Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The content for developing logical thinking in future
teachers through the collaboration of "Philosophy" and
"Media Literacy and Information Culture" courses
Jasurbek SOLIJONOV
1
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
15 July 2024
Accepted 15 July 2024
Available online
25 August 2024
Logical thinking is a crucial factor in developing a teacher's
independent reasoning, critical approach, and ability to make
well-founded decisions. While philosophical knowledge serves
to explore the deep layers of human cognition, media literacy
teaches critical analysis and thinking in the modern information
flow. As a result of the synergy between these disciplines, future
educators will acquire the skills to think clearly, thoroughly, and
substantively in the contemporary information environment.
This article analyzes the formation and development of logical
thinking in future teachers based on the integration of the
subjects "Philosophy" and "Media Literacy and Information
Culture." It also elucidates the theoretical foundations, didactic
tools, and practical methods of the integrative approach.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
logical thinking,
philosophy,
media literacy,
information culture,
critical thinking,
integration,
pedagogical competence,
thinking culture,
information analysis,
modern education.
“Falsafa” va “Mediasavodxonlik va axborot madaniyati”
fanlari hamkorligi asosida bo‘lajak pedagoglarda mantiqiy
tafakkurni rivojlantirish mazmuni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
mantiqiy tafakkur,
falsafa,
mediasavodxonlik,
axborot madaniyati,
tanqidiy fikrlash,
integratsiya,
pedagogik kompetensiya,
tafakkur madaniyati,
axborot tahlili,
zamonaviy ta’lim.
Mantiqiy tafakkur
–
bu o
‘
qituvchining mustaqil fikrlashi,
tanqidiy yondashuvi va asoslangan qaror qabul qilish
qobiliyatini rivojlantiruvchi muhim omildir. Falsafiy bilimlar
inson tafakkurining chuqur qatlamlarini o
‘
rganishga xizmat
qilsa, mediasavodxonlik esa zamonaviy axborot oqimida
tanqidiy tahlil va tafakkur yuritishni o
‘
rgatadi. Ushbu fanlar
uyg
‘
unligi natijasida bo
‘
lajak pedagoglar zamonaviy axborot
muhitida aniq, puxta va asosli fikr yurita olish ko
‘
nikmalariga
ega
bo
‘
ladilar.
Mazkur
maqolada
“
Falsafa
”
hamda
1
PhD Student, Fergana State University. E-mail: jasursolijonov@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
243
“
Mediasavodxonlik va axborot madaniyati
”
fanlari integratsiyasi
asosida
bo
‘
lajak
pedagoglarda
mantiqiy
tafakkurni
shakllantirish va rivojlantirish masalalari tahlil qilinib,
integratsion yondashuvning nazariy asoslari, didaktik vositalari
va amaliy metodlari yoritilgan.
Содержание развития логического мышления у
будущих педагогов на основе интеграции дисциплин
«Философия» и «Медиаграмотность и информационная
культура»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
логическое мышление,
философия,
медиаграмотность,
информационная
культура,
критическое мышление,
интеграция,
педагогическая
компетенция,
культура мышления,
информационный анализ,
современное образование.
Логическое мышление является важным компонентом,
способствующим развитию у будущего педагога навыков
самостоятельного мышления, критического подхода и
принятия обоснованных решений. Философские знания
помогают глубже понять слои человеческого мышления,
а медиаграмотность учит критическому анализу и
осмыслению информации в условиях современного
информационного потока. Сочетание этих дисциплин
способствует формированию у будущих педагогов навыков
четкого, обоснованного и структурированного мышления в
информационной среде. В статье анализируются вопросы
формирования и развития логического мышления у
будущих педагогов на основе интеграции дисциплин
«Философия» и «Медиаграмотность и информационная
культура», а также раскрываются теоретические основы,
дидактические
средства
и
практические
методы
интеграционного подхода.
KIRISH.
Pedagogika oliy ta’lim muassasalarida talabalarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini
rivojlantirish
–
maqsadga yo‘naltirilgan, texnologik va metodik jihatdan ta’minlangan
jarayon
bo‘lib, jadallashtirish va identifikatsiyalash bosqichlarini davomiy amalga
oshirish orqali tavsiflanadi.
Mantiqiy tafakkurni rivojlantirish sof texnik masala bo‘lib qolmasdan, balki buning
uchun ta’limning ilmiy
-metodik, tashkiliy va pedagogik imkoniyatlarini tizimli yondashuv
asosida ishga solish talab etiladi.
Fikrimizcha, bo‘lajak pedagoglarda mantiqiy tafakkurni oliy pedagogik ta’limda
falsafiy bilimlar, matematik mantiqqa doir bilimlar hamda axborotlar bilan ishlash
ko‘nikmalari asosda rivojlantirilad
i.
“Falsafa” fani asosida talabalarda falsafiy dunyoqarash bilan birga mantiqiy
tafakkur, tahliliy fikr yuritish madaniyatini shakllantirish va shu asosida mantiqiy
tafakkurini yuksaltirish mumkin bo‘ladi. Shu bilan birga mantiqiy tafakkurni
rivojlantirishda axborotlar bilan ishlash kompetentligini rivojlantirish ham juda muhim
hisoblanadi. Axborot madaniyati talabalarning mantiqiy tafakkurini ham rivojlanishiga
asos bo‘ladi. Buning uchun esa, oliy pedagogik ta’limda majburiy fan sifatida o‘tiladigan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
244
“Mediasavodxonlik va axborot madaniyati” fanini mantiqiy tafakkurni rivojlantirishga
yo‘naltirish o‘qitish, axborot madaniyatini mantiqiy dalillashga yo‘naltirish asosida
tashkil qilish juda muhim hisoblanadi.
ASOSIY QISM
Oliy o‘quv yurtlari ta’lim tizimida falsafiy bilimlarni, xususan, “Falsafa” o‘quv fanini
o‘zlashtirishda talabalarning mantiqiy tafakkurini rivojlantirishning o‘ziga xos shart
-
sharoitlari va talablari mavjud. Falsafa” o‘quv fanini o‘zlashtirish asnosida talabalarning
mantiqiy tafakk
urini rivojlantirish ta’limning bir qator shakllaridan foydalanilgan holda
amalga oshiriladi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarning mantiqiy tafakkurini rivojlantirish jarayoniga “Falsafa”
o‘quv fanini o‘qitish asnosida tizimli yondashuvning ham o‘ziga xos jihatlari
mavjud.
“Falsafa” o‘quv fanini o‘qitish asnosida bo‘lajak o‘qituvchilarning mantiqiy tafakkurini
rivojlantirishda pedagogik texnologiyalarni loyihalashtirish va rejalashtirish yo‘llarini
aniqlab olish lozim.
Talaba “Falsafa” o‘quv fanini o‘zlashtirishda quyidagi ko‘nikma va malakalarga
(o‘quv fanini muvaffaqiyatli o‘zlashtirish uchun zarur bo‘lgan) ega bo‘lish kerak:
1)
ma’lumot bilan mustaqil ishlash: asosiy holatlarni aniq, muntazam konspekt va
chizma shaklida qayd etish; o‘quv topshiriq
-vazifalarini yech
ish uchun zarur bo‘lgan
axborotlarni topish, tanishish, tushunish, tanqidiy baholash, yig‘ish va ularni loyiha, esse,
hisobot ko‘rinishda taqdim etish; qo‘yilgan talablar asosida ilmiy matnini (maqola,
ma’ruza, tezis) yaratish;
2) taqdim etish malakalari:
o‘quv topshirig‘ini bajarish natijalari haqida so‘zlayotib
o‘zini dadil tutishi, turli ko‘rgazmali vositalardan foydalanishi;
3)
o‘qituvchi va talaba hamkorligi: talabaning o‘z nuqtai nazarini himoya qilishi,
suhbatga kirisha olishi, savol javoblarni, bahs-munozara qoidalariga rioya etishi,
tortishuvlarda o‘z qarashlarini asoslay bilish;
4)
guruhda o‘zaro harakatga tayyorligi va qodirligi –
o‘quv topshirig‘ini
hamkorlikda bajarishga, jamoa bo‘lib ishlashga, vazifani yechishda jamoaviy muloqot,
o‘zaro haraka
t, bir-
biriga yordam va o‘zaro baholashda namoyon bo‘ladigan hamkorlikda
ishlash malakalarini egallash;
5) muammoli vaziyatlarda faol ishtirok etish
–
ta’limiy muammoli vazifalarni tahlil
qilish, o‘quv topshirig‘ini yechishning murakkab yo‘llarini topish, g‘oyalar yaratish va
xulosalarni chiqarish;
6)
axborotni yig‘ish, qayta ishlash va saqlash borasida zamonaviy axborot
texnologiyalaridan foydalana olish.
Ta’lim jarayonida talabalarga isbotlab bo‘lingan, aniqlangan va bu bilimlarni hali
inson tahlil qilish
i va chuqurroq o‘rganishi kerak bo‘ladi.
“Falsafa” o‘quv fanini bo‘lajak o‘qituvchilarning mantiqiy tafakkurini
rivojlantirishga yo‘naltirilgan holda o‘qitishda ta’lim texnologiyasi jamiyatning
demokratlashuvi sharoitida ta’lim berishnining dolzarbligi asoslanadi, o‘quv fani bo‘yicha
ta’lim texnologiyasi tuzilmasi bayon etiladi, ma’ruza, amaliy va seminar mashg‘ulotlari,
loyihalangan ta’lim berish texnologiyasi qisqacha ta’riflanadi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarda “Falsafa” fani asosida mantiqiy tafakkurni rivoj
lantirishda
quyidagi mavzuloar metodologik asos bo‘lib hizmat qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
245
2.1-rasm
“Falsafa” fanining taqvim mavzu rejasi
№
Mavzular
Maqsadi va vazifalari
1.
Falsafaning mohiyati va
jamiyat taraqqiyotidagi
roli
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati. Falsafaning predmeti
va asosiy masalalari. Falsafiy bilimning strukturasi. Falsafaning asosiy
funksiyalari. Falsafaning jamiyatdagi ahamiyati yoki amaliy falsafa
o‘rgatiladi.
2.
Sharq falsafasining
mohiyati va ijtimoiy
taraqqiyotdagi roli
Qadimgi Sharq va G‘arb falsafasi vujudga kelishi, rivojlanishining
umumiy qonuniyatlari va farqlari
o‘rgatiladi
.
3.
G‘arb falsafasining
ustuvor yo
‘
nalishlari va
ularning fan
taraqqiyotiga ta’siri
Qadimgi Yunon falsafa maktablarining fa
n taraqqiyotiga ta’siri.
Ilk O‘rta asrlarda Yevropa falsafiy tafakkuri rivojlanishining asosiy
shakllari, Uyg‘onish davri Yevropa falsafasida panteizm, antroposentrizm
va dialektikaning rivojlantirilishi, IX
–XX asr G‘arb falsafasining mohiyati
va uning sh
axslararo munosabatlarga ta’siri. XXI asr G‘
arb falsafasining
yo‘nalishlari o‘rgatiladi.
4.
Borliq falsafasi
(Ontologiya)
Borliq tushunchasining mohiyatiga oid falsafiy va tabiiy ilmiy
konsepsiyalar. Borliq va yo‘qlik dialektikasi. Sof borliq g‘oyasi. Falsafa
tarixida borliq haqidagi qarashlar dialektikasi. Borliq shakllarining tasnifi
o‘rgatiladi.
5.
Rivojlanish falsafasi
Borliqda narsa va hodisalarning paydo bo’lishi, shakllanishi,
o‘zgarishi, rivojlanishi va taraqqiyotining o‘zaro aloqadorl
igi. Rivojlanish
qonunlarining mohiyati,
ularning tabiiy va ijtimoiy jarayonlardagi o
‘
rni.
6.
Bilish falsafasi
Bilish jarayonining mohiyati va mezonlari. Bilish va bilimga oid
yondashuvlar tasnifi: sensualizm, empirizm, ratsionalizm, otpimizm,
skeptitsizm va agnostitsizm
g‘oyalari tushuntirib beriladi.
7.
Mantiq
Mantiqning mohiyati. Formal, noformal, dialektik, matematik
mantiqning o
‘
zaro aloqasi. Mantiqiy semantikaning fikr ravonligini
ta
’
minlashdagi roli. Mantiq va ritorika, til va mantiq dialektikasi. Tafakkur
qonunlari va shakllari. Tafakkur va til mutanosibligi. Tushuncha tafakkur
shakli. Tushunchaning turlari va ular orasidagi aloqalar. Hukmning
mohiyati va qoidalari. Bo‘linishning mohiyati, turlari va qoidalari. Oddiy
hukmlarning turlari va tarkibi. Qat`iy hukmlarning tasnifi. Murakkab
hukmlar. Deduktiv xulosa chiqarishning fikr ravonligini ta’minlashdagi
roli. Bo‘linuvchi kategorik xulosa, shartli ajratuvchi xulosa. Sillogizm
nazariyasi. Murakkab va murakkab qisqartirilgan sillogizm. Induktiv
xulosa. Ommabop induksiya. Ilmiy induksiya. Analogiya bo‘yicha xulosa.
Analogiya turlari. Argumentatsiya (mantiqiy asoslar)ning tarkibi,
sub’yektlari, tuzilishi. Bahslashish usullari, asoslash va tanqid qilish.
Isbotlash va rad qilishda dali
llarning o‘rni. Tanqidiy tafakkurning
mantiqiy xulosa chiqarishdagi roli. Gipotezaning mohiyati, turlari,
gipotezani tekshirish. Savollar va javoblar mantig‘i. Savollar va javoblar
turlari.
8.
Jamiyat falsafasi
Jamiyat tushunchasining mohiyati va uning rivojlanish bosqichlari.
Jamiyatning paydo bo‘lishiga oid qarashlar dinamikasi. Jamiyat
rivojlanishining iqtisodiy asoslari, mulk, moddiy ishlab chiqarishning
mohiyati.
9.
Tarix falsafasi,
sivilizatsiya va
madaniyat
Tarix falsafasining tuzilishi, funksiyalari va tarixiy jarayon mazmunini
belgilashga oid yondashuvlar. Sivilizatsiya tushunchasi va uning tiplari.
Sivilizatsiya va madaniyat mutanosibligi. Madaniyat tushunchasi, uning
tuzilishi va ijtimoiy funksiyalari.
10.
Inson falsafasi (Falsafiy
antropologiya)
Falsafada insonning mohiyatiga oid qarashlar tasnifi. Insonni
tushunishga dualizm, monizm va fan nuqtai-nazaridan yondashuv.
Insonning ko’p o’lchovligi. Insonning bioijtimoiy, madaniy mohiyati.
Rassionarlik, subpassionarlik va muvofiq odamlar nazariyasining
mohiyati.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
246
11.
Qadriyatlar falsafasi
Qadriyat tushunchasining ma’nosi va uning umumiy tasnifi. Qadriyat
kategoriyasining mazmuni. Qadriyatlarning turlari: moddiy va ma’naviy,
umuminsoniy, milliy, shaxsiy, axloqiy qadriyatlar. Jamiyat va inson
hayotidaqadriyatlarning roli.
12.
Etika
Etikaning mohiyati va ahamiyati. Zamonaviy axloqning asosiy
sohalari: metaetika, normal etika, amaliy etika. Etikaning asosiy
kategoriyalari. Etikada ijtimoiy adolat tamoyili. Ixtiyor erkinligi va axloqiy
tanl
ov. Sharq va G‘arb mutafakkirlarining axloqiy qarashlari.
13.
Estetika
Dunyoni estetik idrok etishning mohiyati. Estetik ong va uning
strukturasi. Estetikaning asosiy kategoriyalari: ulug’vorlik, tubanlik,
fojiaviylik, kulgililik, moʻjizaviylik, xayoliyli
k va qiziqarlilik. Sharq va
G‘arb mutafakkirlarining estetik qarashlari.
14.
Global jarayonlar va
barqaror taraqqiyot
falsafasi
Globallashuv, globalistika va barqaror taraqqiyot jarayonlarining
mohiyati.
Global
jarayonlarning
shakllanish
tarixi.
Global
muammolarning mezonlari va darajalari. Globallashuvning fundamental
asoslari va xususiy jihatlari. Global muammolarning tasnifi
15. Korrupsiyaning mohiyati,
oqibatlari va unga qarshi
kurash mexanizmlari
Korrupsiyatushunchasiningmohiyati,
tarixiyildizlarivajamiyatdanamoyonbo
’
lishigaoidqarashlartasnifi.
Bo‘lajak
o‘qituvchilarda
mantiqiy
tafakkurini
rivojlantirish
uchun
“Mediasavodxonlik va axborot madaniyati” fanini axborot kompetentligini rivojlantirish,
axborot iste’moli madaniyatini shakllantirish va axborotlarni tahlil qilish ko‘nikmalarini
media vositalar asosida takomillshatirishga yo‘naltirilgan metodik asoslarini yaratish
asosida amalga oshirilishi mumkin.
Oliy pedagogik ta’limda “Mediasavodxonlik va axborot madaniyati” fani majburi
y
fan sifatida o‘tiladi va u talabalarda axborotlar bilan ishlash, informatsion kbilim va
ko‘nikmalarni shaklantirish bilan birga axborot madaniyatini ham rivojlantirishga ham
hizmat qiladi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarga “Mediasavodxonlik va axborot madaniyati”
fanini
o‘qitishdan ko‘zlangan asosiy maqsad
-talabalarga bugungi kundagi zamonaviy
mediasavodxonlik, internet va ijtimoiy tarmoq, inson hayotining ajralmas qismi
hisoblanadi. Birinchi toifa shaxslar, internet va media olamning ijobiy jihatidan unumli
foydalanib, Internet va axborot texnologiyalari jamiyat taraqqiyotiga samarali hissa
qo‘shadi deb hisoblaydi. Ikkinchi toifa esa, axborot va ijtimoiy tarmoqlardan turli yolg‘on
va tahdid kabi axborot tarqatishda foydalanib, maishiy masalalar doirasida o‘ralashi
b
qolganlardir. Jumladan, XX asrda hali internet rivojlanmagan vaqtda axborot taqchilligi
mavjud bo‘lgan bo‘lsa, hozirgi kunda jamiyatda esa axborot oqimi ko‘paygani tufayli,
ilmiy, tahliliy va mantiqiy fikrlash talab etuvchi axborotdan qochish yuzaga keldi. Global
axborot zamonida qabul qilinayotgan axborotlarni tushunish, baholash, tanqidiy
tafakkurni shakllantirishni talab etadi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarga “Mediasavodxonlik va axborot madaniyati” fanini
o‘qitishning vazifasi: ommaviy axborot vositalari va media zamonga xos: “raqamli”,
“komp’yuter”, “vizual”, “texnologik”, “kommunikasion”, “media”, “axborot”, “ommaviy
madaniyat” va “texnokratiya” kabi tushunchalarni talaba
-yoshlarga mazmuni, maqsad va
vazifalarini anglagan xolda foydalanish madaniyatini shakllantiradi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarga “Mediasavodxonlik va axborot madaniyati” fanini
o‘qishnatijasida:
–
ma’lumot,
muloqot tushunchasi, rivoji va tarixiyligi;
–
media va axborot madaniyati savodxonligining asosiy elementlarini belgilash;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
247
–
axborot manbalari va ehtiyojlarini aniqlash;
–
mediasavodxonlik va axborot madaniyatini baholash;
–
axborot (matn)ni tahlil qilish savodxonligini oshirish;
–
axborot
xuruji,
tahdid
va
shunga
o‘xshash
xavfsizlikka
qarshi
mediasavodxonlikka oid ma’naviy
-madaniy immunitetni shakllantirish;
–
yoshlarda internet va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishda qaramlik hissi bilan
emas, balki o‘qib
-
o‘rganishni maqsad qilish lozim;
–
kelgusi faoliyatda mediasavodxonlik va axborot madaniyatini pedagogik
faoliyatida qo‘llash
usullarini aniqlash;
–
milliy axborot xavfsizligini ta’minlash va g‘oyaviy immunitetni shakllantirish.
Bo‘lajak o‘qituvchilarda “Mediasavodxonlik va axborot madaniyati” fani asosida
mantiqiy tafakkurni rivojlantirishda quyidagi mavzuloar metodologik asos
bo‘lib hizmat
qiladi.
Mantiqiy tafakurni rivojlantirish uchun tavsiya etilgan o‘quv mazmuni va ularni
o‘rganish uchun taqsimlangan soatlar miqdori tahlili shuni ko‘rsatadiki, agarda ularning
o‘qitilish ketma
-ketligi va mavzularga ajratilgan soat hajmiga et
ibor qaratadigan bo‘lsak,
bunday holatda ikki xil yondashuv kelib chiqadi: ta’lim mazmuni, hajmi va uning vaqt
taqsimotiga mos o‘qitishning metodikasini taklif etish yoki o‘quv mazmuni va ularga
ajratilgan vaqt taqsimotini kengaytirish orqali o‘qitish meto
dikasini ishlab chiqish. Agar
birinchi yondashuvga to‘xtaladigan bo‘lsak, tabiiyki, mantiq tafakkurni rivojlantirishga
kirish mazmuniga, ma’ruza va amaliy darslariga 2 soatdan ajratilgan, shuning uchun
mantiq elementlarini barcha mavzularda asosiy vosita s
ifatida qo‘llab o‘qitish maqsadga
muvofiq xisoblanadi.
Tadqiqot mantig‘iga asosan shuni qayd etish lozimki, agar “Falsafa” va
“Mediasavodxonlik va axborot madaniyati” o‘quv fanlarini o‘zlashtirish maqsadli, aniq
ilmiy mezonlar asosida, fanning mazmuni to‘la qamrab olingan va ta’limiy
-tashkiliy
jihatdan yetarli darajada ta’minlangan holda, bo‘lajak o‘qituvchilarning mantiqiy
tafakkurini rivojlanishida yetarli samaraga erishiladi. Bo‘lajak o‘qituvchilarda mantiqiy
tafakkurini rivojlantirishning asosiy ob’ekti
sifatida “Falsafa” va “Mediasavodxonlik va
axborot madaniyati” o‘quv fanlari tanlangani sababi shundaki, falsafiy va matematik
bilimlar asosida shakllantirish mumkin bo‘lgan erkin fikrlash, qaram bo‘lmagan mantiqiy
tafakkurni rivojlantirishning nazariy as
os va amaliy ko‘nikmalari ushbu fan doirasida
o‘rganiladi. Shu fan asoslarini puxta o‘zlashtirgan bo‘lajak o‘qituvchi har qanday muammoli
vaziyatda ham mustaqil qaror qabul qilish, to‘g‘ri yo‘l tanlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shu
bois biz aynan shu fan a
sosida bo‘lajak o‘qituvchilarni mantiqiy tafakkurga o‘rgatish
borasidagi qarashlar tizimini takomillashtirishni asosiy maqsad qilib oldik.
“Falsafa” va “Mediasavodxonlik va axborot madaniyati” o‘quv fanlari oliy ta’lim
muassasasi talabalarida ta’lim
-tarbi
yaning pedagogik maqsadlarini to‘g‘ri shakllantirish
ko‘nikmasini qaror topdirishga xizmat qiladi. Buning uchun ushbu fandagi asosiy ilmiy
yondashuvlar talabalarda mustaqil fikrlash madaniyatini rivojlantirish yo‘lida quyidagi
maqsadlarni belgilash samaral
i bo‘lishini ko‘rsatadi: tarbiyaviy maqsad –
bo‘lajak
mutaxassis shaxsini har tomonlama va garmonik rivojlantirish; ta’limiy maqsad
–
“Falsafa” va “Mediasavodxonlik va axborot madaniyati” o‘quv fanlari mazmunining to‘la
o‘zlashtirilishini ta’minlash, har bir mavzu va mashg‘ulotning o‘z vaqtida o‘zlashtirib
borilishiga erishish; rivojlantiruvchi maqsad
–
mazkur fanlarda o‘zlashtirilgan bilimlar
orqali o‘zlarida nostandart vaziyatlarda ham qo‘l keladigan fikriy yechimlarni mustaqil
ravishda topa bilish qobiliyatini shakllantirish kabilardan iboratdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
248
Muammoga
oid
qarashlar
bo‘lajak
o‘qituvchilarning
“Falsafa”
va
“Mediasavodxonlik va axborot madaniyati” o‘quv fanlari asosida mantiqiy tafakkurini
rivojlantirish jarayoni ta’minotining quyidagi komponentlarini aj
ratish imkonini berdi:
1) motivatsiyali; 2) kognitiv-axborotli; 3) operatsion-faoliyatli; 4) hissiy-irodaviy;
5) baholashli-refleksiv.
“Falsafa” va “Mediasavodxonlik va axborot madaniyati” o‘quv fanlari mazmunini
o‘zlashtirish orqali bo‘lajak o‘qituvchilarda mantiqiy tafakkurni rivojlantirish to‘rt
bosqichli jarayon sifatida amalga oshiriladi:
1. Umumiy nazariy tasavvurni shakllantirish bosqichi mazkur bosqichda
talabalarga mustaqil fikrlash madaniyati va uning xulq-
atvorida namoyon bo‘lish
shakllari haqida nazariy bilimlar beriladi.
2.
O‘quv fanlarining materiallari asosida bo‘lajak mutaxassislarga mantiqiy
tafakkurga oid bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish bilan bog‘liq vazifalar amalga
oshiriladi.
3.
O‘qitish jarayonida barcha fanlarga oid ma’lumotlarni berish, darsda va darsdan
tashqari mashg‘ulotlarda mantiqiy fikrlash ko‘nikmalari rivojlantiriladi.
4. Talabalar shaxsiyati darajasi mantiqiy tafakkurni rivojlantirish har bir
talabaning extiyojlariga aylanishi o‘zining aqliy faoliyatida undan foydalana olishida
namoyon bo‘ladi.
Ma’lumki, oliy ta’lim muassasalarida tayyorlangan mutaxassislar faqat kasbiy
tayyorgarlik va ilmiy dunyoqar
ashga ega bo‘libgina qolmasdan, balki olgan bilimlarini
uzluksiz takomillashtirib, amaliyotda oqilona qo‘llay bilish ko‘nikmalarini ham egallashlari
lozim. Mantiqiy tafakkurni rivojlantirish uchun eng qulay sharoitlar shunday ta’lim
muhitida yaratiladi. Professor F.R. Yuzlikaev fikricha, xilma-xil mazmun, shakl va turdagi
o‘quv materialini tanlash va undan foydalanish; talabalarga o‘quv vazifalarini bajarish
usullarini tanlashda mustaqillik berish; individual va jamoaviy faoliyatda noan’anaviy
shakllardan f
oydalanish, o‘quv ishining individual usullarini tahlil qilish va baholashga
o‘qituvchining doimiy e’tibor berishi, tadqiqiy (izlanish) fikrini modellashtiradigan
individual (yakka tartibli) o‘qitish dasturlaridan foydalanish, mashg‘ulotlarni dialog,
imitatsiyali-
rolli o‘yinlar, treninglar asosida tashkil etish, hamda ularni o‘tkazish uchun
o‘qituvchining maxsus tayyorgarlik ko‘rishini o‘z ichiga oladi [1]. “Falsafa” va
“Mediasavodxonlik va axborot madaniyati” o‘quv fanlari mazmunini o‘zlashtirish asnosida
talabalar mantiqiy tafakkurni rivojlantirishda shularga asoslanish mumkin.
Bo‘lajak o‘qituvchilarda mantiqiy tafakkurni rivojlantirishning muhim shartlaridan
biri o‘qitish metodlarini to‘g‘ri tanlashdir. O‘qitish metodlari muammosi holatini tahlil
qilish
hozirgi zamon pedagogik amaliyotida o‘qitish metodlarining yagona tasnifi haqida
xulosaga kelishni taqozo qiladi.
“Falsafa” va “Mediasavodxonlik va axborot madaniyati” o‘quv fanlari o‘qitish
metodikasiga doir adabiyotlarning tahlili shuni
ko‘rsatadiki, talabalarda bilimlarni
o‘zlashtirish, bilish va amaliy faoliyat ongli qabul qilish va xotirlab qolish; bilimlar va
faoliyat usullarini namuna bo‘yicha yoki o‘xshash vaziyatda qo‘llash shaklida amalga
oshiriladi. Bo‘lajak o‘qituvchilarda manti
qiy tafakkurni rivojlanishi, hozirgi pedagogik
amaliyotda ro‘y berayotganidek, faqat dastlabki ikki darajasida emas, balki barcha
darajalarda ta’minlanishi lozim.
Fanlararo hamkorlik asosida bo‘lajak pedagoglarning mantiqiy tafakkurini
rivojlanganlik daraj
asi quyidaga mezonlar (past, o‘rta, yuqori) asosida aniqlanildi. Ushbu
mezonlarni quyidagi jadvalda keltirib o‘tamiz. (2.2
-rasm).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
249
2.2-rasm
№
Darajalar
Darajalar bo‘yicha tavsiflar
1
Past daraja
Past daraja
–
talabalarda mantiqiy fikrlashning pastligi, tafakkur sayozligi va
chuqur mantiqiy mulohazalarga asoslanmaganligini anglatadi
2
O‘rta daraja
O‘rta darajadagi tavsif –
talabalarda mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarining qisman
shakllanganligi, murakkab bo‘lmagan mantiqiy keyslarga erkin yondashi
sh va
mantiqiy tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllanganligi.
3
Yuqori daraja
Yuqori darajadagi tavsif
–
talabalarda mantiqiy fikrlash madaniyatining yuqori
darajada rivojlanganligi, erkin fikrash, mantiqiy yondashuv, fikrlashda qaram bo‘lib
qolmaslik, mantiqiy tafakkur qonunlari asosida fikr yuritish ko‘nikmasining yuqori
darajada shakllanagnligini anglatadi.
Ushbu mezonlar asosida bo‘lajak pedagoglarning mantiqiy tafakkurini
rivojlanganlik holatini aniqlashga yordam beradi.
“Falsafa” o‘quv fanini o‘qitishda bo‘lajak pedagoglarning mantiqiy tafakkurini
rivojlantirish tamoyillariga amal qilish ko‘zlangan maqsad
ga muvofiqdir. Buning uchun
o‘quv mashg‘ulotining ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlarini amalga
oshirishda fikrlash samaradorligiga erishish taqozo etiladi.
2.3-rasm
Bo‘lajak pedagoglarning mantiqiy tafakkurini rivojlantirish
jarayonining tarkibiy qismlari
Mantiqiy fikrlash shakllari bo‘yicha masalalarni tasniflash asosiy fikr tizimini
ajratish, ularni mashq qildirish va refleksga aylantirish imkonini beradi. Turg‘un
fikrlashning (tushuncha, muhokama, xulosa chiqarish) mavjudligi va mantiqiyligi (tahlil,
sintez, abstraktlashtirish, taqqoslash, umumlashtirish, tasniflash va hk.)ni, shuningdek,
ular asosida yotgan qonun-qoidalarni egallash mustaqil fikrlash rivojlanganligidan
dalolat beradi. Amaliyot davrida talabalar buni anglashlari uchun bu mantiqiy jarayon
to‘la amalga oshiriladigan yoki integrativ qo‘llanadigan o‘quv materiallaridan na
munalar
keltirish zarur.
Mantiqiy tafakkurni reproduktiv, izlanishli, muammoli-rolli va ijodiy turlarga
ajratishga qodir darajada rivojlantirish uchun masalalar o‘zaro bog‘liq bo‘lishi lozim.
Ta’lim sub’ekti uchun bitta masalaning o‘zi har o‘quv
bosqichida turli darajadagi
murakkablikda kelishi mumkin.
Vazifalar
Vazifalarni belgilash tamoyili
O‘quv mazmuni
Mantiqiy fikrlash
Mantiqiy tafakkur
Fanlararo hamkorlik asosida
bo‘lajak bo‘lajak pedagoglarning
mantiqiy tafakkurini
rivojlantirish
1-Reproduktiv
(Qayta
tiklovchi)
2-Izlanishli
(1-2-darajali
murakkablikdag
i)
3-Muammoli-
rolli
(3-darajali
murakkablikdagi
)
4-Kreativ
(4-darajali
murakkablikdagi)
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
250
Retseptiv masalalar jumlasiga: olingan bilimlarni yodda saqlab qolish; berilgan
algoritmli muammolarni yechish; testlarni o‘rganish va birbirini baholash kabilar kiradi.
Mutaxassislar tomonidan izlanishli masalalarning to‘rt turi ko‘rsatib o‘tilgan:
1-darajali murakkablikdagi qisman izlanishli masalalarga quyidagilar kiradi:
dalillarni aniqlash, ularni sanab tavsiflash; tahlil va sintez usullarini sanash va tavsiflash;
qiyoslash va farqlash, taqqoslash va ajratish, taqsimot masalalarini juftlikda yechish,
tarixiy hodisalarni ijtimoiy va kasbiy muhim voqealardan ajratish;
2-darajali murakkablikdagi izlanishli masalalar quyidagilardan iborat: dalillarning
o‘zaro munosabatlarini (sabab, oqibat, ta’sir, fidoyilik va hk.) belgilash, aniqlashtirish va
umumlashtir
ish; ko‘chirish (translyatsiya, transformatsiya); bayon qilish, savol qo‘yish,
masala topshiriqlarni ifodalash; tanlov va hk;
3-daraja muammoli-rolli masalalar amaliy tadbiq qilish; muammoli masalalarni hal
etish; muammoni shaxsiy kuzatuv asosida isbotlash, asoslash va tekshirish; baholash;
samarali yechim topishda tarixiy tajriba va ijtimoiy-
madaniy yo‘nalganlikni hisobga olish;
bitta voqea-hodisaga turlicha qarashlarni qiyoslash; ilmiy matnning mavjud shakllarini
tuzishlardan iborat;
4-darajali masalalar ijodiy izlanishli va muammoli-rolli induksiya, deduksiya,
hisobot va ma’ruza yozish, mustaqil ishlar, empirik ma’lumotlar va fenomenlarning
axloqiy muammoni hal etish xususiyatlari. Muammoli masalalarni hal etishda, murakkab
munozarali vaziyatlarning intuitiv yechimini izlashda, ochiq strukturali murakkab
muammolar mohiyatiga yetishda foydalanish, murakkab muammolarning guruhli
yechimi, muammolarni birga hal etish jarayonida muloqot qilish usullarini tanlash,
shunga doir bo‘lajak kasbiy faoliyat muammolarini hal etishni o‘z ichiga oladi[2].
Murakkablik darajasiga ko‘ra bir necha bosqichga bo‘lib o‘rganiladigan masalalar, shu
bilan birga, yondashuv tamoyiliga ko‘ra hal etilish imkoniga ham ega.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, mantiqiy tafakkurni rivojlantirishda quyidagi yondashuvlar
alohida ahamiyat kasb etadi:
tarixiylik yondashuvi masalalarni tarixiy bilimlardan foydalanib yechishni talab
qiladi. Bu ijodiy fikrlash va ilmiy dunyoqarash shakllanishiga, har xil nuqtai nazarlarni
hisobga olishga, sabab-oqibat
bog‘lanishlarini aniqlashga yordam beradi. Ba’zi dalillar
ta’lim jarayoniga qiziqarlilik elementini olib kirishi mumkinki, bu ham mantiqiy
tafakkurni rivojlanishiga yordam berish; fanlarning ichki aloqalarini amalga oshirish
yondashuvi ma’lum fanni o‘rganish bosqichlarida uning turli bo‘limlari orasidagi zaruriy
aloqalarni aniqlashga xizmat qiladi. Bunda, bir tomondan, talabalar o‘qitishning ma’lum
bosqichida yechiladigan masaladan qachon va qayerda foydalanishni hisobga olishlari,
ikkinchi tomondan, yangi
masalani yechishda ilgari o‘rganilgan qaysi materialga tayanish
mumkinligini bilishlari talab etish;
fanlararo aloqani amalga oshirish yondashuvi turli o‘quv fanlariga bilish faoliyati
aspektida qarash va shu asosda yaxlit muammoni keltirib chiqarishni ta’
minlaydi. Bu esa,
pirovard natijada, mantiqiy tafakkurning rivojlanishiga jiddiy ta’sir etish;
kasbiy yo‘nalganlik yondashuvidan mantiqiy tafakkurni rivojlantirish jarayonida
foydalanishdan maqsad bo‘lajak o‘qituvchi faoliyatining ma’lum sifatlarini
rivojl
antirishga yo‘naltirish;mustaqil bilim olish yondashuvi talabani maqsadga yo‘nalgan
bilish faoliyatini ta’minlaydi. Mazkur tamoyil tufayli amalga oshadigan qo‘yilgan
masalaning yechimini izlash, maqsadini aniqlash, mustaqil xulosalar chiqarishga intilish,
fan-texnika, madaniyatning turli sohalarida, siyosiy hayot va boshqa jabhalarda izchil
bilim olish kabilar mustaqil fikrlash madaniyati rivojlantirish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
251
madaniyatga muvofiqlik yondashuviga ko‘ra vazifalarni hozirgi zamon
madaniyatiga murojaat qilmasdan turib yechish imkonsiz. Bu murojaatda aniq sharoit,
joy, vaqt muvofiqligini hisobga olish.
Xulosa qilganda, o‘z tadqiqotimiz oldida turgan maqsad va vazifalardan kelib
chiqqan holda biz mantiqiy tafakkur shaxsda mahsuldor va mantiqiy asosga ega holda,
har bir
hayotiy vaziyatning o‘ziga xosligini hisobga olgan holda amalga oshiriladigan
intellektual faoliyat, degan xulosaga keldik.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Эrgashev
D. Gumanizatsiya professionalnoy podgotovki uchitelya truda: Diss. ...
kand. ped. nauk.
–
Toshkent, 1994.
–
132 s.
2.
Tulenov J. Qadryatlar falsafasi.
–
Toshkent:
O‘zbekiston,
1998.
–
236 b.
3.
Solijonov J. BO ‘LAJAK PEDAGOGLARDA MANTIQIY TAFAKKURNI
RIVOJLANTIRISHNING ILMIY-PEDAGOGIK ASOSLARI //Farg'ona davlat universiteti.
–
2025.
–
№.
1.
–
С. 11
-11.
4.
Solijonov J. THE PROBLEM OF DEVELOPING LOGICAL THINKING IN FUTURE
TEACHERS BASED ON INTERDISCIPLINARY COOPERATION AND ITS ANALYSIS
//
Развитие
педагогических
технологий
в
современных
науках
.
–
2025.
–
Т
. 4.
–
№.
1.
–
С. 30
-35.
5.
Jones A. et al
. Developing students’ futures thinking in science education
//Research in Science Education.
–
2012.
–
Т
. 42.
–
С
. 687-708.
6.
Saidqulovich S. B., Valeriy o‘g‘li S. J. PEDAGOGICAL SIGNIFICANCE OF
DEVELOPING
LOGICAL
THINKING
IN
FUTURE
EDUCATORS
THROUGH
INTERDISCIPLINARY COOPERATION //JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY BULLETIN.
–
2023.
–
Т
. 6.
–
№. 4. –
С
. 106-112.
7.
Orinova
N. M. BO ‘LAJAK O ‘QITUVCHILARNI KREATIVLIK KOMPETENTLIGINI
RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK SHART-SHAROITLARI //Academic research in
educational sciences.
–
2021.
–
Т
. 2.
–
№.
9.
–
С. 394
-399.
8.
Wibowo A. M. et al. Critical thinking and collaboration skills on environmental
awareness in project-based science learning //Jurnal Pendidikan IPA Indonesia.
–
2024.
–
Т
. 13.
–
№.
1.
