Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Comparative analysis of the concepts of death, euthanasia,
and suicide
Vazira KHAKBERDIEVA
1
, Laylo USMONOVA
2
Samarkand State Medical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2025
Received in revised form
15 June 2025
Accepted 25 June 2025
Available online
15 July 2025
This article provides a comparative analysis of the concepts
of "death", "euthanasia" and "suicide" from philosophical,
ethical, and legal perspectives. Although each concept is
associated with the end of human life, their ethical foundations
and societal acceptance differ. The study examines the essence,
social perceptions, and practical legal bases of these concepts.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss6/S-pp248-252
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
death,
euthanasia,
suicide,
ethical analysis,
legal aspects,
philosophy+.
O‘lim,
evtanaziya
va
o‘z
joniga
qasd
qilish
tushunchalarining qiyosiy tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
o‘lim,
evtanaziya,
o‘z joniga qasd qilish,
etik tahlil,
huquqiy jihatlar,
falsafa.
Ushbu maqolada “o‘lim”, “evtanaziya” va “o‘z joniga qasd
qilish” tushunchalari falsafiy, axloqiy va huquqiy nuqtai
nazardan qiyosiy tahlil qilinadi. Har bir tushuncha inson
hayotining tugashi bilan bog‘liq bo‘lishiga
qaramay, ularning
etik asoslari va jamiyatdagi qabul qilinishi jihatlari farq qiladi.
Tadqiqotda ushbu tushunchalarning mohiyati, ijtimoiy
qarashlari va amaliy qonuniy asoslari ko‘rib chiqildi.
1
Student, Samarkand State Medical University.
2
Scientific advisor: PhD, Associate Professor, Samarkand State Medical University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
249
Сравнительный анализ понятий смерти, эвтаназии и
самоубийства
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
смерть,
эвтаназия,
самоубийство,
этический анализ,
правовые аспекты,
философия
.
В данной статье проводится сравнительный анализ
понятий «смерть»
,
«эвтаназия»
и «суицид»
с философской,
этической и правовой точек зрения. Хотя каждое понятие
связано с концом человеческой жизни, их этические
основы и аспекты принятия в обществе различаются.
В исследовании рассмотрены сущность, социальные
взгляды и практические правовые основы этих понятий.
KIRISH
Inson hayotining nihoyasi bo
‘
lgan o
‘
lim, evtanaziya va o
‘
z joniga qasd qilish
tushunchalari axloq, falsafa va huquq sohalarida keng muhokama qilinadigan
mavzulardan biridir. O
‘
lim tabiiy va ajralmas jarayon sifatida qabul qilinsa-da, evtanaziya
va o
‘
z joniga qasd qilish insonning hayotiga bo
‘
lgan ongli munosabatining murakkab
shakllaridir. Jamiyat va huquq tizimi ushbu fenomenlarga turlicha yondashadi. Ushbu
maqolaning maqsadi uch tushunchaning mohiyatini qiyosiy tahlil qilish, ularning etik va
huquqiy jihatlarini aniqlashdir.
Mazkur tushunchalar nafaqat tibbiy va huquqiy kontekstda, balki jamiyatning
axloqiy qadriyatlari, diniy e
’
tiqodlari hamda insonning erkinlik va shaxsiy huquqlari
doirasida ham keng muhokama qilinadi. O
‘
lim tabiiy jarayon sifatida ko
‘
rilsa, evtanaziya
va o
‘
z joniga qasd qilish esa ijtimoiy hamda axloqiy bahslarga sabab bo
‘
ladigan ijtimoiy-
falsafiy fenomendir.
O
‘
lim biologik jarayon bo
‘
lsa-da, odamlar u orqali mavjudot sifatida o
‘
z yakunini,
ma
’
nosini va ahamiyatini anglab yetadi. Evtanaziya esa hayotning ongli ravishda
yakunlanishiga yo
‘
naltirilgan tibbiy-amaliy harakat bo
‘
lib, inson huquqlari, axloqiy tanlov
va og
‘
riqsiz o
‘
lim masalalarini ko
‘
ndalang qo
‘
yadi. O
‘
z joniga qasd qilish esa ko
‘
pincha
ruhiy va psixologik bosim ostida yuzaga keladigan fojiaviy hodisa sifatida baholanadi.
Ushbu maqolaning asosiy maqsadi
–
o
‘
lim, evtanaziya va o
‘
z joniga qasd qilish
tushunchalarini falsafiy, etik va huquqiy nuqtai nazardan qiyosiy tahlil qilish, ularning
farqli va o
‘
xshash jihatlarini aniqlash, jamiyatdagi qabul qilinishi va ijtimoiy oqibatlarini
ilmiy asosda yoritishdan iborat.
METODLAR
Tadqiqot falsafiy-tahliliy yondashuvga asoslandi. Avvalo, falsafiy adabiyotlar,
huquqiy hujjatlar va axloqiy kodekslar tahlil qilindi. So‘ng, uch tushuncha kontekstida
ularning etik, huquqiy va ijtimoiy kontekstlari solishtirildi. Komparativ metod yordamida
turli madaniyatlarda va qonunchilik tizimlarida evtanaziya va o‘z joniga qasd qilishga
bo‘lgan munosabatlar o‘rganildi.
Tadqiqotda falsafiy-
tahliliy metod asosiy o‘rin tutdi; bunda turli davrlar va
madaniyatlarning falsafiy manbalari, shuningdek zamonaviy etik va huquqiy normativ
hujjatlar o‘rganildi. Shuningdek, komparativ metod yordamida G‘arb va Sharq
madaniyatlari, turli mamlakatlarning qonuniy tizimlaridagi evtanaziya va o‘z joniga qasd
qilishga oid qarashlar taqqoslandi. Avvalo, falsafiy-tahliliy metod yordamida inson
hayotining tugashi bilan bog‘liq konseptual yondashuvlar, qadimiy va zamonaviy falsafiy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
250
qarashlar asosida o‘rganildi. Shuningdek, evtanaziya va o‘z joniga qasd qilish atrofida
shakllangan axloqiy munozaralar etik nazariyalar (utilitarizm, deontologiya,
ekzistensializm) doirasida tahlil qilindi. Komparativ (taqqosloviy) yondashuv orqali turli
madaniyatlarda va davlatlarda mazkur tushunchalarga bo‘lgan huquqiy va diniy
munosabatlar solishtirildi. Normativ-huquqiy manbalar tahlili orqali evtanaziyaning
qonuniy holatlari, o‘z joniga qasd qilishga oid statistika va profilaktik siyosatlarning
amaliy tajribalari ko‘rib chiqildi. Tadqiqot davomida nashr etilgan falsafiy maqolalar,
tibbiy-
etik hujjatlar, xalqaro sog‘liqni saqlash tashkilotlari his
obotlari va milliy
qonunchiliklar asosiy ma’lumot manbai sifatida tanlab olindi. Bu yondashuvlar orqali
mavzuga nisbatan kompleks va obyektiv qarash shakllantirish maqsad qilingan.
Ma’lumotlarni yig‘ishda ilmiy maqolalar, tibbiy
-psixologik tadqiqotlar va
qonunchilik bazasi asos sifatida ishlatildi. Bu yondashuvlar orqali uch tushunchaning
mohiyati, ijtimoiy va huquqiy kontekstlari to‘liq va tizimli tarzda tahlil qilindi.
NATIJALAR
Tahlil shuni ko‘rsatdiki, o‘lim tabiiy jarayon sifatida har doim inson hayoti
ning
ajralmas qismi hisoblangan va uni to‘xtatib bo‘lmaydi. Evtanaziya esa, insonning o‘zi yoki
boshqalar tomonidan hayotni og‘riqsiz va izdan chiqqan holda yakunlashga qaratilgan
ongli harakat sifatida qaraladi. U ko‘plab mamlakatlarda qonuniylashtirilgan
bo‘lsa
-da,
ko‘plab jamiyatlarda axloqiy va diniy sabablar bilan qat’iyan rad etiladi. O‘z joniga qasd
qilish esa ko‘pincha ruhiy inqiroz, depressiya va ijtimoiy izolyatsiya bilan bog‘liq bo‘lib,
ko‘pchilik jamiyatlarda uning oldini olishga qaratilgan prof
ilaktik choralar mavjud.
Evtanaziya va o‘z joniga qasd qilish o‘rtasida qattiq chiziq mavjud bo‘lib, bu chiziqning
aniqligi axloqiy va huquqiy baholashga bog‘liq.
Evtanaziya tushunchasi ko‘plab mamlakatlarda hayot sifatini yaxshilash va azob
-
uqubatlarni ka
maytirish maqsadida qonuniylashtirilgan bo‘lsa, boshqa hududlarda
axloqiy va diniy asoslarda qat’iyan rad etiladi. O‘z joniga qasd qilish esa ko‘pincha ruhiy
salomatlik muammolari bilan bog‘liq bo‘lib, uni oldini olish va unga qarshi profilaktik
choralar k
o‘rilishi zarurligi ta’kidlanadi. Evtanaziya va o‘z joniga qasd qilish o‘rtasidagi
chiziq ko‘pincha noaniq bo‘lib, ularning etik va huquqiy baholari jamiyatga xos
qadriyatlar va qonunchilikka bog‘liq holda farqlanadi. Shu bilan birga, o‘lim, evtanaziya
va
o‘z joniga qasd qilish tushunchalari insonning hayotga bo‘lgan munosabatini
anglashda muhim axloqiy va falsafiy tahlilni talab qiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Mazkur mavzuga oid adabiy manbalarni o‘rganish jarayonida turli falsafiy, etik va
huquqiy nuqtai nazarlar tahlil qilindi. Antik davr mutafakkirlari
–
Platon va Aristotel
–
o‘z
asarlarida o‘limning muqarrarligi va uning hayotdagi axloqiy o‘rniga alohida urg‘u
bergan. Ayniqsa, stoiklar (Seneka, Epiktet) o‘limga qarshi qo‘rquvni yengish va ruhiy
barqarorlikn
i saqlashni insoniy fazilat deb bilganlar. O‘z joniga qasd qilish masalasida
Monten va Shopenhauer singari faylasuflar uni insonning erkin tanlovi sifatida himoya
qilgan bo‘lsa, Immanuil Kant bunday harakatni axloqiy jihatdan rad etgan, uni inson
sha’niga
zid deb hisoblagan.
Zamonaviy etik nazariyalardan Piter Singer, Tom Beauchamp va James Childress
evtanaziya va inson huquqlari borasida keng muhokamalar olib borgan. Ularning fikriga
ko‘ra, inson og‘ir og‘riqlardan xalos bo‘lish huquqiga ega, biroq bu huqu
q ijtimoiy va
huquqiy nazorat ostida amalga oshirilishi lozim. Xalqaro tibbiy etik kodekslar ham
evtanaziyani qattiq nazorat qilinadigan holatlarda ko‘rib chiqishni tavsiya qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
251
Dinshunoslik adabiyotlarida esa o‘
lim
–
ilohiy irodaning bir qismi sifatida talqin
qilinadi. Islom, nasroniylik va yahudiylikda o‘z joniga qasd qilish qat’iyan man etiladi,
evtanaziya esa aksar hollarda axloqiy jihatdan maqbul deb topilmaydi. Shu bilan birga,
zamonaviy psixologik adabiyotl
arda o‘z joniga qasd qilishning ruhiy salomatlik bilan
bevosita bog‘liqligi ko‘rsatilgan, masalan, Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (WHO)
hisobotlarida bu boradagi statistik tahlillar keng yoritilgan.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu mavzular bo‘yicha yondashuvlar turli
zamon va hududlarda keskin farq qiladi. Falsafiy asoslar esa ushbu tushunchalarni
chuqur va tanqidiy tahlil qilishda tayanch bo‘lib xizmat qiladi.
MULOHAZA
O‘lim, evtanaziya va o‘z joniga qasd qilish tushunchalari inson hayot
ining oxiri
bilan bog‘liq bo‘lishiga qaramay, ularning falsafiy va etik mohiyati tubdan farq qiladi.
Evtanaziya hayot sifatini hurmat qilish va og‘riqni kamaytirish uchun insonning ongli
tanlovi sifatida ko‘rilishi mumkin, ammo uning qonuniyligi va axloqiy
maqbulligi
jamiyatdan jamiyatga farq qiladi. O‘z joniga qasd qilish esa ko‘proq ruhiy salomatlik
muammolari bilan bog‘liq va ko‘plab hollarda yordam va qo‘llab
-quvvatlashni talab
qiladi. Shu bois, ushbu tushunchalarni muhokama qilishda ham empatiya, ham aniq
axloqiy me’yorlarni hisobga olish muhimdir.
O‘lim tabiiy jarayon sifatida inson tomonidan qabul qilinadi va undan qochib
bo‘lmaydi, ammo evtanaziya va o‘z joniga qasd qilish insonning ongli tanlovi sifatida
qaraladi va bu ikki tushuncha o‘rtasidagi chegaralar ko‘pincha murakkab va noaniq
bo‘ladi. Evtanaziyaning qonuniyligi va axloqiy maqbulligi jamiyatdan jamiyatga farq
qiladi, bu esa ushbu masalaning global miqyosdagi hal etilishida muammolarni yuzaga
keltiradi. O‘z joniga qasd qilish esa ko‘pincha ruhiy salomatlik bilan bog‘liq bo‘lib, unga
qarshi profilaktik choralarning ahamiyati katta. Shu bois, bu mavzularda yondashuvlar
nafaqat huquqiy, balki falsafiy, psixologik va ijtimoiy jihatlarni ham hisobga olgan holda
kompleks bo‘lishi zarur. Muayyan bir n
uqtai nazardan qaraganda, insonning hayotga
bo‘lgan hurmati va uning erkinligi doirasida bu masalalarni chuqur tahlil qilish kerak.
O‘z joniga qasd qilish esa ko‘pincha psixologik iztiroblar, depressiya va ijtimoiy
izolyatsiya bilan bog‘liq bo‘lib, uni faq
at shaxsiy tanlov sifatida emas, balki jamoaviy va
tizimli muammolarning natijasi sifatida baholash lozim. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
har ikki holatda ham
–
evtanaziya va o‘z joniga qasd qilishda –
inson o‘z hayoti ustidan
muayyan darajada nazorat o‘r
natishga intiladi, ammo bu harakatlarning sabablari,
maqsadlari va oqibatlari o‘rtasida sezilarli farq mavjud. Shuning uchun bu
tushunchalarning har biriga yondashishda yuridik, tibbiy, axloqiy va falsafiy mezonlar
uyg‘un holda qo‘llanilishi zarur. Bunday
muammolarga biryoqlama emas, balki kompleks,
jamiyat madaniyati va qadriyatlariga mos yondashuv hal qiluvchi ahamiyatga ega.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘lim, evtanaziya va o‘z joniga qasd qilish
tushunchalarining har biri o‘ziga xos
falsafiy va huquqiy asoslarga ega bo‘lib, ularni
qiyosiy tahlil qilish inson hayotining qadriyatlarini yaxshiroq anglashga yordam beradi.
Tibbiyot va huquq sohalarida ushbu masalalar bo‘yicha aniq, milliy va madaniy
kontekstga mos keladigan siyosat ishlab chiqish zarur. Shuningdek, ruhiy salomatlikni
mustahkamlash va evtanaziyaning qonuniy cheklovlarini belgilashda ijtimoiy axloqiy
me’yorlar va inson huquqlari o‘rtasida muvozanatni saqlash muhimdir. Profilaktik va
psixologik yordam tizimlarini rivojlantiri
sh orqali o‘z joniga qasd qilish holatlarini
kamaytirish mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
252
Evtanaziya qonuniylashtirilgan mamlakatlarda insonning azob-uqubatdan qutulish
huquqi tan olinadi, biroq bu amaliyotni qat’iy nazorat qilish va aniq me’yorlar asosida
amalga oshirish zarur. O
‘z joniga qasd qilish esa ko‘proq ruhiy salomatlik muammolari
bilan bog‘liq bo‘lib, uning oldini olish uchun ijtimoiy qo‘llab
-quvvatlash tizimlarini
kuchaytirish, psixologik yordam va profilaktik choralarni rivojlantirish lozim. Shu bois,
ushbu mavzular bo
‘yicha siyosat ishlab chiqishda axloqiy, falsafiy, huquqiy va psixologik
yondashuvlarni muvofiqlashtirish zarur. Umuman olganda, inson hayotining qadriyatini
hurmat qilish, uning erkinligi va sha’ni doirasida ushbu muammolarni hal etish uchun
keng jamoatchilik munozaralarini rivojlantirish muhim hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Battin, M. P. (1994). The Ethics of Suicide: Historical Sources.
2.
Gorsuch, N. M. (2006). The Future of Assisted Suicide and Euthanasia.
3.
Singer, P. (1993). Practical Ethics.
4.
WHO. (2021). Suicide prevention.
5.
Qur’oni Karim va Islomda o‘lim va hayot haqidagi ta’limotlar.
6.
O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va tibbiy etik kodekslari.
