Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Theoretical and legal aspects of interstate cooperation in
combating illegal migration
Shokhista KHOLMIRZAEVA
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2025
Received in revised form
15 June 2025
Accepted 25 June 2025
Available online
15 July 2025
This article analyzes the theoretical and legal foundations of
interstate cooperation in combating illegal migration within the
framework of international law. It highlights international and
regional mechanisms in the field of countering illegal migration,
as well as factors influencing their effectiveness. The author
develops proposals for the implementation of international legal
norms into national legislation and for enhancing the
effectiveness of coordinated actions between states.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss6/S-pp286-290
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
illegal migration,
international law,
cooperation between states,
migration policy,
international treaties,
transnational crime.
Noqonuniy migratsiyaga qarshi kurash boʻyicha
davlatlar
hamkorligining nazariy-huquqiy masalalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
noqonuniy migratsiya,
xalqaro huquq,
davlatlar hamkorligi,
migratsion siyosat,
xalqaro shartnomalar,
transmilliy jinoyatchilik.
Mazkur maqolada xalqaro huquqda noqonuniy migratsiyaga
qarshi kurash boʻyicha davlatlararo hamkorlikning nazariy
-
huquqiy asoslari tahlil qilinadi. Noqonuniy migratsiyaga qarshi
kurashish sohasidagi xalqaro va mintaqaviy mexanizmlar,
shuningdek, ularning samaradorligiga ta’sir qiluvchi om
illar
yoritiladi. Muallif tomonidan xalqaro huquqiy me’yorlarning
milliy qonunchilikka implementatsiyasi va davlatlar oʻrtasidagi
koordinatsiyalangan harakatlarning samaradorligini oshirish
boʻyicha taklif ishlab chiqiladi
.
1
PhD student, Tashkent State University of Law. E-mail:
@kholmirzayevashokhista.mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
287
Теоретико
-
правовые
вопросы
сотрудничества
государств в борьбе с незаконной миграцией
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
незаконная миграция,
международное право,
сотрудничество
государств,
миграционная политика,
международные договоры,
транснациональная
преступность
.
В статье анализируются теоретико
-
правовые основы
межгосударственного сотрудничества в борьбе с незаконной
миграцией
в
международном
праве.
Освещены
международные и региональные механизмы в сфере борьбы с
незаконной миграцией, а также факторы, влияющие на их
эффективность. Автором разрабатывается предложение по
имплементации
международно
-
правовых
норм
в
национальное
законодательство
и
повышению
эффективности скоординированных действий государств
.
KIRISH
XXI asrda globallashuv, qurolli mojarolar, iqtisodiy tengsizlik va ekologik muammolar
insonlar migratsiyasining asosiy omillariga aylandi. Biroq, bu jarayonning salbiy koʻrinishi
—
noqonuniy migratsiya bugungi kunda koʻplab davlatlar uchun murakkab ijtimoi
y,
siyosiy va huquqiy muammo boʻlib qolmoqda. Uni samarali boshqarish faqat milliy
darajadagi choralar bilan emas, balki davlatlararo hamkorlik asosida amalga oshirilishi
zarur. Negaki, ushbu jarayon faqatgina bir davlat yoki hududga taalluqli boʻlmasdan,
aksincha xalqaro hamjamiyat uchun xavf hisoblanadi. Xususan, shu oʻrinda dastlab
noqonuniy migratsiya tushunchasi va uning huquqiy xususiyatlariga toʻxtalamiz.
Aytish joizki, noqonuniy migratsiya tushunchasi ilmiy va maxsus adabiyotlarda
turlicha ifodalan
gani bois hozirgacha uning yagona ta’rifi mavjud emas. Xususan,
M.I.Barannikning fikricha, noqonuniy migratsiya
–
shaxsning oʻzga mamlakatga borishi
yoki yashash manzilini tark etishi, oʻz hududidagi xorijiy fuqarolarni noqonuniy yoʻl bilan
kiritish, tranz
it qilish va qonunga xilof ravishda boshqa mamlakatga chiqishi bilan bogʻliq
jarayon. {1}Professor V.N.Sumarakov esa shaxsni chet elga chiqishi va ikkinchi mamlakat
hududida boʻlishi qonuniy asoslarda vujudga kelsa
-da, biroq uning mamlakatga qonunga
xilof ravishda kirishini ham noqonuniy migratsiya sifatida baholagan{2}. Tadqiqotchi
B.I.Egamberdiyev noqonuniy migratsiyani Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi, chet el
fuqarosi yoki fuqaroligi boʻlmagan shaxslarning Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida
belgilang
an respublika hududiga kirish, boʻlish va undan chiqish yoxud Oʻzbekiston
Respublikasi hududi orqali tranzit oʻtish tartiblarini buzgan holda harakatlanishi sifatida
ta’riflagan{3}. Yuqoridagi ta’riflarga qoʻshilgan va ularni umumlashtirgan holda n
oqonuniy
migratsiyaga muayyan davlat hududiga belgilangan tartiblarga zid ravishda kirish, unda
noqonuniy ravishda yashash yoki qonuniy talablarga muvofiq boʻlmagan holda mehnat
faoliyatini amalga oshirish, deya ta’rif berishimiz maqsadga muvofiq boʻladi. Zero,
no
qonuniy migratsiya tushunchasi oʻzida noqonuniy kirish, noqonuniy mamlakat
hududida boʻlish va noqonuniy faoliyat amalga oshirish tushunchalarini birlashtiradi va
uning ijtimoiy xavfliligi davlatlarning milliy xavfsizligiga, iqtisodiy barqarorligiga, ijtimoiy
tizimlariga va demografik holatiga jiddiy ta’sir koʻrsatishi bilan izohlanadi. Shu sababli,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
288
davlatlar xalqaro doirada oʻzaro hamkorlik orqali ushbu muammoga qarshi kurashish
uchun turli huquqiy va amaliy mexanizmlarni ishlab chiqishi zarurdir.
Noqonun
iy migratsiyaga qarshi davlatlararo hamkorlik xususida soʻz yuritadigan
boʻlsak, avvalo noqonuniy migratsiyaga qarshi kurash boʻyicha davlatlararo hamkorlik
tushunchasi mazmuniga toʻxtalamiz. Noqonuniy migratsiyaga qarshi kurash boʻyicha
davlatlararo hamkorlik
–
bu davlatlarning chegaralarni nazorat qilish, noqonuniy
migratsiyani oldini olish, transmilliy jinoyatchilikka qarshi kurash va xavfsizlikni
taʼminlash maqsadida birgalikda amalga oshiradigan tadbirlar va saʼy
-harakatlar
majmuasidir. Xususan, davlat
lar oʻrtasidagi hamkorlik quyidagi asosiy xalqaro hujjatlar
asosida tashkil etiladi:
1)
1951-
yilgi Qochqinlar maqomi toʻgʻrisidagi Konvensiya va 1967
-yilgi
Protokol;
2)
BMTning Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi konvensiyasi (2000);
3)
Odam savdosiga qarshi Palermo protokoli;
4)
IOM va UNHCR qarorlari, tavsiyalari.
Ushbu hujjatlar davlatlarni axborot almashinuvi, huquqiy yordam, noqonuniy
migratsiyani oldini olish va jabrlanganlarni himoya qilishda hamkorlik qilishga da’vat
etadi. Endi esa davlatlararo hamkor
lik shakllari va mexanizmlari xususida soʻz yuritamiz.
Davlatlar oʻrtasidagi hamkorlik quyidagi shakllarda amalga oshiriladi:
ikki tomonlama bitimlar: migratsiya boʻyicha axborot almashinuvi, deportatsiya
jarayonlarini tartibga solish;
mintaqaviy tashkilotlar doirasida hamkorlik: Yevropa Ittifoqi (Frontex), SHHT, MDH,
ASEAN doirasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar;
xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik: IOM, UNODC, INTERPOL, UNHCR orqali amalga
oshiriladigan texnik va institutsional yordam shaklida amalga oshiriladi. Demak,
noqonuniy migratsiyaga qarshi davlatlararo hamkorlikning ushbu turlarida davlatlar:
birinchisida, mintaqaviy tashkilotlar orqali noqonuniy migratsiyaga qarshi kurashda
oʻzaro yordam koʻrsatadilar. Masalan, Yevropa Ittifoqi doirasidagi “Shengen” kelishuvi
yoki MDH davlatlari oʻrtasidagi hamkorlik.
Ikkinchisida, oʻzaro bitimlar orqali noqonuniy migratsiyaga qarshi kurash boʻyicha
aniq chora-tadbirlarni belgilab oladilar.
Uchinchisida, xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik boʻlib, BMT
ning qochqinlar
boʻyicha Oliy komissariati Xalqaro migratsiya tashkiloti bilan oʻzaro hamkorlikda
noqonuniy migratsiyaga qarshi kurash olib boradilar. Oʻz oʻrnida esa davlatlararo
hamkorlikning zarurati quyidagilar bilan ifodalanadi.
Birinchidan, transmil
liy xususiyat boʻlib, noqonuniy migratsiya koʻpincha bir
davlatdan boshqasiga oʻtuvchi murakkab tarmoqlarga ega. Buni samarali hal qilish uchun
davlatlararo hamkorlik talab etiladi.
Ikkinchidan, xavfsizlikni taʼminlash: noqonuniy migratsiya koʻpincha odam
savdosi,
giyohvand moddalar savdosi va terrorizm bilan bogʻliq boʻlib, bu xavf
-xatarlarni
kamaytirish uchun davlatlar birgalikda ishlashi kerak.
Uchinchidan, maʼlumot almashinuvi boʻlib, migratsiya oqimlarini kuzatish,
noqonuniy migratsiya yoʻnalishlarini aniqlash va ularga qarshi chora koʻrishda real vaqtda
maʼlumot almashish muhim.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
289
Toʻrtinchidan, qonuniy asosni mustahkamlash boʻlib, davlatlar oʻrtasida ikki va koʻp
tomonlama shartnomalar orqali huquqiy mexanizmlarni joriy etish noqonuniy
migratsiyaga qarshi kurashni samarali qiladi.
Va oxirgisi, inson huquqlarini himoya qilish: noqonuniy migrantlarning huquqlari
ham himoya qilinishi kerak va bu borada davlatlararo hamkorlik inson huquqlari
meʼyorlariga rioya etishni taʼminlaydi.
Endi esa noqonuniy migratsiyaga qarshi kurashda davlatlar hamkorligining qisqacha
tarixiga toʻxtalamiz, u tarixan quyidagi uch asosiy bosqichda rivojlangan:
boshlangʻich bosqich
: 20-
asr boshlarida davlatlar oʻrtasida ilk ikki tomonlama
bitimlar imzolanib, xalqaro miqyosda noqonuniy migratsiyaga qarshi chora-tadbirlar
ishlab chiqila boshlanishi;
rivojlanish bosqichi:
20-
asr oʻrtalaridan 90
-yillargacha davom etgan davrda xalqaro
tashkilotlar (BMT, Yevropa Ittifoqi) migratsiya masalalarini tartibga solish uchun yirik
konvensiyalar va protokollarni qabul qildi.
zamonaviy bosqich
: 21-
asrda davlatlar oʻrtasidagi hamkorlik kengayib, xalqaro va
mintaqaviy darajada majburiy hamda ixtiyoriy hamkorlik mexanizmlari shakllandi.
Mintaqaviy tashkilotlar va koʻp tomonlama bitimlar asosida mig
ratsiya boshqaruvi
kuchaydi.
Aytish kerakki, xalqaro huquqda noqonuniy migratsiyaga qarshi kurash boʻyicha
samarali mexanizmlar mavjud boʻlsa
-da, ushbu hamkorlikni amalga oshirishda davlatlar
oʻrtasida bir qancha muammolar mavjud boʻlib, ular quyidagilard
an iborat:
Huquqiy hamkorlikdagi muammolar va ularni hal etish yoʻllari
1.
Normativ-huquqiy tafovutlar
Turli davlatlarning migratsiyaga oid qonunlari oʻrtasidagi farqlar, xalqaro
shartnomalarning ratifikatsiya darajasi pastligi hamkorlik samaradorligini cheklaydi.
2.
Suverenitet va inson huquqlari muvozanati
Davlatlar oʻz suverenitetini saqlab qolgan holda, inson huquqlarini toʻliq himoya
qiluvchi mexanizmlarni ishlab chiqishda qiynalmoqda.
3.
Axborot almashinuvidagi toʻsiqlar
Texnologik, huquqiy va siyosiy toʻsiq
lar sababli tezkor va samarali axborot
almashinuvi toʻliq yoʻlga qoʻyilmaganligidir. Bu esa oʻz navbatida hamkorlikni samarali
amalga oshirishga toʻsqinlik qiluvchi omillar boʻlib qolmoqda. Shulardan kelib chiqib biz
quyidagi yechimlarni taklif etamiz:
birinchidan, xalqaro huquqiy mexanizmlarni milliy qonunchilikka implementatsiya
qilish;
ikkinchidan, koʻp tomonlama kelishuvlar asosida hamkorlikni chuqurlashtirish;
uchinchidan, inson huquqlariga hurmat asosida xavfsizlikni ta’minlashga
yoʻnaltirilgan yonda
shuvni kuchaytirish.
Aytish joizki, Oʻzbekiston keyingi yillarda xalqaro migratsiya boshqaruvi sohasida
faol ishtirok etmoqda. 2020-
yilda IOM a’zoligiga kirganidan soʻng, milliy qonunchilikda
migratsiyaga oid muhim islohotlar amalga oshirildi. Shuningdek, MDH va Markaziy Osiyo
mintaqaviy formatlarida axborot almashinuvi va huquqiy yordam mexanizmlari yoʻlga
qoʻyildi. Xususan, noqonuniy migratsiyaga qarshi kurashish masalasida Oʻzbekiston
Respublikasi xalqaro miqyosda bir qator tashabbuslarni ilgari surmoqda va turli davlatlar
hamda xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda ish olib bormoqda. Quyida ushbu
hamkorlikning asosiy yoʻnalishlari va misollari keltirilgan:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
290
1. Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik
a. Xalqaro migratsiya tashkiloti (IOM)
Oʻzbekiston 2008
-yi
lda Xalqaro migratsiya tashkilotiga (IOM) aʼzo boʻldi. Shundan
beri IOM bilan birga noqonuniy migratsiyani oldini olish va inson savdosiga qarshi
kurashish boʻyicha loyihalar amalga oshirilmoqda hamda migrantlar uchun huquqiy
yordam va ijtimoiy reabilitatsiya dasturlari ishlab chiqilmoqda.
b. BMT bilan hamkorlik
BMTning Giyohvand moddalar va jinoyatchilik boʻyicha boshqarmasi (UNODC) bilan
Oʻzbekiston inson savdosi, noqonuniy migratsiya va transmilliy jinoyatlarga qarshi
kurashish sohasida oʻzaro hamkorlik
qiladi.
2. Ikki tomonlama va mintaqaviy hamkorlik
a. MDH davlatlari bilan hamkorlik
Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va boshqa qoʻshni davlatlar bilan mehnat
migratsiyasini qonuniylashtirish va tartibga solish boʻyicha bitimlar mavjud.
Yuqoridagi tahlil shuni koʻrsatadiki, noqonuniy migratsiya bu muayyan
davlat
hududiga belgilangan tartiblarga zid ravishda kirish, unda noqonuniy ravishda yashash
yoki qonuniy talablarga muvofiq boʻlmagan holda mehnat
faoliyatini amalga oshirish
boʻlib, davlatlar noqonuniy migratsiyaning xalqaro doiradagi ijtimoiy xavfini anglagan
holda xalqaro hamkorlikni kuchaytirishi va muvofiqlashtirilgan yondashuvni yoʻlga
qoʻyishi zarur. Zero, ushbu sohadagi muvaffaqiyatli faoliyat faqat yagonalashtirilgan
q
onunchilik, oʻzaro ishonch va doimiy axborot almashinuvi asosida amalga oshirilishi
mumkin. Shu sababli, davlatlar xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni yanada
chuqurlashtirish, milliy qonunchilikni xalqaro me’yorlarga moslashtirish orqali ushbu
global mu
ammoni hal qilish yoʻlida muhim qadamlar tashlashlari zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1. Баранник М.И. Криминологические и правовые проблемы борьбы с
незаконной миграцией. Владивостокский центр по изучению организованной
преступности. –
Владивосток, 2002. –
С.
2. Сумароков В.Н. Нелегальная миграция как угроза национальной
безопасности
российской
федерации:
понятие,
содержание,
причины
возникновения, направления противодействия //Transport Business in Russia., №1
2014.
–
С.
3. Эгамбердиев Б.И.: Ички ишлар органларининг миграция жараёнларига доир
фаолиятини такомиллаштириш. Авто. дисс. … юридик фанлар бўйича фалсафа
доктори (Doctor of Philosophy). Тошкент, 2021.
4. М. А. Макаров. Организация незаконной миграция. Магистерская
диссертация,
Красноярск, 2021.
5. Sh. A.Joʻrayev. Migratsiya sohasidagi qonunchilik ijrosi ustidan prokuror nazorati
va uni takomillashtirsh masalalari.
