Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Linguocognitive aspects of developing social competence
Yayrakhon UMAROVA
1
Andijan State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article discusses the diversity of methods and tools for
teaching linguistics in the higher education system, the
importance of professional training of future native language
teachers, and the importance of improving the content of
education based on an approach aimed at developing students'
social competence based on cognitive linguistics.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp585-590
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
communicative competence,
social competence,
the purpose of teaching
linguistics,
pragmatic aspect,
pedagogical aspect,
cognitive aspect.
Ijtimoiy kompetentlikni rivojlantirishning lingvokognitiv
jihatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Kommunikativ
kompetensiya,
ijtimoiy kompetensiya,
tilshunoslik fanlarini o‘qitish
maqsadi,
pragmatik jihat,
pedagogik jihat,
kognitiv jihat.
Ushbu maqolada oliy taʼlim
tizimida tilshunoslik fanlarini
o‘qitish usullari va vositalarining xilma
-
xilligi, bo‘lajak ona tili
o‘qituvchisining kasbiy tayyorgarligining muhim ekanligi, taʼlim
mazmunini kognitiv lingvistika asosida talabalarning ijtimoiy
kompetensiyasini
rivojlantirishga
qaratilgan
yondashuv
negizida takomillashtirishning ahamiyati xususida fikr
yuritilgan.
1
PhD, Associate Professor, Andijan State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
586
Лингвокогнитивные аспекты развития социальной
компетентности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Коммуникативная
компетентность,
социальная
компетентность,
цель обучения
лингвистике,
прагматический аспект,
педагогический аспект,
когнитивный аспект.
В статье рассматривается многообразие методов и
средств преподавания лингвистики в системе высшего
образования, важность профессиональной подготовки
будущих учителей
-
носителей языка, а также важность
совершенствования содержания образования на основе
подхода,
направленного
на
развитие
социальной
компетентности студентов с опорой на когнитивную
лингвистику.
KIRISH
Rivojlanib borayotgan jamiyatimizning keng qatlamlari ijtimoiy kommunikativ
kompetensiyaga ega bo
‘
lishi, shuningdek, umumiy pedagogik layoqatni oshirish uchun
qulay shart-sharoitlar yaratilishi uchun til ta`limining zamonaviy tizimi dolzarblik kasb
etadi. Bugungi kunda o
‘
qitish usullari va vositalarining xilma-xilligi, zamonaviy
pedagogik texnologiyalarning tez sur
’
atda rivojlanib borishi bo
‘
lajak ona tili
o
‘
qituvchisining kasbiy tayyorgarligiga jiddiy e
ʼ
tibor qaratishini talab qilmoqda. Dars-
mashg`ulotlarini an
ʼ
anaviy qolipdagi qat
ʼ
iy belgilangan qoidalarga muvofiq emas, balki
o
‘
zining ongli ravishda tanloviga muvofiq tashkil qila olishi mumkin bo
‘
lgan metodik
tizim yaratish davr talabiga aylangan.
ASOSIY QISM
Keyingi yillarda ta
ʼ
lim mazmunini kompetensiyaga asoslangan yondashuv asosida
yangilashga urinishlar amalga oshirila boshladi. Yaxshi bilamizki, kognitiv-kommunikativ
yondashuv modellari ijtimoiy hayot va ta
ʼ
lim sohasi, fanning turlari, shaxsning psixologik
xususiyatlari va qobiliyatlari, uning ijtimoiy rivojlanish bosqichlari va holatiga muvofiq
tuziladi. So
‘
nggi 5 yil davomida til o
‘
qitish metodikasiga doir olib borilgan tadqiqotlar
tahlilida malaka va ko
‘
nikma nuqtai nazaridan baholanadigan ta
ʼ
lim sifati masalalarining
o
‘
ta dolzarbligini kuzatamiz. Tez rivojlanib borayotgan zamonaviy dunyoda kasbiy
faoliyat turlari majmui doimiy ravishda o
‘
zgarib bormoqda. Bu esa, o
‘
z navbatida ta
ʼ
lim
tizimi oldida mutaxassislar tayyorlashning maqsadlarini belgilash va natijalarini har
tomonlama yaxlit shaklda shakllantirish, ularni tor kasbiy sohalarda qo
‘
llash vazifasini
yuklaydi. Shu munosabat bilan, ijtimoiy taraqqiyotning hozirgi bosqichida ta
ʼ
lim va hayot
o
‘
rtasidagi tafovutni bartaraf etish uchun "kompetentlik" tushunchasida ta
ʼ
lim
natijasining yangi paradigmasini tasdiqlash zarurati paydo bo
‘
ldi.
Kommunikativ kompetensiya tushunchasi kognitiv (akademik) va shaxslararo
muloqot qobiliyatlari o
‘
rtasidagi tafovutni farqlashga urinish natijasida yuzaga keldi.
Ijtimoiy kompetensiya ham kommunikativ kompetensiyaning tarkibiy qismi sifatida
ajratila boshladi. Talabaning ijtimoiy kompetensiyasi ijtimoiy vaziyatni baholay olish va
boshqarishda, buning amaliy ifodasi o‘zaro
muloqot o‘rnatish va uni saqlab turish
qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy
-
kommunikativ layoqatga ega bo‘lish –
turli
ijtimoiy munosabatlarni tartibga sol
a olish va shaxslararo muloqotda namoyon
bo‘ladigan shaxsiy ehtiyojdir. Muloqotning muvaffaqiyati nafaqat so‘zlovchining aloqa
o‘rnatish istagiga, balki nutq niyatini amalga oshirish qobiliyatiga ham bogʼliq bo‘lib,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
587
bu til birliklarini bilish darajasiga va ularni muayyan muloqot sharoitida qo‘llay olish
qobiliyatiga bogʼliq. Tilni bilishning ushbu sha
rtlari kommunikativ lingvistika va
lingvodidaktikaning markaziy kategoriyalaridan biri sifatida ilgari surilgan
kommunikativ kompetensiyaning mohiyatini tashkil etadi.
Maʼlumki, taʼlim maqsadi har bir ta`lim bosqichi uchun muhim ijtimoiy
-pedagogik
va metod
ik kategoriyadir. Shunday ekan, soha egalari til taʼlimini belgilovchi barcha
omillarni hisobga olgan holda amalga oshiradi va rivojlantiradi. Bugungi globallashuv
sharoitida ta`lim maqsadining ijtimoiy-pedagogik mohiyati uni jamiyat va davlatning
ijtimoiy
buyurtmasi kontekstida fuqarolarning til bilimi bilan bogʼliq holda ko‘rib chiqish
zarurati yuzaga kelmoqda. Bu esa, oliy taʼlimda bo‘lajak o‘zbek tili va adabiyoti fani
o‘qituvchilarini tayyorlashni rivojlantirishning maʼlum bir bosqichi uchun qabul qili
ngan
konsepsiya va unda belgilangan vazifalarning
zarurligini taqozo etadi. Maʼlumki, 2020
-yil
6-
noyabrdagi “Taʼlim
-
tarbiya tizimini yanada takomillashtirishga oid qo‘shimcha chora
-
tadbirlar to‘gʼrisida”gi PQ–
4884-sonli qarorining 4-
bandiga ko‘ra, “Maktabg
acha, umumiy
o‘rta, professional va oliy taʼlim o‘quv dasturlari va fanlarning uzluksizligini taʼminlash”
vazifasi belgilandi. Bugungi kunda umumiy o‘rta taʼlim maktablarida ona tilini o‘qitishga
kommunikativ yondashuv konsepsiyasini amalga oshirish jarayonlari ketayotgan bir
sharoitda filolog talabalar uchun tilshunoslik fanlarini o‘qitish maqsadlarini aniqlash
umumiy taʼlim kontekstiga eʼtibor qaratgan holda amalga oshirilishi kerakligi bilan
izohlanadi. “Tilshunoslik fanlarini o‘qitish maqsadi” tushuncha
sining metodik
komponenti uni shakllantirishda lingvodidaktikaning asosiy tamoyillari va til o‘qitish
usullariga murojaat qilishga yo‘naltiradi.
Kognitiv lingvistika asosida talabalar ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirishga
qaratilgan o‘qitish maqsadlarining ko‘p qirrali belgilanishi ushbu kategoriyani ijtimoiy va
metodik tushunchalar o‘rtasidagi oraliq bogʼlanish turi deb hisoblashga asos beradi.
Bir tomondan, maqsad jamiyat va davlatning obyektiv ehtiyojlari bilan belgilanadi,
ularning ijtimoiy tart
ibini ifodalaydi, ikkinchi tomondan, uning o‘zi til taʼlimining butun
tizimini, yaʼni uning mazmuni, tashkil etilishi va natijalarini belgilaydi. Talabalarning
ijtimoiy kompetensiyasi ona tilini o‘zbek xalqining adabiyoti, tarixi, madaniyati va
maʼnaviyatining boy merosi bilan tanishtirish vositasi sifatida o‘rgatishni qamrab oladi.
Ijtimoiy hodisa sifatida ona tilining kommunikativ funktsiyasini mukammal
o‘zlashtirishning asosi odamlarning ijtimoiy faolligi, ularning munosabatlari va o‘zaro
taʼsiridir. Binobarin, til taʼlimining maqsadli jihatlarini tahlil qilishning boshlangʼich
nuqtasi ijtimoiy omillar hisoblanadi. Bu omillarning taʼsiri, birinchi navbatda, talabaning
jamiyatga nisbatan munosabatida, xususan, jamiyat tomonidan fuqarolarning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishining muayyan bosqichida til bilimi darajasi va sifatiga qo‘yiladigan
talablarda namoyon bo‘ladi. Bu yerda til taʼlimining qadriyat, natija va jarayon sifatidagi
mohiyati ochiladi.
Ijtimoiy omillarning uygʼunligi jamiyat va davlatning til taʼlimiga nisbatan ijtimoiy
tartibini belgilaydi. Maqsadni shakllantirishga ijtimoiy buyurtmaning taʼsiri o‘quv
predmetining taʼlim funksiyasida ham, ona tilini o‘qitish va taʼlim jarayonidagi mavjud
muammolarni amaliy hal qilinishida ham nam
oyon bo‘ladi. Jamiyatdagi ijtimoiy
institutlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning kengayishi, zamonaviy jamiyat hayotining
barcha jabhalarida globallashuv jarayonlarining kuchayishi munosabati bilan ona tili
o‘qitishning zamonaviy taʼlim dasturlari talaba
larda nutqiy faoliyatning barcha turlari
(gapirish, eshitish, yozish, o‘qish)ni rivojlantirishni talab etadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
588
Hozirgi vaqtda ona tilini o‘qitish maqsadi deganda,
ijtimoiy munosabatlarni
tartibga solishda
ishtirok etishga qodir va tayyor talaba shaxsini shakllantirish
tushunilishi kerak. Talabalarda kommunikativ lisoniy shaxsning asosiy belgilarini
shakllantirish, ularning umumiyligi, murakkab integrativ yaxlitligi lingvokognitiv va
ijtimoiy kompetensiya u
ygʼunligida namoyon bo‘ladi.
Ona tili o‘qitish maqsadining murakkabligi va ko‘p qirraliligi –
filolog talabalarda
lisoniy shaxsning asosiy xususiyatlarini shakllantirish, ularni turli xil nutqiy muloqot
sharoitida pragmatik, pedagogik va kognitiv nuqtai na
zaridan qoniqarli ijtimoiy o‘zaro
taʼsir o‘tkazish qobiliyatiga ega bo‘lishlariga erishish zarurati sifatida ko‘rib chiqish
kerakligini taqozo etadi.
Ona tilini o‘qitish maqsadining pragmatik jihati tilning kontekstga bogʼliq holda
qanday ishlatilishi, muloqot maqsadlariga erishish, nutq etiketi va turli ijtimoiy
vaziyatlarda tildan to‘gʼri foydalanish kabilarni o‘z ichiga oladi. Masalan, rasmiy va
norasmiy muloqotdagi farqlarni, so‘zlarni tanlashda va intonatsiyada eʼtiborli bo‘lishni
o‘rgatish pragmatik
jihatga kiradi. Bunday pragmatik jihatlar talabalarda bilim, nutqiy
ko‘nikma va malakalarni shakllantirish bilan bogʼliq bo‘lib, ularga ega bo‘lish milliy
etnolingvomadaniy qadriyatlarni chuqurroq anglash va ulardan amaliy foydalanish
imkonini beradi. Shu
tariqa, bilim, ko‘nikma va malakalarning yigʼindisi talabalarning
kommunikativ kompetensiyasini tashkil qiladi.
Ona tili o‘qitish metodikasi fanining pedagogik jihatdan maqsadi “Talaba
ijtimoiy
munosabatlarni tartibga sol
a olishi uchun qanday fazilatlarni
rivojlantirish kerak?” degan
savolga javob berishga mo‘ljallangan. Bunda talabaning lingvodidaktik bilimi hamda shaxsiy
fazilatlari majmuini aniqlash, ularning rivojlanishi uchun sharoit yaratish demakdir.
Bu o‘rinda talabalarning ehtiyojlarini hisobga olish, motivatsiyani oshirish, interaktiv o‘qitish
metodlarini qo‘llash, ularni taʼlim berish usullari bilan qurollantirish, materiallarni tanlashga
va o‘qituvchining rolini to‘gʼri belgilashga o‘rgatishni o‘z ichiga oladi.
Ona tilini o‘qitish maqsadining k
ognitiv jihati talabaning dunyoviy bilimlarni qay
darajada o‘zlashtirganligi va ona xalqi madaniyati bilan yaqinligi bilan bogʼliq bilim,
fikrlash va dunyoqarash jarayonlari kabi xususiyatlar bilan bogʼliq. Tilni o‘rganishda
fikrlash jarayonlari, yaʼni xot
ira, diqqat, idrok, til tushunchalarini shakllantirish, tahlil
qilish va xulosa chiqarish kabilarga eʼtibor qaratiladi. Kognitiv lingvistika tilning ong
bilan qanday aloqada ekanligini o‘rganadi. Shuning uchun, kognitiv jihat tilni o‘rganish
jarayonini ongli ravishda tashkil etishga va talabalarning til haqidagi tushunchalarini
chuqurlashtirishga qaratiladi. “Maqsadning kognitiv jihatining mohiyatini aniqlashda, til
psixologik, kommunikativ, funktsional va madaniy omillarning o‘zaro taʼsirini aks
ettirishin
i tushunishdan kelib chiqish kerak”. Demak, pragmatik, pedagogik va kognitiv
jihatlar o‘zaro mutanosib bo‘lsagina, talabalar nafaqat til qoidalarini o‘zlashtiradilar, balki
ularni turli ijtimoiy vaziyatlarda samarali qo‘llash, muloqot qilish va o‘zaro tush
unish
qobiliyatini ham rivojlantiradilar. Bu esa, o‘z navbatida, ijtimoiy kompetensiyani
muvaffaqiyatli shakllantirishga olib keladi.
Yillar davomida o‘zbek tilshunosligi milliy lingvodidaktik anʼanalari talabalarga til
bilimlarini o‘rgatish va ona tilini mutaxassislik sifatida o‘qitish usullarida asosiy yo‘nalish
bo‘lib kelgan. Zamonaviy oliy taʼlim til tayyorgarligini takomillashtirishni talab etmoqda.
Bu o‘zgarishlar metodika, o‘qitish vositalari va taʼlim mazmuniga ham taʼsir qilishi kerak.
А
yrim holla
rda talabalar ogʼzaki va yozma muloqot shakllarida ravon va erkin gaplasha
olmaydilar. Yozma nutqda chuqur savodxonlik, ilmiy, ilmiy-ommabop, ommabop yoki
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
589
rasmiy matn tuzishda zaruriy malaka yetarli darajada emas, ogʼzaki nutqda ham, yozma
nutqda ham sinta
ktik ko‘nikma va lugʼat boyligi o‘rtasidagi muvofiqlikda kamchiliklar
uchraydi. Shu nuqtai nazardan, ana shu kamchiliklarni to‘ldirish maqsadida, ijtimoiy
kompetentlik asosidagi yondashuv bitiruvchi talabadan mutaxassis sifatida ona tilini fan
sifatida mukammal bilish, uning kommunikativ, pragmatik va lingvomadaniy
xususiyatlaridan o‘z kasbiy faoliyati sohasida samarali foydalana olish ko‘nikmalari talab
qilinadi.
Lingvodidaktikaning kognitiv tilshunoslik asosida tashkil etilishi ona tilida
ijtimoiy-
kommunikativ kompetensiyani shakllantirish muammolarini o‘rganish,
talabalarga muloqot holatiga ko‘ra rasmiy, norasmiy va neytral muloqot vaziyatlarida
erkin ishtirok etish imkonini beradi. Kognitiv yondashuvning ustuvor vazifasi zamonaviy
ijtimoi
y jarayonlarni o‘qitish amaliyotiga tatbiq etishdan iborat bo‘lib, u talabalarning
muloqot doirasini rivojlantirishni, aniq, ravon, mantiqiy nutq qobiliyatini shakllantirishni
taʼminlaydi hamda ogʼzaki va yozma muloqotning funktsional uslublariga muvofiq
l
ingvistik vositalardan yetarli darajada foydalangan holda fikrlarini to‘gʼri ifodalay olish,
erkin jonli muloqotga kirishish layoqatini takomillashtirishni ko‘zda tutadi.
Аna shu maqsad va vazifalarni amalga oshirish borasidagi zamonaviy gʼoyalar
nuqtai na
zaridan tilshunoslik fanlarini o‘qitish amaliyotini tahlil qilish hozirgi sharoitda
yangicha uslubdagi darsliklar va o‘quv qo‘llanmalar, mulьtimedia formatidagi o‘quv
-
uslubiy ishlanmalar va lingvodidaktik materiallar o‘qitishning kognitiv jihatlarini hisob
ga
olgan holda yaratilishi, mul
ь
timedia resurslari va kompyuter texnologiyalaridan unumli
foydalanish talab qilinadi degan xulosaga olib kelmoqda.
Ijtimoiy kompetentlik filolog talabalarning bo‘lajak pedagog sifatida taʼlimiy
jarayonlarda o‘quvchilar bila
n muloqot qilishiga tayyorlik deb tushuniladigan
kommunikativ kompetensiya real hayotdagi muloqotga tayyorgarlik bilan to‘ldirilsa, til
taʼlimi zamon talablariga javob bera oladi. Demak, ijtimoiy muloqotga yo‘naltirilgan
yondashuvni real hayot sharoitida m
uvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun zarur bo‘lgan
foydali bilimlarni berish usuli deb hisoblash mumkin. Chunki bunday yondashuv til
bilimlarini o‘rgatish bilan birga ogʼzaki va yozma nutqiy qobiliyatlarni rivojlantirishni
ham o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, fan taʼlimi kontekstida talabalar ijtimoiy
kompetensiyasining asoslari keyingi faoliyat uchun zarur bo‘lgan bilimlarni o‘zlashtirish,
til va komp
ь
yuter savodxonligi, moslashuvchanlik, innovatsion yangiliklarga ochiqlik,
kognitiv muammolarni hal qilish usullarini egallash, samarali qarorlar qabul qilish va
to‘siqlarni yengib o‘tish kabi tajribalar talaba kompetensiyasining zaruriy tarkibiy
qismidir.
XULOSA
Nutqiy faoliyatni tashkil qilish va amalga oshirish, shuningdek, boshqalarning
fikrlarini tushu
nish, tilga oid bilimlar yordamida fikrlarni to‘gʼri va taʼsirchan
shakllantirish usullarini bilish kabilar tildan foydalanish qobiliyatini ham anglatadi.
А
yrim tadqiqotchilar ijtimoiy kompetensiyani ijtimoiy-
lisoniy, yaʼni sotsiolingvistik
kompetensiya de
b ham ataydilar. Bunday ko‘nikmani egallash uchun talaba so‘z va
iboralarning semantik xususiyatlarini, ularning muloqot uslubi va xarakteriga qarab
o‘zgarishini, suhbatdoshga qanday taʼsir ko‘rsatishini bilishi zarur. Shunday qilib,
tilshunoslik nuqtai nazaridan, ijtimoiy kompetensiyani shakllantirishning lingvistik jihati,
yaʼni nutqiy faoliyatni rivojlantirish, o‘zaro nutqiy taʼsir jarayonida til vositalaridan
foydalanish qobiliyati va boshqalar ustuvor ahamiyatga ega.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
590
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Axmedova M.E. Tilshunoslikda mustaqil ta’lim topshiriqlarini lingvodidaktik
xususiyatlari Eurasian Journal of Academic Research. Volume 4, Issue 7 S, 2024. -
Б.49
-56
2.
Yoqubova Sh. Yu., Nurboyeva M.V. Ona tili ta’limida assotsiatsiya va kognitiv
-
pragmatik y
ondashuvning o`rni // «Scientific progress» Scientific Journal, Volume: 1,
ISSUE: 5,
–
Б
.783-787
3.
Risnazarova A.R. Talabalarda kommunikativ kompetenciyani rivojlantirish
usullari // Eurasian Journal of Academic Research.Volume 4, Issue 12, December 2024. -
Б
.90-94
4.
Биктагирова Г.Ф. Формирование социальных компетенций студентов
педагогических
специальностей
и
направлений
//
https://s.science
-
education.ru/pdf/2011/4/38.pdf
5.
Гальскова Н.Д. Теория обучения иностранным языкам: учеб. пособие для
студ. лингв. ун
-
тов и фак. ин. яз. высш. пед. учеб. заведений. –
М.: Академия, 2005.
6.
Демчук
А.А.
Развитие
социальной
компетентности
студентов
в
поликультурной
7.
Образовательной
среде
вуза:
автореф.
дис.
...
канд. пед.наук. –
Владикавказ,
2010.
8.
Шамов А.Н. Когнитивный подход к обучению лексике: моделирование и
реализация (базовый курс немецкого языка): Автореф.дисс.д
-
ра пед.наук.
Тамбов,2005.
9.
Яйрахон Тўхтаназаровна Умарова (2022). Самарали ҳамкорлик –
китобхонлик маданиятини шакллантириш кафолати сифатида. A
cademic research
in educational sciences, 3 (3), 410-416.
10.
To‘xtanazarovna, Umarova Y. “The Current Status Analysis of Language
Competence of Pupils in Secondary Schools”.
JournalNX, vol. 7, no. 06, 2021, pp.
11.
Umarova Y. O‘quvchilarda pragmatik
kompetensiyani rivojlantirish xususida
(morfologik birlik va shakllar tahliliga o‘rgatish asosida). Ilmiy xabarnoma. Seriya:
Pedagogik tadqiqotlar
–
Scientific bulletin. Series: Pedagogical Researches. 2021. 2(54).
24-33.
12.
Umarova Y., Ne’matova D.Umumta’lim
maktablaridagi o‘quvchilar til
kompetentligining joriy holati tahlili. Ilmiy xabarnoma. Seriya: Pedagogik tadqiqotlar
–
Scientific bulletin. Pedagogical Research.2020. 6(50). 47-57.
