Проблема взаимодействия при определении коммуникативно-прагматических основ

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The issue of interaction in establishing communicative-
pragmatic foundations

Ziyoda MADUMAROVA

1

Andijan State Pedagogical Institute

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2025

Received in revised form

15 May 2025
Accepted 15 June 2025

Available online

25 June 2025

This article examines several key issues in linguistics,

including the problem of interaction in defining communicative-

pragmatic foundations, the anthropocentric paradigm, the

constant change and development of communication as a social

reality, and paralinguistic means that perform the main
functions determined by the structure of discourse. The study

highlights how these elements contribute to our understanding

of language and communication in a dynamic social context.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3-pp279-285

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

concept of paradigm,

system-structural paradigm,
discourse,

anthropocentric paradigm,

speech activity,

language and personality,
language and culture,
essence of communication,

speech situation.

Kommunikativ-

pragmatik asoslarni belgilashda o‘zaro

ta’sir muammosi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

paradigma tushunchasi,
sistem-struktur paradigma,
diskurs,

antroposentrik paradigma,

nutqiy faoliyat,

til va shaxs,

til va madaniyat,

muloqot mohiyati,

nutqiy vaziyat.

Ushbu

maqolada

kommunikativ-pragmatik

asoslarni

belgilashda

o‘zaro

ta’sir

muammosi,

tilshunoslikda

antroposentrik paradigma muloqotning ijtimoiy voqelik sifatida

doimiy o‘zgarish va taraqqiyotda ekanligi diskurs nutq

strukturasi tomonidan belgilanadigan asosiy funksiyalarni

bajaradigan paralingvistik vositalar kabi masalalar yoritilgan.

1

PhD, Acting Professor, Andijan State Pedagogical Institute.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

280

Проблема

взаимодействия

при

определении

коммуникативно

-

прагматических основ

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

понятие парадигмы,
системно

-

структурная

парадигма,

дискурс,
антропоцентрическая
парадигма,

речевая деятельность,
язык и личность,

язык и культура,

сущность коммуникации,

речевая ситуация.

В

данной

статье

рассматривается

проблема

взаимодействия

в

определении

коммуникативно

-

прагматических

оснований,

антропоцентрическая

парадигма в языкознании, тот факт, что коммуникация как

социальная реальность постоянно меняется и развивается,

а

также

паралингвистические

средства,

которые

выполняют основные функции, определяемые структурой
дискурсивной речи.

Ilm-

fan doimiy ravishda o‘sib, rivojlanib boradi, ma’lum bir bosqichlardan o‘tib,

tobora mukammalroq nazariy va amaliy manbalar negizida yangi-yangi metodologiya va

tadqiq usullariga ega bo‘l

ib boradi. Xususan, antroposentrik paradigmaning yetakchi

ilmiy yo‘nalishga aylanishi ijtimoiy

-gumanitar fanlardagi tadqiq usullari tabiatini

butunlay o‘zgartirib, kengaytirib yubordi, fanlar integratsiyasiga keng yo‘l ochib berdi.

Ayniqsa, tilshunoslik sohasida bu yaqqol sezila boshladi.

Sh.

Safarovning ta’kidlashicha, “Sistem

-

struktur paradigma o‘zidan oldin yuzaga

kelgan qiyosiy-

tarixiy paradigmaning «atomistik», ya’ni til hodisalarini alohida

-alohida,

bir-biridan ajratgan holda tahlil qilinishi natijasida yuzaga kelgan nuqsonlarini bartaraf

qilish yo‘lini tutdi. Sistem

-

struktur yo‘nalishning asosiy samarasi tilning tizimli hodisa

ekanligini isbotlashdan iboratdir. Ammo bu ikki paradigmaning umumiy kamchiligi

borligi ham ma’lum bo’ldi: Bu yo‘nalishlarda til o‘z egasi

–

insondan ajralib qoldi. Ushbu

nuqsonni yo‘qotish yo‘lidagi urinishlar pragmatik va kognitiv tilshunoslik
paradigmalarining yaratilishiga sabab bo‘ldi”

[1].

Paradigma tushunchasi, aslida, falsafiy tamoyil sifatida barcha fanlar uchun asos

bo

‘lib xizmat qiladi, ilmiy paradigma esa ma’lum bir sohada muammolarning o‘rtaga

tashlanishi va uning yechimiga oid bilimlar tizimini anglatadi. Bu atama birinchi marta

Tomas Kunning “Структура научных революций” (“Ilmiy inqiloblar strukturasi”) asari

orqali fanga kirib keldi [2].

Tilshunoslikda antroposentrik paradigma muloqotning ijtimoiy voqelik sifatida

doimiy o‘zgarish va taraqqiyotda ekanligi va inson omili uning bosh elementi bo‘lib,
uning nutqiy faoliyati orqali til birliklarining nutqiy qo‘llanish

maydoni vazifasini

bajarishi bilan xarakterlanadi. Inson shaxs sifatida jamiyatda yashaydi va doimiy

ravishda shu jamiyat a’zolari bilan muloqotda bo‘ladi. Muloqot keng qamrovli tushuncha
bo‘lib, shaxslararo kundalik maishiy munosabatlardan tortib, guruhla

raro va hatto

millatlararo munosabatlarni ham tartibga soladi. Shuning uchun murakkab
kommunikativ tizim sifatida strukturaviy, funksiyaviy hamda shakllantiruvchi ichki va

tashqi omillarni o‘z ichiga oladi.

Muloqot tushunchasi Sh. Balli, E. Sepir, G. Apresyan, A. Leontyev, M. Kagan,

R. Krauss, L. Buyeva, B. Lomov, A. Petrovskiy, L. Shneyder, G.M. Andreyeva [3] kabi

ko‘plab olimlar tomonidan har jihatdan tadqiq qilingan.

O‘

zbek tilshunoslari

Sh.Safarov,

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

281

S.

Mo‘minov,

Sh. Iskandarova,

G.I. Toirova,

M.A. Qurbonova,

Q. Rasulovlarning

tadqiqotlarida muloqotning ma’lum bir qirralari turli aspektlarda o‘rganilgan bo‘lsa

[4]

D. Rustamovning DSc darajasidagi ilmiy tadqiqotida muloqotning mohiyati va
kulturologik mavqeini belgilovchi xususiyatlar, uning zamonaviy tendensiyalari,

madaniyatlararo muloqot, internet muloqoti, mediamuloqotning o‘ziga xos jihatlari
monografik planda o‘rganilgan.

Tilshunoslikda antroposentrik paradigmaning yuzaga kelishi til tizimini va nutqiy

faoliyatni axborot uzatish va

uni idrok etish, bilish, tushunish, o‘zaro ta’sir kabi

tushuncha va kategoriyalar bilan kengaytirdi. Natijada kognitiv fan sohalari bilan uzviy

bog‘liq bo‘lgan lingvopragmatika, sotsiolingvistika, lingvokulturologiya, psixolingvistika,

etnolingvistika, di

skursiv tahlil kabi inson omili va tafakkuri doirasidagi yo‘nalishlarda

til

va

nutqiy faoliyat,

til

va

shaxs, til

va

madaniyat, til

va

ruhiyat, matn

va

diskurs

kabi

o‘rganish tamoyillari shakllandi va rivojlanib bormoqda. Shu tariqa

, antroposentrik

tamoyillarga asoslangan matn lingvistikasi, mazmuniy sintaksis, muloqot jarayoni,
diskursiv tahlil doirasidagi izlanishlarning kengayib borishi nutqiy faoliyatda inson
omilining etnopsixolingvistik jihatlari hamda tilning kommunikativ funksiyalari kabi
masalalarni chuqurlashtirib bordi.

Zamonaviy tilshunoslikda yangi yo‘nalishlar sifatida tan olingan pragmatik va

kognitiv tilshunoslikning asosiy muammolaridan biri diskurs masalasidir. Diskurs
nazariyasi va uni tahlil qilish usullarining kelib chiqishi bosqichma-b

osqich “matn” va

“diskurs” tushunchalarining farqlanishi natijasida ularning chegaralanishiga moyillik

yuzaga keldi. Matn, asosan, mavhum, rasmiy konstruksiya sifatida tushuniladi, diskursni
esa aqliy jarayonlar nuqtai nazaridan va ekstralingvistik omillar

bilan bog‘liq holda

matnning aktuallashishi deyish mumkin.

Diskurs

atamasi N.D.

Arutyunova tomonidan birmuncha to‘liq tavsiflangan bo‘lsa

-

da, bizningcha, unda adresant nutqiy ta’sirning adresat tomonidan anglanish jarayoni

kiritilmay qolgan.

Diskurs

(frans. discours

–

nutq)

–

ekstralingvistik, ya’ni pragmatik, ijtimoiy

-

madaniy, psixologik va boshqa omillar bilan bog‘liq izchil matn; voqelik aspektida olingan
matn; Maqsadli ijtimoiy harakat sifatida so‘zlashuvchilar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir va

ularning ong mexanizmlarida (kognitiv jarayonlarda) ishtirok etadigan tarkibiy qism.
Diskurs hayotga singib ketgan nutqdir.

Diskurs nutq strukturasi tomonidan belgilanadigan asosiy funksiyalarni

bajaradigan paralingvistik vositalar (yuz ifodalari, imo-

ishoralar)ni ham o‘z ichiga oladi:

ritmik, referentli, tilni predmetlar sohasi bilan bog‘laydigan so‘zlar (deyktik imo

-

ishoralar), semantik (ma’no anglatuvchi mimika va imo

-ishoralar), emosional-

baholovchi, suhbatdoshga ta’sir qilish funksiyasi, ya’ni illokutiv kuch (rag‘batlantirish,

ishontirish imo-ishoralari) va boshqalar [5].

Diskurs deganda lingvistik faoliyat jarayoni, jumladan,

lingvistik belgilar

(matnning

shakli va mazmuni) va

ekstralingvistik komponentlar

(o‘zaro ta’sir ishtirokchilarining roli,

adresantning maqsadi kabi verbal muloqotni to‘ldiruvchi noverbal elementlar)
tushuniladi. Diskurs aktual kommunikativ vaziyatda, o‘zaro ta’sir va diskursiv kontekst
bilan bog‘liqlikda ifodalanadigan va til birlikla

rini adresant tomonidan muayyan

usullarga mos keladigan voqelikni turkumlash va tanlash orqali semantik to‘liqlik
shakllanadigan va yo‘naltirilgan xabarni adresat tomonidan talqin qilish imkoniyatiga ega
bo‘ladigan matnlar shaklida belgilanadi

[6].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

282

O.V. S

okolovaning tavsifida nutqiy ta’sirning adresant

-adresat munobatidagi

yuqorida aytilgan o‘rin to‘ldirilgan, ya’ni axborotni qabul qiluvchi tomonidan anglanishi

va talqin qilinishi ham diskurs elementi sifatida olinadi.

Muloqot segmenti sifatida kommunikati

v akt tushunchasi ham mavjud bo‘lib,

zamonaviy tilshunoslikda bu atama juda keng ma’noda tushuniladi.

Sh. Safarovning

ma’lumot berishicha, T.

Van

Deyk nutqiy akt atamasidan ko‘ra kengroq ko‘lamga ega

hodisa sifatida “kommunikativ akt” tushunchasini ma’qul ko‘radi va ushbu tushuncha

so‘zlovchining nutqiy akti, tinglovchining qabul qilish akti va kommunikativ vaziyat

kabi tarkibiy qismlardan iborat bo‘lishini qayd etadi

[7] R.V.

Klyuyevga ko‘ra,

"So‘zlashuvchilar kommunikativ aktlar orqali, birinchi

navbatda, kommunikativ vazifa

bajaradilar, ya’ni muloqot qiladilar, ma’lumot

-axborot almashadilar" [8].

I.M.

Kobozevaning fikriga ko‘ra,

kommunikativ akt

–

faoliyat turi bo‘lganligi uchun

uni tahlil qilishda har qanday faoliyatni xarakterlash va baholash

uchun zarur bo‘lgan

mohiyatan bir xil kategoriyalar qo‘llaniladi: sub’yekt, maqsad, usul, vosita, natija, shart

-

sharoit, muvaffaqiyat va hokazo. Nutq aktining sub’yekti

–

so‘zlovchi yoki yozuvchi

–

odatda, o‘z qabul qiluvchining idrok etishiga mo‘ljallanga

n ifodani bayon qiladi [9].

Fikrimizcha, kommunikativ akt atamasi verbal va noverbal aktlarni

umumlashtiruvchi yaxlit tushunchani ifodalaydi. 1.1-shakl.

Kommunikant 1

kommunikativ vaziyat

Kommunikativ akt

verbal akt (nutqiy akt)

noverbal akt

Kommunikant 2

V.S.

Anoxina kommunikativ akt tavsifi muloqot oqimiga ta’sir qiluvchi omillar

majmuasida, ya’ni kommunikativ vaziyatni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak

deb hisoblaydi va bunda quyidagi parametrlar muhim ahamiyatga ega ekanligini

ta’kidlaydi:

–

muloqot ishtirokchilari (status-rol va kommunikativ vaziyat xususiyatlari),

–

muloqot sharoiti (oilaviy muloqot),

–

muloqotni tashkil etish (garmonik va disgarmonik strategiyalar),

–

muloqot usullari (nutqiy muloqot).

Bu o‘rinda shuni aytib o‘tish kerakki, kommunikantlarning xatti

-harakati ham

muloqot aktining tuzilishi va mazmuniga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi

[10].

S.I. Lebedinskiy, I.V. Varfolomeyeva, K.V. Kulyominalar kommunikativ aktni

muloqot segmenti

sifatida o‘z strukturasiga ega kommunikativ birlik sifatida

tavsiflaydilar.

Kommunikativ akt qabul qilingan til tizimida og‘zaki yoki yozma ravishda taqdim

etilgan matnlar almashinuvidan tortib kommunikantlarning motivlari va shaxsiy fikrlari

iyerarxiyasini ijtimoiy va milliy-madaniy omillar orqali lingvistik va nolingvistik

stereotiplar yordamida tartibga soluvchi rolli vaziyatgacha [11].

Shuni ham aytib o‘tish kerakki,

kommunikativ akt

va

nutq akti

turli xil hodisalardir.

Nutq akti deganda, kommunikativ faoliyatning bir turi, strukturaviy birlik tushuniladi.

Kommunikativ akt esa real va ayni paytda shartli birlikdir. Paradoks shundaki, bir

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

283

tomondan, muloqot jarayon sifatida artikulyasiya kabi xususi

yatga ega bo‘lsa, ikkinchi

tomondan, bunday birlikning chegaralari harakatchan, biroz xiralashgan va sub’yektivdir.

Har bir kommunikativ akt tanganing ikki tomoni kabi ikki komponent:

vaziyat

va

diskurs

ni o‘z ichiga oladi

[12].

Vaziyat (situatsiya)

–

ob’yektiv ravishda mavjud bo‘lgan voqelikning bir bo‘lagi

bo‘lib, uning bir qismi verbal akt bo‘lishi ham mumkin.

Diskurs, Ye.S.

Kubryakova ta’kidlaganidek, zamonaviy tilshunoslikda kognitiv

-

diskursiv paradigma doirasida yanada boyitilishi uning turli lingvistik paradigmalar

(antropologik, kognitiv-ijtimoiy psixologiya, funksional paradigma va boshqalar)ning

kategorial apparatiga kiritilishi tufayli yuzaga keladi [13].

Tilshunoslarning aniqlashicha, har bir kommunikativ aktning to‘rt tarkibiy qismi

va shunga mu

vofiq to‘rt aspekti mavjud:

1) ekstralingvistik aspekt, konsituatsiya

–

muloqotning ob’yektiv mavjud bo‘lgan

real ekstralingvistik holati; muloqot shartlari (keng ma’noda) va uning ishtirokchilari

(ya’ni, kim? nima? qayerda? qachon?);

2) semantik aspekt, kontekst

–

haqiqatda mavjud, vaziyatning bir qismi bo‘lgan,

nutqda aks ettirilgan va ushbu kommunikativ aktga tegishli bevosita yoki aniq

ifodalangan ma’nolar;

3) kognitiv aspekt, presuppozisiya

–

kommunikantlarning individual kognitiv

makonlarining kesishish zonasi, jumladan, kommunikantlarning konstitusiya haqidagi

g‘oyalari;

4)

lingvistik aspekt; nutq to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri nutq ishlab chiqish mahsulidir,

kommunikantlar ishlab chiqaradigan narsadir [14].

Shunday qilib, kommunikativ akt muloqotning asosiy birligi, uning funksional

integral bo‘lagidir. Har bir KA ikki tarkibiy qism (vaziyat va diskurs) va to‘rt

asos(konsituatsiya, kontekst, presuppozisiya, nutq)dan iborat [15].

Kommunikativ aktning natijadorligi adresantning o‘zaro ta’sir sxemasini tanlash

tashabbusi bilan bog‘liqdir. Kommunikativ aktning tayyorgarlik bosqichi so‘zlovchining

muloqotni boshlash zarurati va istagi; qabul qiluvchining o‘zaro nutqiy ta’sirga tayyorli

gi;

kommunikatorlar tomonidan kommunikativ aktni tashkil etish sabablarini anglanishi

kabi bir qator holatlarni talab qiladi. Ana shu nuqtai nazardan, JI.G. Vikulova,

A.I. Sharunovlar kommunikativ akt

(keyingi o‘rinlarda KA)

ning bir necha modelini bayon

qiladilar [16]:

•

KA da murojaat qiluvchining nutqiy reaksiyasi kutilmaydi.

Go‘yo ma’lum kelishuvlar, ijtimoiy konvensiyalar mavjud (masalan,

kommunikantlarning ijtimoiy holati hisobga olinadi: ma’mur

–

xodim, o‘qituvchi

–

talaba,

mezbon

–

mehmon va boshqalar). Yoki holatlar nutq vaziyati bilan belgilanadi. Bu vaziyat

adresantning ustunlik pozitsiyasi bilan xarakterlanadi.

•

Adresantning KAni boshlashi kutilmaydi.

So‘zlovchi (yozuvchi)ning ijtimoiy

iyerarxiyadagi mavqeigagina emas, balki nutqiy vaziyat kompozitsiyasidagi o‘rniga ham

asoslaniladi. Bunday hollarda kommunikativ muvaffaqiyatsizliklarning bir qismi

ko‘pincha “hokimiyatni suiiste’mol qilish” bilan izohla

nadi, bu esa kommunikativ

strategiyaning muvaffaqiyatsizligiga olib kelishi mumkin (masalan, adresat tomonidan

Siz menga xo‘jayin emassiz; Menga buyruq berishga haqqingiz yo‘q

kabi raddiyalar bo‘lishi

mumkin). Bunday holda konfliktsiz nutqiy ta’sirni amalg

a oshirish uchun adresant

kechirasiz, aytishga majburman, meni to‘g‘ri tushunasiz degan umiddaman

kabi nutqiy

etiketlarni qo‘llashi mumkin.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

284

Muloqotchilarning ijtimoiy darajasi

teng (qo‘shni

–

qo‘shni, hamkasb

–

hamkasb)

holatda adresant suhbatdoshga nutqiy

o‘zaro ta’sirni qanday asosda boshlash huquqini

aniq tushuntirishi muhimdir. Bunday hollarda mavhumroq mazmundagi pragmatik

etiketlar qo‘llaniladi:

Siz bilan bir narsa haqida gaplashmoqchi edim; Sizga bir savolim

(gapim) bor edi

va hokazo.

*KAni boshlash adresantdan kutilganda.

Murojaat etuvchi yuqori ijtimoiy

maqomga ega bo‘lsa, bu unga tashabbus ko‘rsatish imkonini beradi. Bunda axborot

ijtimoiy konvensiyaga asoslanadi. Ayrim hollarda ijtimoiy shartli nutq holatlari (masalan,
ilmiy konferensiya yoki muta

xassislar yig‘ilishi)da auditoriya noroziligini keltirib

chiqarmaslik uchun pragmatik klishelardan foydalangan holda tinglovchilar orasidan
masalani yoritib bera oladigan shaxslarga murojaat qilish mumkin.

•

KAni adresant boshlashi kutilganda.

Nutqiy vaziyat xususiyatlariga

asoslaniladi. Ekstremal sharoitlarda spontan so‘zga mohir lider KAni boshlash huquqini

oladi:

Mas’uliyatni o‘z zimmamga olaman, Gapimga

quloq tuting

va hokazo).

•

Adresantdan boshqacha KA kutilganda.

Bunday KA hech qanday

kommunikativ ijobiy nuqtai nazarga ega emas (masalan, o‘rinsiz va’dalar berish, kimnidir
“kristall halol odam” sifatida tavsiflash va hokazo). Bunday kommunikativ aktlar

kamdan-kam hollarda jiddiy qabul qilinadi.

•

Adresant KAga tay

yor bo‘lmagan holatda

. Axborot uzatuvchi KA haqida

noto‘g‘ri tasavvurga ega bo‘lishi mumkin. Ushbu holatda murojaat qiluvchining fikrlari
tinglovchi(lar) e’tiborini torta olmasligi mumkin. Muloqot muvaffaqiyatsizligi qabul

qiluvchining reaksiyasida (

Siz meni ishontirolmadingiz; xohlaganingizni qiling, meni tinch

qo‘ying

) o‘zini namoyon qiladi.

•

Adresant kommunikativ maqsadni yetkazib bera olmaganda.

Bunda bayon

qilinayotgan ifodalar adresatni qoniqtirmaydi. Nutqiy vaziyat so‘zlovchining

kommunikativ maqsad

i to‘g‘ri ifodalanmaganligini ko‘rsatadi. Adresatning

Nima

demoqchisiz? Tushunmadim

kabi e’tirozlariga sabab bo‘ladi.

Mazkur modellar tasnifi kommunikativ aktning xarakterli jihatlarini birmuncha

aks ettirgan bo‘lsa

-da, ularni yanada mukammallashtirish zarur deb hisoblaymiz. Chunki

ushbu tasnifda muvaffaqiyatli kommunikativ akt turlari e’tibordan chetda qolgan.

Nutqiy ta’sir (rechevoye vozdeystviye) yo‘nalishi juda ko‘p

an’anaviy

(tilshunoslik,

psixologiya, ritorika, uslubshunoslik, nutq madaniyati, sotsiologiya, madaniyatshunoslik...)
va

noan’anaviy –

yangi

(kommunikativ lingvistika, psixolingvistika, pragmalingvistika,

diskursiv lingvistika, ommaviy kommunikatsiya nazariyasi, reklamashunoslik, menedjment,

jamiyat bilan aloqalar, konfliktologiya...) fanlar kesishmasida paydo bo‘ldi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Сафаров Ш. Прагмалингвистика. Монография. –

Тошкент, 2008. –

Б. 38

2.

Кун Т. Структура научных революций. С вводной статьей и дополнениями

1969.

–

М.: Прогресс, 1977.

3.

Балли Ш. Язык и жизнь. –

М.: Стереотип, 2018. –

230 c; Апресян Р. Г.

Понятие общественной морали (опыт концептуализации) // Вопросы философии.
–

2006.

–

№.5. –

С.3

-

17; Сепир Э. Коммуникация // Избранные труды по языкозна

-

нию и культурологии. –

М.: Прогресс, 1993. –

656 с.; Каган М.С. Мир обшения:

Проблема межсубъектных отношений. –

М.: Политиздат, 1988. –

319 с. –

(Над чем

работают, о чем спорят философы); Леонтьев А.А. Психология общения. –

3-

е изд. –

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

285

М.:

Смысл, 1999. –

365 с.; Ломов Б.Ф. Проблема общения в психологии /

Хрестоматия

по

психологии.

–

М.:

1987.

–

С.108

-117

//

https://studfile.net/preview/1725429; Краусс Р.Н. Познание и общение. / В кн.
«Познание и общение». –

Москва: Наука, 1988. –

С.81

-

94; Буева Л.П. Человек:

деятельность и общение. –

М.: Мысль, 1978. –

216 с.; Андреева Г. М. Социальная

психология и социальные изменения // Психологический журнал. –

2005.

–

Т.26. –

№.5. –

С.5

-

15. ва бошқалар.

4.

Сафаров Ш., Тоирова Г.Нутқнинг этносоциопрагматик таҳлили асослари.

Ўқув қўлланма. –

Самарқанд: СамДЧТИ, 2007. –

40 б; Мўминов С. Ўзбек мулоқот

хулқининг ижтимоий

-

лисоний хусусиятлари: Филол.фан. д

-

ри. ...дисс.автореф. –

Тошкент: ЎзРФА ТАИ, 2000. –

47 б; Искандарова Ш. Ўзбек нутқи одатининг мулоқот

шакллари. Филол.фан.номз...дис. –

Самарқанд, 1993. –

141 б; Қурбонова М. А. Ўзбек

болалар нутқи лексикасининг социопсихолингвистик тадқиқи. Филол. фан. номз.
дисс. автореф. –

Т., 2009. –

20 б; Расулов Қ. Ўзбек мулоқот хулқининг функционал

хосланиши. Филол. фан. номз... дисс. –

Т., 2008.

5.

Арутюнова Н. Д. Дискурс //Лингвистический энциклопедический словарь

(Гл.редактор В.Н.Ярцева), 1990. // http://rus

-yaz.niv.ru/doc/dictionary/linguistic-

encyclopedic/index.htm

6.

Соколова О.В. Дискурсы активного врздействия: теория и типология:

автореф. дисс…д

-

ра филол.наук. –Москва, 2015. –

С.11

7.

Сафаров Ш. Прагмалингвистика. –Т., 2008. –

Б. 233

8.

Клюев Е.В. Речевая коммуникация: Учебное пособие. –

М.: Рипол классик,

2002.

–

С.12

9.

Кобозева И.М. Лингвопрагматический аспект анализа языка СМИ // Язык

средств массовой информации: Учебное пособие для вузов. Под ред –

М.Н.

Володиной. –

М.:Академический Проект; Альма

10.

Матер, 2008. –

С. 221

-236

11.

Анохина В.С. Коммуникативный и адаптационный аспекты речевого

общения в семье как в малой социальной группе: автореф.дисс... канд.филол.наук. –

Ставрополь, 2009. –

С. 9

12.

Лебединский С.И. Коммуникативная лингвистика (обзорные лекции) //

https://studfile.net/preview

13.

Лебединский С.И. Коммуникативная лингвистика (обзорные лекции) //

https://studfile.net/preview

14.

Кубрякова Е. С. О понятии дискурса и дискурсивного анализа в современной

лингвистике (обзор) // Дискурс, речь, речевая деятельность. Функциональные и
структурные аспекты: Сб. обзоров. –

М.: ИНИОН РАН,

2000.

–

С. 7

-25.

15.

Красных В. В. Основы психолингвистики и теории коммуникации: Курс

лекций. –

М.: ИТДГК «Гнозис», 2001. –

С. 194

-195

16.

Лебединский С.И. Коммуникативная лингвистика (обзорные лекции) //

https://studfile.net/preview

17.

Викулова Л.Г. Основы теории коммуникации: практикум / Л.Г. Викулова,

А И. Шарунов. –

М.: Восток –

Запад, 2008. –

С. 118

-121.