Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methodological approaches to developing cognitive
activity in the preparation of primary school teachers in
the context of media education
Anorgul Atajonova
1
Urgench State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 15 June 2025
Available online
25 June 2025
This article analyzes methodological approaches to the
formation of cognitive activity in the process of training
primary school teachers based on the use of modern media
educational technologies. It highlights the importance of mass
media in the development of cognitive competencies, their
integration into the educational process, as well as effective
approaches and their pedagogical results.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3-pp4
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
media education,
cognitive activity,
primary education,
methodological approach,
digital competence.
Media ta’lim sharoitida boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi
tayyorlovida kognitiv faoliyatni shakllantirishga oid
metodologik yondashuvlar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
media ta’lim,
kognitiv faoliyat,
boshlang‘ich ta’lim,
metodologik yondashuv,
raqamli kompetensiya.
Mazkur
maqolada
zamonaviy
media
ta’lim
texnologiyalaridan foydalanish asosida boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarini tayyorlov jarayonida kognitiv faoliyatni
shakllantirishga oid metodologik yondashuvlar tahlil qilinadi.
Kognitiv
kompetensiyalarni
rivojlantirishda
media
vositalarining
ahamiyati,
ularning
o‘quv
jarayoniga
integratsiyasi, shuningdek, samarali yondashuvlar va ularning
pedagogik natijalari yoritiladi.
1
Candidate of Philological Sciences, Associate Professor, Head of the Department of Primary Education
Methodology, Urgench State Pedagogical Institute.
E-mail: anorgulatajonova005@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
452
Методологические
подходы
к
формированию
когнитивной деятельности при подготовке учителей
начальных классов в условиях медиаобразования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
медиаобразование,
познавательная
деятельность,
начальное образование,
методологический подход,
цифровая
компетентность
.
В данной статье анализируются методические подходы
к формированию познавательной деятельности в процессе
подготовки учителей начальных классов на основе
использования современных медиа образовательных
технологий. Освещается значение средств массовой
информации в развитии познавательных компетенций, их
интеграция в учебный процесс, а также эффективные
подходы и их педагогические результаты
KIRISH
Bugungi kunda axborot olamida internet, internet-televideniye, internet-radio,
elektron pochta, onlayn-video ka
bi ko‘pl
ab yangi axborot tarqatish texnologiyalari tez
sur’
atlar bilan rivojlanib, ularning auditoriyasi va ta
’sir doir
asi tobora kengayib
borayotganligiga
guvoh bo‘lmoqd
amiz. Bunday axborot vositalariga asosan yoshlar juda
katta qiziqish bilan qarashi va ulardan keng foydalanishini hisobga olsak, haqiqatdan
ham, bu masalaning naqadar ulkan ahamiyatga ega ekanini anglash qiyin emas. Ma
’lumki,
a
holi o‘rt
asida, jumladan, yosh avlod ongida dunyoda, yon-atrofimizda
bo‘l
ayotgan
voqea-hodisalar, yangiliklar haqidagi fikrlarning shakllanishida ommaviy axborot
vositalari katta
rol o‘yn
aydi. Shuning uchun ham bugungi kunda zamonaviy ta
’lim
tizimiga yana bir muhim vazifa
–
bolalarni turli manbalardan, birinchi navbatda,
televizor, internet va mobil telefoni kabi axborot uzatuvchi vositalardan olinayotgan turli
axborotla
rni to‘g‘ri q
abul qila olishga
o‘rg
atish vazifasi yuklatilmoqda.
Zamonaviy pedagogika sharoitida o‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki
mustaqil fikrlovchi, innovatsion fikrlashga ega, zamonaviy texnologiyalarni puxta
egallagan shaxs bo‘lishi kerak. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi bolala
rda ilk
kognitiv jarayonlarni shakllantiruvchi muhim pedagogdir. Shu sababli, ularning kasbiy
tayyorlo
vida media ta’lim vositalaridan foydalanish orqali kognitiv faoliyatn
i
shakllantirish muhim metodologik vazifa hisoblanadi.
Media ta
’
lim
–
bu raqamli texnologiyalar, vizual vositalar, audio va video
materiallar, interaktiv platformalar orqali ta
’
lim jarayonini tashkil etishdir. U quyidagi
imkoniyatlarni beradi:
-
o
‘quvchi va talabalarda mustaqil axborot izlash ko‘nikmalarini
rivojlantiradi;
-
vizual va audio materiallar orqali eslab qolish va tushunishni osonlashtiradi;
- tanqidiy va mantiqiy fikrlashni faollashtiradi.
Kognitiv faoliyat
–
bu insonning idrok etish, eslab qolish, mulohaza yuritish,
muammo yechish kabi aqliy jarayonlariga asoslangan faoliyatdir. Boshlang
‘ich ta’limda
bu faoliyatni rivojlantirish o‘ta muhim bo‘lib, o‘qituvchining o‘zi ushbu
kompet
ensiyalarga ega bo‘lishi talab qilinadi.
Kognitiv faoliyatni rivojlantirishga oid metodologik yondashuvlar
Media ta’lim sharoitida kognitiv faoliyatni
shakllantirish uchun quyidagi
metodologik yondashuvlar tavsiya etiladi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
453
1. Konstruktivistik yondashuv. Bunda o
‘quvchi bilimni tayyor shaklda emas, balki
faoliyat orqali o‘zlashtiradi.
Muammoli vaziyatlar, loyihalar va media vositalardan
foydalaniladi.
2.Interfaol yondashuv. Talabalar
media muhitda faol ishtirokchi bo‘ladi.
Jamoaviy
ishlar, muhokama, taqdimot va fikr almashinuvi orqali bilim mustahkamlanadi.
3.Reflektiv yondashuv.
Talabalarga o‘z o‘qish faoliyatini tahlil qilish, xatolar ustida
ishlash imkoniyati yaratiladi. Media bloglar, portfoliolar, video eslatmalar bu borada
samarali vosita bo‘la ola
di.
4.Differensial yondashuv.
Har bir talabaning kognitiv darajasi va o‘rganish
uslublari inobatga olinadi.
Individual o‘quv yo‘nalishlari asosida media
kontent tanlanadi.
Oliy ta
’limd
a
bo‘l
ajak boshla
ng‘ich sinf o‘qituvchil
arida mediata
’lim
asosida
kognitiv faoliyatni shakllantirish
bo‘yich
a olib borilgan ilmiy-nazariy izlanishla
r, ilg‘or
tajribalar va olimlar fikrlarini tahlil qilish natijasida quyidagi tamoyillar asosida
metodologik asos ishlab chiqildi:
Ilmiylik va tizimlilik tamoyili
Talabalarda mediata
’lim
asosida ilmiy tafakkurni rivojlantirish, kognitiv
terminologiyani anglash, metod va vositalardan doimiy foydalanish hamda
mediasavodxonlikni shakllantirishga
uzviy bog‘liqligini t
a
’minl
ashga xizmat qiladi.
Mediata
’lim
asosida ilmiy tafakkurni rivojlantirish yaxlit bir tizim sifatida qaraladi,bunda
ha
r bir komponentning o‘z
aro ta
’siri
hisobga olinadi.
Ilmiylikda biz, ma
’lumot, d
alil va xulosalarni mantiqiy, asosli, ishonchli va ilmiy
metodlarga tayangan holda keltiramiz. Shaxsiy fikrla
rimiz bo‘lishi mumki
n, albatta, lekin
u ham ilmiy asoslanga
n bo‘lishi v
a kuzatuvlarga, statistik ma
’lumotl
arga, dalillarga
tayanilishi lozim. Tizmililik esa -
bu o‘
rganilayotgan hodisa, jarayon yoki muammo bir-
biri bila
n bog‘l
angan qismlardan iborat yagona butun tizim sifatida
ko‘rilishi dem
akdir.
Ya
’ni, ti
zimlilikda, avvalo, katta mavzu kichik-
kichik bo‘l
aklarga
bo‘linib o‘rg
anilishi va
mantiqiy ketma-ketlikka ega b
o‘lishi z
arur. Har bir bosqich alohida
o‘rg
anib chiqiladi va
bir butunlikni hosil qila
di. Shu yo‘l bil
an murakkablikni soddalashtirish ham amalga
oshiriladi. Chunki, bitta mavzuni butunligicha
o‘rg
anish ha
m, o‘rg
atish ham qiyin. Uni
soddalashtirib, bosqichlarga, kichik-kichik mavzuchalarga
bo‘lib o‘rg
anish ancha oson
bo‘l
adi.
Akademik halollik tamoyili
Talabalarda mediatalim asosida olingan ma
’lumotl
arni tahlil qilish, halollik,
mustaqil fikr va
e’tiqodiy yond
ashuvni shakllantirishga qaratilgan. Bu tamoyil, plagiatdan
qa
t’iy voz kechish, boshq
a mualliflarning fikr va
g‘oy
alariga havola berish madaniyatini
egallash hamda internet resurslaridan ongli va tanqidiy foydala
nishni o‘z ichig
a oladi.
Akademik halollik
–
bu o‘qituvchi, t
alaba yoki tadqiqotchi tomonidan ilmiy va ta
’limiy
faoliyatda halol, adolatli, ishonchli va ma
s’uliy
atli yondashuvga rioya qilish tamoyili
hisoblanadi. Bu tushuncha har qanday ilmiy yoki ta
’limiy ishd
a firibgarlikda
n, yolg‘ond
an
va intellektual mulkni
o‘g‘irl
ashdan (plagiatdan) saqlanishni taqozo etadi. Ilmiy ish
yozish jarayonida
bo‘lsin yoki oddiy insho yozish v
aqtida ham qandaydir iqtiboslardan
yoki ilmiy izlanish natijalarida foydalanishni istaymiz, albatta. Bu taqiqlanmagan,
faqatgina ba
’zi
qoidalarga rioya qilish kerak, xolos. Agar ilmiy ishda kimningdir ilmiy
xulosalaridan foydalanish kera
k bo‘ls
a, uning muallifi, qaysi kitobdan va qaysi betlaridan
olinganligi yoki izohlarda yoki foydalanilgan adabiyotlarda
keltirib o‘tilishi z
arur. Agar
kitob yozish jarayonida qaysidir mualliflar biroz yordam berga
n bo‘lishs
a, ularning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
454
ismlari tashakkurnoma qismida esla
b o‘tilishi,
agarda
ko‘proq yord
am berga
n bo‘ls
a-yu,
kitobda fikrla
ri ko‘pl
ab uchrasa, ularni hammuallif sifatida belgila
b o‘tish z
a
rur bo‘l
adi.
Shu va shu kabi boshqa qoidalar va qoidalarni buzgan holatdagi javobgarliklar
Amerikaning Garvard universiteti tomonidan belgilab berilgan.
Media kompetentlikni shakllantirish tamoyili.
B
o‘l
ajak boshla
ng‘ich sinf
o
‘
qituvchisi mediakompetentligi - matbuot vakolatlari,
uning sabablari, bil
im, ko‘nikm
a va malakalariga ega
bo‘lib, t
a
’lim oluvchil
arga
mediata
’lim biliml
arini ta
rg‘ib qilishi.
Talabalarda ommaviy media axborot vositalari va
raqamli texnologiyalardan foydalanish madaniyatini, ma
’lumotni izl
ash, baholash,
tasniflash va uni samarali tarzda taqdim eta olish qobiliyatini shaklla
ntirishni ko‘zl
aydi.
Bu jarayonda axborot etikasi va axborot xavfsizligi ha
m muhim o‘rin tut
adi.
Pedagogik qobiliyatlar va mediamadaniyatga asoslangan tamoyil -
bu ta
’lim
jarayonida
o‘qituvchining k
asbiy-pedagogik mahorati bilan bir qatorda, media
vositalaridan ongli, axloqiy va samarali foydalanish madaniyatini
uyg‘un hold
a
rivojlantirishga asoslangan yondashuvdir. Mediamadaniyatda yuqorida aytganimizdek,
o‘quvchil
arga yaxshi va yomon kontentni ajratishni, shuningdek, izohlar yozayotganda
diqqa
tli bo‘lishni, o‘t
a shaxsiy ma
’lumot v
a video, rasmlar joylamaslikni, birovlarning
shaxsiy chegarasini hurmat q
ilishni o‘rg
atamiz. Endi bularni shunchaki a
ytib qo‘yishd
an
foyda
yo‘q, buni ped
agogik qobiliyat orqali tushuntiramiz. Ya
’ni did
a
ktik o‘yinl
ar bilan,
psixologik ta
’sir o‘t
kazgan holda, nutq madaniyatini ishga solib tashkiliy ishlarni amalga
oshiramiz.
Refleksivlik va natijaviylik tamoyili.
Talaba
o‘z f
aoliyatini tahlil etish, xatolarni bartaraf qilish, bilimlarini
umumlashtirish va ilmiy asoslangan yakuniy xulosalar chiqarishi kerak. Bu tamoyil orqali
o‘quvchi o‘z o‘zini b
aholash, tahlil qilish va mustaqil rivojlanishga
yo‘n
altiriladi.
Refleksivlik - bu ta
’lim j
arayonida
o‘qituvchining k
asbiy-pedagogik mahorati bilan bir
qatorda, media vositalaridan ongli, axloqiy va samarali foydalanish madaniya
tini uyg‘un
holda rivojlantirishga asoslangan yondashuvdir. Refleksiyada
o‘qituvchi o‘zig
a savol
bera
di: “Men bugun nim
a bera
oldim?”, o‘quvchi es
a
: “Men b
ugun nima
o‘rg
and
im?”
- shu
yo‘sin
da
o‘quvchid
a ha
m, o‘qituvchid
a ham tahlil jarayoni rivojlanadi. Natijaviylik
–
bu
faoliyatning yakunida kutilgan va amalda erishilgan aniq natijalar bila
n bog‘liq bo‘lg
an
yondashuv. Natijaviylikda refleksiyada tahlil qilingan jarayonlar amalda sina
b ko‘ri
ladi va
nimala
r o‘zg
arib-
o‘zg
armaganligi nazorat ostiga olinadi. Misol uchun, bugun 5*5=25
eka
nligini o‘rg
andim va buni hayotda
qo‘ll
ay olaman, kabi.
Individuallik va ilmiy dunyoqarashni shakllantirish tamoyili.
Har bir talabaning qobiliyati, qiziqishi, bilim darajasi va intellektual imkoniyatlari
e’tiborg
a olingan holda individual yondashuv asosida ularning mustaqil fikrlash, tahliliy
yondashuv va ilmiy dunyoqarashini shakllantirishga alohida
e’tibor q
aratiladi.
Individuallik va ilmiy dunyoqarashni shakllantirish tamoyili
–
bu ta
’lim j
arayonida har bir
o‘quvchining sh
axsiy xususiyatlari, qiziqishlari va salohiyatini hisobga olgan holda, unda
ilmiy fikrlash, tahlil qilish, sabab-oqibat aloqalarini anglash va faktlarga asoslangan qaror
qabul qilish qobiliyatini rivojlantirishga
yo‘n
altirilgan muhim pedagogik yondashuvdir.
Ya
’ni h
ammaning ilmiy dunyoqarashi turli darajada
bo‘l
adi. Pedagogning maqsadi,
o‘quvchi yoki t
alabalarni ha
r xil yo‘ll
ar bilan bitta joyga olib kelishdir. Bu xuddi
tariqatlardek gap, tariqatlarning
bosib o‘til
adiga
n yo‘ll
ari, qadriyatlari turlicha, lekin
ularning uchrashadigan oxirgi nuqtasi bitta. Xuddi shunday, ilm dunyosiga ham har kim
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
455
har xil eshikdan kiradi. Faqat ularga
to‘g‘ri yo‘n
alish berish kera
k bo‘
ladi. Albatta,
ularning qobiliyatlari va xohishlaridan kelib chiqqan holda. Bu esa uning individuallikka
aloqador joyi hisoblanadi.
XULOSA
B
o‘l
ajak boshla
ng‘ich sinf o‘qituvchil
ariga
sog‘lom
axborot muhitini yaratib, ular
ma
’n
aviy olamining daxlsizligini asrash asosiy vazifalarimizdan biridir. Ayni paytda,
mediata
’lim
asoslarini har bir ta
’lim mu
assasa
si o‘quv d
asturiga kiritish, bolalarga
maktabgacha ta
’lim j
arayonida uning asoslarini intera
ktiv, turli o‘yinl
ar shaklida
tushuntirish, o‘sib kel
ayotgan avlod tomonidan shiddatli axborot oqimida zarurini
tanlash va unga tanqidiy yondashgan holda baholay olish imkonini beradi. Bu esa
o‘z
navbatida, b
o‘l
ajak boshla
ng‘ich sinf o‘qituvchil
arning kelajakdagi fuqarolik
pozitsiyasining yanada mustahkamlanishiga, jahonda yuz berayotgan voqea-hodisalarni
xolis bahola
b, to‘g‘ri q
aror qabul qila olishiga a
sos bo‘l
a oladi.
Oliy ta
’lim mu
assasalarida
bo‘l
ajak boshla
ng‘ich sinf o‘qituvchi
larini tayyorlash bilan bir qatorda yuksak insoniy
fazilatlarni rivojlantirish ham asosiy vazifalaridan hisoblanadi.
Bo‘l
ajak boshla
ng‘ich
sinf
o‘qituvchil
arida mediata
’limni
ng rivojlanganligi nuqtayi nazaridan ham ular jamiyatda
boshqalarga
o‘rn
a
k bo‘l
a oladigan darajada
bo‘lishi uchun OTM
da tashkil etiladigan
ma
’n
aviy-ma
’rifiy f
aoliyat mazmuniga singdirilishi lozim. Jumladan, hozirda medianing
salbiy jihatlarini bilishi, ulardan himoyalanishning amaliy chora-tadbirlari xususida
ijtimoiy tajribaga ega
bo‘lishi lozim.
Media ta’lim imkoniyatlaridan samarali foydalanish boshlang‘ich sinf o‘qitu
vchisi
bo‘lishga tayyorl
anayotgan talabalar uchun nafaqat zamonaviy bilimlarni, balki ularning
kognitiv salohiyatini ham oshirishga xizmat qiladi. To‘g‘ri metodologik yondashuvlar
orqali raqamli vositalarni dars jarayoniga kiritish o‘quv jarayonini mazmunl
i, samarali va
interaktiv qiladi. Natijada, zamonaviy maktab ehtiyojlariga javob bera oladigan, raqamli
savodxon va intellektual jihatdan faol o‘qituvchilar tayyorlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.Хуторской А. В. Технология проектирования ключевых компетенций и
предметных компетенций [Электронный ресурс] // Интернет
-
журнал «Эйдос».
-
2005. -
12 декабря.
-
Режим доступа к журн.: М1р://%'%гмг. eidos.ru/jo
urnal/.
2. Ibraimov X.I., Bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy
-
kognitiv faolligi mеtodik mahoratni
rivojlantirishning asosi sifatida // 2024-yil 30-31-oktabr kunlari Qori Niyoziy nomidagi
Tarbiya pedagogikasi milliy instituti tomonidan oʻtkazilgan “Kognitiv yond
ashuv asosida
boʻlajak oʻqituvchilarning metodik mahoratini rivojlantirish strategiyalari: muammolar,
yechimlar” mavzusidagi xalqaro ilmiy
-
amaliy anjumani materiallar toʻplami. Toshkent –
2024.- B 573.
3. Хуторской, А.В. Ключевое понятие компетентности в современном
образовании. Знание. Понимание. Умение, 4, 2011.
-C.58-64.
4. Никитина Е.Ю., Милютина А.А. Формирование медиакомпетенции
младших школьников на уроках русского языка. Монография. –
М., 2015.
5. M.I.Yakubjonova “Oliy o‘quv yurtlarida talabalar me
diamadaniyatini
rivojlantirish modeli” Central Asian Research Journal For Interdisciplinary Studies
(CARJIS) ISSN (online): 2181- 2454 Volume 2 | Issue 3 | March, 2022 | SJIFactor: 5,965 |
UIF: 7,6 | Google Scholar | www.carjis.org DOI: 10.24412/2181- 2454-2022-3-489.
