги ифодаланади [9].

С. Ожеговнинг изоҳли луғатига асосан оговорка сўзининг маъноси

қуйидагича: ОГОВОРКА,

-

и, ж. 1. Замечание, ограничивающее или поправляющее

то, что сказано. Согласен, но с некоторыми оговорками. Существенная о. 2. Ошибка
в речи, нечаянно сказанное слово. Случайная о. II прил. оговорочный,

-

ая,

-

ое(к 1

знач.)

[10].

Бунда 1

-

рақамдаги маъно бизни ҳолатимизни тўғри ифодалайди. Унга

асосан, ўзбек тилидаги

қўшимча шарт

сўз бирикмасидан кўра

изоҳ

сўзи рус

тилидаги

оговорка

сўзини тўғрироқ ифодалайди.

Изоҳ беришга мисол қилиб, Қийноқларга ҳамда муомала ва жазолашнинг

бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр

-

қимматни камситадиган турларига

қарши Конвенциянинг 28

-

моддасини [11] кўриб чиқамиз:

Жадвал 1. Изоҳ сўзига мисол

Ўзбек тилидаги

матн (норасмий

таржима)

Рус тилидаги

матн

Муаллифлик

таржимаси

28-

модда

1. Ҳар бир давлат

ушбу

Конвенцияни

имзолаш

ёки

ратификация

қилиш

ёки қўшилиш пайтида у
йигирманчи

моддада

белгиланган

Қўмита

ваколатини

тан

олмаслиги мумкин.

2. Ушбу модданинг

биринчи

бандига

Статья 28

1.

Любое

Государство во время
подписания

или

ратификации
настоящей Конвенции
или присоединения к
ней может

заявить

о

том,

что

оно

не

признает
компетенцию
Комитета,

28-

модда

1. Ҳар бир давлат

ушбу

Конвенцияни

имзолаш

ёки

ратификация қилиш ёки
қўшилиш

пайтида

у

йигирманчи

моддада

белгиланган

Қўмита

ваколатини

тан

олмаслиги

ҳақида

баёнот

бериши

мумкин.

2. Ушбу модданинг

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

413

мувофиқ

изоҳ

берган

ҳар қандай иштирокчи
давлат

бу

ҳақда

Бирлашган Миллатлар
Ташкилоти

Бош

котибини

хабардор

қилиб исталган вақтда
ўз

изоҳини

олиб

ташлаши мумкин.

определенную статьей

20.

2.

Любое

Государство

-

участник,

сделавшее

оговорку

в

соответствии

с

пунктом 1 настоящей
статьи, может в любое
время

снять

свою

оговорку

, уведомив об

этом

Генерального

секретаря
Организации
Объединенных Наций.

биринчи

бандига

мувофиқ изоҳ берган ҳар
қандай

иштирокчи

давлат

бу

ҳақда

Бирлашган

Миллатлар

Ташкилоти

Бош

котибини

хабардор

қилиб

,

исталган вақтда

ўз

изоҳини

олиб

ташлаши мумкин.

Таъкидлаш жоиз, ушбу халқаро ҳужжатнинг ўзбек тилидаги матни норасмий

таржима қилинган бўлиб, муаллифларнинг матн таржимасини яхшилаш бўйича
таклифи ҳам тақдим этилмоқда.

Ўзбекистон Республикасининг “Ҳакамлик судлари тўғрисида”ги Қонунининг

3-

моддасига асосан,

ҳакамлик

судьяси

–

ҳакамлик судида низони ҳал этиш учун

ҳакамлик битими тарафлари томонидан сайланган ёки белгиланган тартибда
тайинланган Ўзбекистон Республикаси фуқароси. Ўзбекистон Республикасининг
“Халқаро тижорат арбитражи тўғрисида”ги Қонунининг 5

-

моддасига асосан эса,

арбитр

–

тарафлар томонидан низони арбитражда ҳал қилиш учун келишилган

тартибда тайинланган жисмоний шахс, деб белгиланган. Юқоридагиларга
асосланган ҳолда, қонунчиликда қўлланилган

ҳакамлик

судьяси

ҳамда

арбитр

атамаларини ўрнига

ҳакам

атамасини қўллаш таклиф этилади.

ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР

Ушбу мақолада

арбитраж

ҳамда

ҳакамлик

атамаларини Ўзбекистон

Республикаси қонунчилигида қўллашнинг лингвистик масалалари кўриб чиқилди.
Ушбу атамаларнинг мазмун

-

моҳияти бир хил эканлиги таъкидлаб ўтилди. Шу боис

арбитраж

атамаси ўрнига

ҳакамлик

сўзини қўллаш мақсадга мувофиқлиги

асослаб берилди. Шунингдек,

ҳакамлик

суди

ўрнига

ҳакамлик

,

ҳакамлик

судьяси

ўрнига

ҳакам

,

ҳакамлик

битими

ўрнига

ҳакамлик

келишуви

,

қўшимча

шарт

ўрнига

изоҳ

сўзларини қўллаш таклифлари олға сурилди. Ушбу таклифларни амалга

ошириш Ўзбекистон Республикасининг қонунчилигида атамаларнинг мазмунан
тўғри қўлланишига олиб келади.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

https://www.vocabulary.com/

2.

Kalsum et al.

Morphology

. Parepare Nusantara Press. Soreang, 2021, p. 133.

3.

https://www.vocabulary.com/dictionary/arbitration

4.

https://lex.uz/docs/5294106

5.

https://lex.uz/docs/1072079

6.

Ўзбекистон Республикасининг “Ҳакамлик судлари тўғрисида”ги

қонунининг

3-

моддаси.

https://lex.uz/docs/1072079

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

414

7.

Ўзбекистон

Республикасининг

“Халқаро

тижорат

арбитражи

тўғрисида”ги қонунининг 12

-

моддаси.

https://lex.uz/docs/5294106

8.

https://lex.uz/docs/111189#152941

9.

https://lex.uz/docs/4193761

10.

https://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=18065

11.

Қийноқларга

ҳамда муомала ва жазолашнинг бошқа шафқатсиз,

ғайриинсоний ёки қадр

-

қимматни камситадиган турларига қарши Конвенция

https://lex.uz/ru/docs/2655293?otherlang=1