Вклад джадидского движения в науку и просвещение

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The contribution of the Jadidist movement to education
and enlightenment

Salokhiddin USMONOV

1

, Sevinch NAMOZOVA

2

Samarkand State University named after Sharof Rashidov, Urgut branch

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received May 2025

Received in revised form

15 June 2025
Accepted 25 June 2025

Available online

15 July 2025

Just as every individual is human by their own free will,

every state is a fully-fledged nation through its independence

and freedom. Our Jadid ancestors lived yearning for such a

state. Thus, in their works, one can hear the lamentations of

hearts filled with blood from tyranny and the echoes of souls
longing for national liberation. This article discusses the

contribution of the Jadid movement to education and

enlightenment in the 20th century.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss6/S-pp253-260

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Jadidist movement,

education and
enlightenment,

modern schooling,

usul-i jadid method,
pedagogy,

textbook.

Jadidchilik harakatining ilm-

ma‘rifatga qo‘shgan hissasi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

jadidchilik harakati,

ilm-

ma’rifat,

zamonaviy ta’lim,

usuli jadid,

pedagogika,

darslik.

Har bir inson o‘z erki bilan inson bo‘lganidek, har bir davlat

ham o‘zining mustaqilligi, ozodligi bilan to‘laqonli davlatdir.

Jadid bobolarimiz bunday davlatni sog‘inib yashab o‘tdilar.
Shuning uchun ham ular ijodidan istibdoddan qonga to‘lgan dil
nolalarini va milliy ozodlikni sog‘ingan qalb sadolarini eshitish

mumkin. Ushbu maqolada XX asrda jadidchilik harakatining

ilm-

ma’rifatga qo‘shgan hissasi haqida so‘z yuritiladi.

1

Senior Lecturer, Samarkand State University named after Sharof Rashidov, Urgut branch.

2

Student, Samarkand State University named after Sharof Rashidov, Urgut branch.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

254

Вклад джадидского движения в науку и просвещение

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

джадидское движение,
просвещение,
современное образование,

новометодное обучение,
педагогика,

учебник.

Так же, как каждый человек становится личностью по

своей воле, каждое государство является полноценным

государством благодаря своей независимости и свободе.
Наши предки

-

джадиды жили, тоскуя по такому

государству. Поэтому в их творчестве можно услышать

стенания сердца, обливающегося кровью от тирании, и

отзвуки души, жаждущей национальной свободы. В данной
статье рассматривается вклад джадидского движения в

науку и просвещение в XX веке.

KIRISH

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Siyosiy qatag‘on

qurboni bo‘lgan yurtdoshlarimiz hayoti va faoliyatini o‘rganish, targ‘ib etish hamda
ularning xotirasini abadiylashtirish borasidagi ishlarni kengaytirish to‘g‘risida” qarorida
ta‘kidlanganidek,

hozirgi murakkab va tahlikali davrda mustaqilligimizni har tomonlama

mustahkamlash, tariximizning noma’lum sahifalarini tiklash va ilmiy nuqtai nazardan
chuqur o‘rganish, inson, uning huquq va erkinliklarini oliy qadriyat sifatida e’tirof etish,

shu asosda yurtdoshlarimiz, ayniqsa, yosh avlodning Vatan taqdiri va kelajagiga

daxldorlik tuyg‘usini, fuqarolik pozitsiyasini kuchaytirish, ularni bugungi tinch, erkin va

ozod hayotning qadriga yetish ruhida tarbiyalash maqsadida:

qatag‘on qurbonlari,

jumladan, jadidlik harakati namoyandalarining hayoti va faoliyati, ilmiy-ijodiy merosi,

shuningdek, o‘sha davrdagi siyosiy

-

ijtimoiy jarayonlar bo‘yicha tadqiqotlar olib borish

asosiy vazifalarimizdan biri bo‘lib qolmoqda [1].

Bugungi globallashuv va tezkor

innovatsiyalar davrida har bir davlatning taraqqiyotini belgilovchi asosiy omil bu

–

yosh

avlodning bilim, tafakkur, tashabbus va mas’uliyat darajasidir. Yoshlarning kuch

-

g‘ayratiga ishonch bildirish, ularning har bir intilish

-

harakatlarini rag‘batlantirish lozim

.

Jadidchilik harakati XIX asr oxirida musulmon jamiyatlari duch kelgan ijtimoiy-iqtisodiy

va taʼlim muammolariga javob sifatida vujudga keldi.

Jadidchilik harakatining ustuvor yo‘nalishlari

1.

O‘lkada yangi usul

maktablar tarmog‘ini

kengaytirish.

2. Qobiliyatli

yoshlarni chet elga

o‘qishga yuborish.

3. Turli ma‘rifiy

jamiyatlar va teatr

truppalarini tuzish.

Gazeta va jurnallar

chop etish.

4. Xalq ongini

yuksaltirish orqali milliy

demokratik davlat

qurish.

1-

jadval Islom an’analari chuqur ildiz otgan O‘zbekistonda jadidlar ta’

lim-tarbiyani

isloh qilish, modernizatsiya qilish, ilmiy bilimlarni islom tamoyillari bilan uyg‘un
uyg‘unlashtirish tarafdori edilar.

Jadidlarning ta’sirini tushunish uchun O‘rta Osiyo tarixi,

ta’lim islohoti va jadidchilik harakati haqidagi mavjud adabiyo

tlarni tahlil qilish zarur.

Koʻplab olimlar anʼanaviy taʼlim tizimlariga qarshi kurashda, tanqidiy fikrlashni targʻib

qilishda va islom kontekstida ilmiy izlanishni rivojlantirishda jadidlar muhim rol

oʻynaganini taʼkidlaganlar. Ularning diniy ta’limotni z

amonaviy ilmlar bilan

uyg‘unlashtirishga urg‘u berishlari yanada ilg‘or va ma’rifatli jamiyat yaratishga
qaratilgan. O‘zbekistonning jadidchilik harakati davridagi tarixiy sharoiti jamiyat oldida

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

255

turgan muammolar va o‘zgarishlar katalizatorlari haqida muhi

m tushunchalar beradi.

Usmonlilar saltanatining tanazzulga uchrashi, rus taʼsirining kuchayishi, yangilanish
uchun kurash jadidlarni taʼlim sohasida islohotlar oʻtkazish tarafdori boʻlishga undadi.
“Maktab” va “medres” deb nom olgan jadid maktablarining tashkil etilishi an’anaviy diniy
ta’limotlar bilan bir qatorda ilmiy bilimlarni tarqatishning asosiy vositalariga aylandi.
Jadidlar ta’lim

-

tarbiya islohoti va ilmiy ma’rifatni amalga oshirish uchun turli usullardan

foydalanganlar[2]. Ular zamonaviy o‘qitish usullarini joriy qildilar, o‘quv dasturlariga
o‘zgartirishlar kiritdilar, matematika, fizika, tibbiyot kabi ilmiy fanlarni o‘rganishni
rag‘batlantirdilar. Bu fanlarni islom ta’limotlari bilan uyg‘unlashtirish orqali jadidlar
o‘zgaruvchan davr ehtiyojlariga

mos keladigan har tomonlama ta’lim tajribasini

yaratishni maqsad qilganlar.

O‘zbekiston ilm

-

ma’rifatiga jadidlarning asosiy ta’siri:

1.

Ta’lim islohotlari: –

Jadidlar zamonaviy va dunyoviy ta’limga e’tibor berib,

an’anaviy dinshunoslik bilan bir

qatorda ilmiy-

texnika fanlarini ham o‘zida mujassam

etgan maktablar tashkil etishni targ‘ib qilganlar. –

Ular xalq tili, jumladan, o‘zbek tilining

ta’lim

-

tarbiyada qo‘llanilishini targ‘ib qildilar, ilmiy bilimlarni mahalliy aholi uchun

yanada qulayroq qildilar.

2. Ratsionalizmga e'tibor qaratilishi:

–

Jadidlar dogmatik va konservativ

yondashuvlarga qarshi chiqib, tanqidiy fikrlash va ratsionalizmni rag‘batlantirdilar. –

Aql

va mantiqning muhimligini ta’kidlab, ilmiy izlanishlar uchun qulay intellektual muhi

t

yaratdilar.

3. Zamonaviy fanlar integratsiyasi:

–

Jadidlar jahon taraqqiyoti bilan hamnafas

bo‘lish uchun zamonaviy fanlarni o‘quv dasturiga kiritish muhimligini anglagan. –

Ular

matematika, fizika, biologiya kabi ilmiy fanlarni ta’lim tizimiga singdiris

hga,

o‘quvchilarda ilmiy tafakkurni tarbiyalashga intildi.

4.

Ayollar taʼlimi: –

Jadidlar ta’lim

-tarbiya orqali xotin-qizlarning imkoniyatlarini

kengaytirish jamiyatning har tomonlama intellektual va ilmiy rivojiga xizmat qilishini

e’tirof etib, xotin

-qiz

larning bilim olishini targ‘ib qilishda ilg‘or edilar.

5.

Madaniy va ijtimoiy o‘zgarishlar: –

Jadidchilik harakati faqat ilm-fan bilan

cheklanib qolmagan boʻlsa

-

da, keng madaniy va ijtimoiy oʻzgarishlarga hissa qoʻshib,

ilmiy izlanishlar uchun yanada qulay muhit yaratdi.

–

Harakatning taraqqiyot va

modernizatsiyaga e’tibor qaratilishi ilmiy g‘oyalarga ochiq tafakkurning shakllanishida
muhim rol o‘ynadi. Bosma adabiyotlar: –

Jadidlar bilimlarni, jumladan, ilmiy

adabiyotlarni tarqatish, axborotni yanada kengroq va kengroq ommaga yetkazish uchun

bosmaxonadan foydalanishni targ‘ib qildilar[3].

MUHOKAMA VA NATIJALAR

Quyida XX asr milliy uyg‘onish davrining va jadidchilik harakatining

namoyondalarining ba‘zilarining ilm

-

ma‘rifatga qo‘shgan hissasi haqida so‘

z yuritiladi.

ABDULHAMID SULAYMON O‘G‘LI CHO‘LPON.

Oʻzbek aktyorlari tomonidan

qoʻyilgan “Revizor” hamda “Malikayi Turandot” asarlarining tarjimoni Choʻlpon boʻlgan. U
Moskvada hammaslaklari Fitrat va Abdulhay Tojiyev bilan koʻrishgan. Ularning

iltimoslari

ga binoan bir qator asarlarni oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Badiiy ijod bilan

shugʻullanish barobarida nemis tilini ham oʻrgana boshlagan. Uning bu tilni oʻrganishidan
maqsadi Olmoniyada oliy bilim egasi boʻlib qaytgan vatandoshlari bilan nemis tilida

gapl

ashish boʻlgan. Afsuski, xorijda tahsil koʻrganlarning koʻpchiligi josus sifatida gumon

qilinib yoʻqotib yuborilganligi sababli, u oʻzining bu niyatiga yeta olmagan.

XX asr

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

256

20-yillarining ikkinchi yarmiga kelib ziyolilarni taftish qilish, ularga siyosiy a

yblar qoʻyish

hollari kuchaygan. Ayniqsa, oʻz asarlarida Vatan va millat istiqboli haqida fikr yuritgan
ijodkorlarga “millatchi”, “panturkist” va “panislamist” degan yorliqlar yopishtirila

boshlangan.

Bunday tazyiq va maʼnaviy kamsitishlar Choʻlpon isteʼdodini soʻndira

olmagan. U keyinroq 1935

–

1937-yillar ichida qilgan ishlari haqida gapirib, bunday

degan: “Moskvadan kelganimga ikki yil boʻldi… Mana, ikki yil orasida men nima ish
qildim? “Ona”ning ikkinchi boʻlimini tarjima qildim. Bu toʻgʻrida hammadan maq

tov

eshitaman. Bu ham birinchi boʻlimcha keladi. Katta narsa. Undan keyin Gorkiyning “Yegor
Bulichev”ini, A.S.Pushkinning “Dubrovskiy”, “Boris Godunov”ini tarjima qildim. “Joʻr”
degan sheʼrlar toʻplamini topshirdim. Lohutiyning “Ovrupo safari”ni tarjima qi

ldim.

Undan tashqari, Eski shaharda chiqa turgan “Teatru” gazetasiga qatnashaman, undan
keyin “Mushtum”da ishlayman, agar sizlar shuni ham kam desangiz, meni xalturaga
tortgan boʻlasiz”.

1931-

yilga kelib Choʻlpon ijodiga nisbatan taʼqiblar kuchayib borgan.

U Fayzulla Xoʻjayevning maslahati bilan 1932

-yili Moskvaga ketgan. Oradan ikki yil

oʻtgach, u yana Toshkentga qaytgan. Bu davrda Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi
tashkil boʻlgan, bir qator ijodkorlar uning safini toʻldira borayotgan edi. Choʻlpon ham sh

u

uyushmaga kirish uchun ariza bergan. Lekin ariza eʼtiborsiz qoldirilgan. Choʻlponga

qarshi kurashayotgan yovuz kuchlar bu bilangina kifoyalanib qolmay, uning asarlarini

chop etishga ham to‘gʻonoq boʻlganlar. U shu munosabat bilan Akmal Ikromovga

murojaat

qilgan. Tayinli natija boʻlmagan. Shundan keyin “zamonsozlikka” oʻtishni afzal

koʻrgan, kunning muhim masalalariga bagʻishlangan tashviqiy ruh aniq sezilib turadigan
sheʼrlar yozgan. Lekin Choʻlponning bu sheʼrlari ham matbuot yuzini koʻrmagan.

ABDUQODIR SHAKURIY

faqat o‘qituvchilik qilish bilangina cheklanib qolmagan, u

o‘z maktabi uchun darsliklar yozib, ularni o‘z mablag‘lari hisobiga nashr qildirgan.
“Rahnamoyi savod” (“Savod chiqarish qo‘llanmasi”) deb atalgan kitobi shu tariqa chop

etilgan. Shakuriyn

ing shogirdi, yozuvchi Rahim Hoshim bu kitobda so‘zlar bo‘g‘inlarga

ajratib ko‘rsatilgani, kitob oxirida o‘qish uchun kichik

-kichik material berilganini qayd

etadi.

Shakuriy ko‘p yillik pedagog faoliyati natijasida bolalarni o‘qitishda “

tovush-

harf”

metodi (har bir tovushni alohida harf bilan yozish)ning qulay va oson ekanligini
aniqlagan. 1913-

yili uning rahbarligida o‘z shogirdlaridan Ismatulla Rahmatullaev

tovush-harf usuli asosida yangi alifbe tuzgan. Bu kitob Toshkent shahrida nashr qilingan.

Kitobning kirish qismida tez va osonlik bilan savodli bo‘lish masalasiga oid metodik
maslahatlar berilgan. “Alifbe ta’limi” kitobi Ismatulla Rahmatullaevning va ustozi
Abduqodir Shakuriyning ko‘p yillik amaliy faoliyatining natijasida yaratilgan.

Alifbe

46 betdan iborat bo‘lib, taxminan 90 ta dars uchun mo‘ljallangan.

Shakuriy tomonidan

1907-

yilda yozilgan ikkinchi kitob “Jome’ ul hikoyat” (“Hikoyalar to‘plami”)dir. Kitob

boshlang‘ich maktabning ikkinchi sinfi uchun mo‘ljallangan bo‘lib, undagi o‘quv

materiallarining hammasi bolalarda axloqiy sifatlarni shakllantirishga xizmat qilgan.

Shakuriy tomonidan tuzilgan va nashr qilingan yana bir kitob “Zubdat ul ash’or”
(“She’rlar qaymog‘i”) to‘plami bo‘lib, unda ko‘plab shoirlarning she’rlari berilgan.

TO‘LAGAN XO‘JAMYOROV –

TAVALLO.

1905-yilda jadidchilik harakatiga

qoʻshilgan Tavallo “Taraqqiy”, “Shuhrat”, “Sadoyi Turkiston”, “Sadoi Fargʻona”

gazetalarida oʻz maqola va sheʼrlari bilan faol ishtirok etadi. Tavalloning sheʼrlari

XX asr boshlarida turli matbuot sahifalarida tez-tez uchrasa ham, kitob holidagi

“Sabzavor” sheʼriy toʻplami 1914

-yilda chop etilgan. 1916-

yili “Ravnaq ul

-

islom” nomi

bilan chop etilgan sheʼriy toʻplami uning hayotlik davrida bosilgan bitta

-yu bitta kitobidir.

Maqolalari toʻplang

an emas. 20-

yillarda “Mushtum” hajviy jurnalining faollaridan edi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

257

Mazkur jurnal sahifalarida “Magʻzava” imzosi bilan oʻnlab hajviy sheʼrlari chop etilgan,

ular ham yigʻilgan, oʻrganilgan emas. Shoir ijodini baholashda asosiy manba “Ravnaq

ul-

islom” boʻlib turibdi. Toʻplam hajman uncha katta emas, 70 tacha sheʼr kiritilgan. Vazn

va ohang anʼanaviy –

aruzda. Biroq mazmun tamom yangi. Turkistonni qoplagan jaholat

va nodonlik, tutqunlik va turgʻunlik haqida. Uning ham boshqa rivojlangan, taraqqiy

topgan milla

tlar qatorida farovon va baxtli yashashga boʻlgan haqqi

-

huquqi toʻgʻrisida.

Shoir, birinchi navbatda, zamon hodisalaridan ilhom va taʼsir oladi. Koʻpgina sheʼrlari

hayotdagi konkret yangiliklar, oʻzgarishlar haqida. Shuningdek, uning soʻnggi davr turk,

tat

ar, Ozarbayjon shoirlarining sheʼrlari bilan ham yaxshi tanish ekanligi bilinadi.

Chunonchi, 1913-

yili Abdulla Toʻqay vafotidan qattiq qaygʻuradi. Matbuotda chiqadi.

“Sheʼrlaridan koʻp bahralar olgʻonligʻi”ni, turmushi ham Toʻqayning “tarjimai holiga

nihoy

atda oʻxshab ketganligi”ni (u ham yetim oʻsgan edi) yozadi. “Totor

qardoshlarimizning mashhur shoiri marhum Abdulla Afandi Toʻqayevning sheʼrina

tazmin” nomi bilan uning “Jumla fikrim kecha

-

kunduz Sizga oid millatim”, –

deb

boshlanadigan sheʼriga nazirasini eʼlon qiladi. Marhum shoirning maslak

-u muddaosini,

jumladan, millat yoʻlida jonini fido etmoqni oʻzi uchun muqaddas burch hisoblaydi.

“Millat”, “Milliyat” tushunchalariga Avloniy va Tavallolarga qadar sheʼriyatimizda

bunchalik koʻp eʼtibor berilgan emas

edi. Xususan, Tavalloda har bir sheʼr millat, uning

shu kundagi ahvoli, jahon hamjamiyatida tutgan oʻrni, tarixi va taqdiriga kelib bogʻlanadi.

Shoir jahonning, chunonchi Ovrupo va Amerika xalqlarining taraqqiyot asridagi hayotiga

nazar tashlaydi. Bir tomonda ilm-

fan, texnika yangiliklarini turmushga joriy etib, ogʻirini

yengil, hayotini farovon qilayotgan millatlar, ikkinchi tomonda, allaqachon eskirib ishdan

chiqqan ishlab chiqarish usuli va vositalariga mahkam yopishib, shuni soʻnggi moʻjizadek

ushlab olgan Turkiston.

SAIDAHMAD HASANXOʻJA OʻGʻLI SIDDIQIY

1908

–

1910-yillari L.Tolstoy

hikoyalarini, Krilov masallarini, Gogolning “Shinel” povestini oʻzbek va tojik tillariga

tarjima qilgan.

Ajziy “Ayn ul

-

adab” (“Odob chashmasi”, 1916), “Ganjinai hikmat” (“Hikm

at

xazinasi”, 1914) kabi sheʼriy toʻplamlari, “Mirʼoti ibrat” (“Ibrat oynasi”, 1914), “Anjumani

arvoh” (“Arvohlar yigʻini”, 1912) dostonlarini yozgan va nashr qildirgan.

“Mirʼoti ibrat”da

Turkistonning oʻsha davrdagi fojiali ahvoli va undan qutulish choral

ari haqida bahs

yuritgan. Ilm-fan, davlat, til, qonun

–

bularsiz hech bir millatning istiqboli yoʻq, bu toʻrt

narsani qoʻlga kiritmagan millat halokatga mahkumdir, degan. “Anjumani arvoh”da esa

xonlikdagi turgʻunlik tanqid qilingan. Sheʼrlari chuqur falsaf

iy mazmuni, ijtimoiy-siyosiy

mushohadalari, Fuzuliy va bedilona uslubi bilan ajralib turgan. U milliy uygʻonish

davrining barcha shoirlari singari keng ommani maʼrifatga boshlash, haq

-huquqini

anglatishni adabiyotning bosh mavzui deb bilgan.

Siddiqiy Ajziy

Samarqandda oʻzbek va

tojik tillaridagi “Mashrab”, “Mulla Mushfiqiy” kabi hajviy jurnallarni, “Zarafshon”

gazetasini chiqarishda faol ishtirok etgan. “Mayna”, “Ginagina”, “Shashpar”, “Tir”,

“Gumnom”, “Olmos” imzolari bilan hajviy asarlar yozgan. Ularda shoʻro tuzumida yuz

berayotgan oʻzgarishlarni xushlamaslik, kelajakdan xavotirlanish kayfiyatlari seziladi.

1903-

yilda Halvoyi qishlogʻida shoirning oʻzi qurdirgan maktab hali ham mavjud boʻlib,

hozir ham uning nomida [5].

Jadidlar faqat o‘g‘il bolalar ta’limi bilan chegaralanib qolmadilar. Ular ayollarni

o‘qitish va qizlar uchun maktablar tashkil etish ishlarini ham yo‘lga qo‘ydilar. Bu esa

jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlikni bartaraf etish, ayollarning huquqlarini himoya qilish va

ularni ma’rifatga jalb etish yo‘lidagi ulkan qadam bo‘ldi. Bu borada jadidlar tomonidan
ochilgan qizlar maktablari o‘sha davr uchun o‘ta ilg‘or va jasoratli loyiha hisoblangan.
Pedagogik jarayonning samaradorligini oshirish uchun jadidlar o‘qituvchi

larning kasbiy

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

258

malakasini ham oshirishga e’tibor berishgan. Yangi usuldagi maktablarda o‘qitish uchun
o‘qituvchilarni tayyorlash kurslari tashkil qilingan. Bu kurslarda dars berish metodikasi,
dunyoviy fanlarni o‘qitish usullari, bolalar psixologiyasi bo‘yicha ma’ruzalar o‘tkazilgan.
Jadidlar faoliyati orqali ta’lim tizimida milliylik va zamonaviylikni uyg‘unlashtirishga
erishildi. Ularning qarashlariga ko‘ra, jamiyat faqat o‘z madaniy ildizlariga asoslangan
holda dunyoga chiqishi, zamonaviy bilimlarni o‘zl

ashtirishi orqali rivojlanishi mumkin

edi. Bu qarash bugungi kun pedagogikasida ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
Jadidlarning ta’lim sohasidagi faoliyati faqat savodxonlikni oshirish yoki yangi usuldagi

maktablar ochish bilangina cheklanib qolmadi. Ular butun bir avlodni yangi dunyoqarash

bilan tarbiyalashga muvaffaq bo‘ldilar. Milliy uyg‘onish g‘oyalarini hayotga tatbiq etishda
ta’limning o‘rni beqiyos bo‘lganini ular o‘z faoliyatlari bilan isbotladilar. Bugungi kunda

jadidlarning pedagogik merosi biz uchun bebaho boylikdir. Ularning ilm-

ma’rifatga

bo‘lgan intilishi, ta’limni milliy o‘zlikni saqlab qolish bilan bog‘lashga qaratgan sa’y

-

harakatlari va zamonaviy metodlarni qo‘llash tajribalari zamonaviy ta’lim tizimimiz
uchun asosiy ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu merosni o‘rganish va uni bugungi
avlod tarbiyasida qo‘llash bizning tarixiy va ma’naviy burchimizdir. Jadidlar harakati
Markaziy Osiyoda milliy uyg‘onish va ijtimoiy rivojlanishning tamal toshi bo‘lib, ularning

pedagogika sohasidagi hissasi

zamonaviy ta’lim tizimi shakllanishida hal qiluvchi rol

o‘ynadi. Ular yangi usuldagi maktablarni tashkil etish, darsliklar yaratish, o‘qituvchilarni
tayyorlash va bolalar, xususan, qizlar ta’limini rivojlantirish orqali ta’lim jarayonini

tubdan isloh qild

ilar [4]. Jadidlarning milliy va zamonaviylikni uyg‘unlashtirgan

pedagogik yondashuvi yosh avlodni ilm-

ma’rifatli, tanqidiy fikrlovchi va jamiyatga foydali

shaxslar sifatida shakllantirishga xizmat qildi. Ular faqat savod chiqarish bilan
chegaralanib qolma

y, balki axloqiy, ma’naviy va milliy qadriyatlarni targ‘ib etganlar.

Shuningdek, jamiyatning barcha qatlamlarini, ayniqsa, ayollarni ta’lim jarayoniga jalb
etish orqali ijtimoiy tenglikka erishish yo‘lida muhim qadam tashladilar. Jadidlarning
g‘oyalari va amaliy ishlari bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib, zamonaviy ta’limning rivoji
uchun ulkan ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Ularning merosi yosh avlodga nafaqat
bilim, balki milliy o‘zlik, ma’naviyat va insonparvarlikni ham singdirishda davom etadi.

Shu

sababli, jadidlar faoliyatini chuqur o‘rganish va uni hozirgi davr ehtiyojlariga

moslashtirish biz uchun tarixiy va ma’naviy burchdir.

MUNOZARA VA MUAMMOLAR.

Jadidchilik harakati koʻp jihatdan siyosiy

sabablarga koʻra uzoq vaqt davomida eʼtiborsiz qoldiril

di yoki biryoqlama talqin qilindi.

Natijada u haqdagi ilmiy tadqiqotlar endigina jiddiy rivojlanmoqda. Ammo mavjud

tadqiqotlarning koʻpchiligi faqat tarixiy yondashuv bilan cheklangan bo‘lib, ularning

ijtimoiy, siyosiy, pedagogik va madaniy qirralari chuqu

r tahlil qilinmagan. Baʼzi

tadqiqotchilar jadidchilikni faqat mustamlakachilikka qarshi harakat yoki diniy islohot

sifatida ko‘rsatishga moyil. Bu esa ularning ilm

-

maʼrifat sohasidagi xizmatlarini to‘liq

baholashga to‘sqinlik qiladi. Aslida esa, jadidlar o‘z faoliyatlarini avvalo ilm, tafakkur va
ongni uyg‘otish orqali millatni rivojlantirishga qaratgan edilar. Ko‘plab jadidlarning
asarlari, maktublari va pedagogik ishlari hali ham to‘liq nashr etilmagan yoki qo‘lyozma

holatida arxivlarda qolmoqda. Bu holat

ularning fikrlarini chuqur o‘rganishga va

zamonaviy taʼlim

-

tarbiya tizimi bilan bog‘lashga qiyinchilik tug‘diradi. Bugungi yoshlar

orasida jadidchilik harakati haqida chuqur bilimga ega bo‘lganlar soni oz. Sababi, bu
mavzu maktab va oliy taʼlim darsliklar

ida yetarli darajada yoritilmagan yoki yuzaki

berilgan. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar orqali yetkaziladigan tarixiy-

maʼrifiy

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

259

kontent yetishmaydi.Jadidlar ilgari surgan g‘oyalar –

tanqidiy fikrlash, ilmga asoslangan

taraqqiyot, zamonaviy bilimlar, milliy ong

–

bugungi ta’lim strategiyasiga uyg‘un keladi.

Ammo amaliy jihatdan ularning tajribasidan foydalanish bo‘yicha aniq metodologiya
ishlab chiqilmagan. Bu esa jadidlar tajribasini hozirgi taʼlimga integratsiya qilishni

qiyinlashtiradi.Jadidchilik harakatining ilm-

maʼrifatga qoʻshgan hissasi beqiyosdir. Ammo

bugungi kunda bu harakatni chuqur va kompleks tarzda oʻrganishga to‘sqinlik qilayotgan

muammolar mavjud. Ularni bartaraf etish uchun tarixiy manbalarni yangicha
yondashuvda tadqiq etish, jadidlar merosini yosh avlodga zamonaviy vositalar bilan

yetkazish, ularning tajribasini hozirgi taʼlim va tarbiya tizimi bilan uyg‘unlashtirish zarur.
Bu esa nafaqat o‘z tariximizni chuqur bilish, balki kelajakni ilm

-

maʼrifat asosida qurish

uchun muhim zamin yaratadi.

XULOSA

Xulosa qilib aytganda, jadidchilik harakati O‘zbekiston ilmiy ma’rifatini

shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynadi. Jadidlar ta’lim

-tarbiya sohasida islohotlar

o‘tkazish, ilmiy bilimlarni islom tamoyillari bilan uyg‘unlashtirish tarafdori bo‘li

b, yanada

ilg‘or va ma’rifatli jamiyat uchun zamin yaratdilar. Ularning merosi O‘zbekistonning
ta’lim muassasalarida, intellektual an’analarida saqlanib qolgan bo‘lib, jadidchilik

harakatining mintaqa ilm-

fan rivojiga ta’sirini ko‘rsatadi. O‘zbekistonning

ilmiy

ma’rifatiga jadidlarning ta’siri ham ilmiy, ham islomiy bilimlarni egallagan yangi avlod
ziyolilarining yetishib chiqishida yaqqol namoyon bo‘ladi. Jadidchilik harakati dunyoviy
ta’lim muassasalarining barpo etilishiga, dunyoqarashi ochiq ziyolilarni

ng kamol

topishiga zamin yaratdi. Ularning sa’y

-

harakatlari O‘zbekiston ta’lim olamida aks

-sado

berib, mamlakat ilm-

fan yutuqlari hissa qo‘shmoqda. Jadidlarning milliy va

zamonaviylikni uyg‘unlashtirgan pedagogik yondashuvi yosh avlodni ilm

-

ma’rifatli,

tanqidiy fikrlovchi va jamiyatga foydali shaxslar sifatida shakllantirishga xizmat qildi.

Ular faqat savod chiqarish bilan chegaralanib qolmay, balki axloqiy, ma’naviy va milliy
qadriyatlarni targ‘ib etganlar. Shuningdek, jamiyatning barcha qatlamlarini, ayni

qsa,

ayollarni ta’lim jarayoniga jalb etish orqali ijtimoiy tenglikka erishish yo‘lida muhim
qadam tashladilar. Jadidlarning g‘oyalari va amaliy ishlari bugungi kunda ham dolzarb
bo‘lib, zamonaviy ta’limning rivoji uchun ulkan ilhom manbai bo‘lib xizmat qi

lmoqda.

Ularning merosi yosh avlodga nafaqat bilim, balki milliy o‘zlik, ma’naviyat va

insonparvarlikni ham singdirishda davom etadi. Shu sababli, jadidlar faoliyatini chuqur

o‘rganish va uni hozirgi davr ehtiyojlariga moslashtirish biz uchun tarixiy va ma’naviy

burchdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning

2024-yil 19-iyuldagi

PQ-270-sonli

Siyosiy qatag‘on qurboni bo‘lgan yurtdoshlarimiz hayoti va faoliyatini

o‘rganish, targ‘ib etish hamda ularning x

otirasini abadiylashtirish borasidagi ishlarni

kengaytirish to‘g‘risidagi qarori.

2.

R.M.Mavlonova, N.H.Rahmonqulova, K.O.Matnazarova, M.K.Shirinov, S.Hafizov

“Umumiy pedagogika” darslik. Toshkent –

2018, 407-423-betlar.

3.

“PEDAGOGS” international research jour

nal Abduazimov Sobirjon Utkirovich

O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasi jismoniy tayyorgarlik va sport

kafedrasi boshligi, polkovnik.

journal “JADIDLARNING O‘ZBEKISTON ILM

-

MA’RIFATIGA

TA’SIRI” nomli maqolasidan 114

-116-betlar.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

260

4.

“Zamonaviy dunyoda ijtimoiy fanlar: nazariy va amaliy izlanishlar” nomli ilmiy,

masofaviy, onlayn konfrensiyasi To‘xtamurodov Lazizbek “JADIDLAR HARAKATI VA
UNING PEDAGOGIKA RIVOJIGA QO‘SHGAN HISSASI” 157

-159-betlar.

5.

Jadidlar.uz onlayn platformasi.