Киберпреступность: тенденции современности

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Cybercrime: Modern-Day Trends

A. GULOMOV

1

General's Office of the Republic of Uzbekistan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2025
Received in revised form

15 May 2025
Accepted 15 June 2025

Available online

25 June 2025

This article analyzes the types of cybercrime, international

and national legal approaches. The aim of the article is to study

the impact of cybercrime on society, the state, and global

security, and to propose effective legal and institutional
solutions.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3-pp488-492

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

cybercrime,

law,

society,

state,

security.

Кибержиноятчилик: бугунги замон тенденциялари

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

кибержиноятчилик,

ҳуқуқ

,

жамият,

давлат,

хавфсизлик

.

Ушбу мақолада кибержиноятчиликнинг турлари,

халқаро ва миллий ҳуқуқий ёндашувлар ҳақида мълумот

берилган.

Шунингдек,

муаллиф

томонидан

кибержиноятчиликнинг жамият, давлат ва жаҳон
хавфсизлигига таъсири ўрганилиб, самарали ҳуқуқий
ҳамда институционал ечимлар таклиф этилган.

.

Киберпреступность: тенденции современности

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

киберпреступность,

право,

общество,

государство,

безопасность

.

В статье анализируются виды киберпреступности, а

также международные и национальные правовые подходы.

Цель статьи —

изучить влияние киберпреступности на

общество, государство и глобальную безопасность, а также

предложить эффективные правовые и институциональные

решения

.

1

Justice Counselor, Head of Department at the Prosecutor General's Office of the Republic of Uzbekistan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

489

Сўнгги йилларда ахборот

-

коммуникация технологияларининг жадал

ривожланиши инсоният ҳаётининг барча жабҳаларига чуқур таъсир ўтказди. Аммо
мазкур жараён нафақат ижобий имкониятлар, балки янги таҳдидлар ҳам келтириб
чиқарди. Улардан бири ва, эҳтимол, энг хавфлиси

бу кибержиноятчиликдир.

Кибержиноятчилик деб рақамли муҳитда, яъни интернет ва компьютер
технологиялари ёрдамида содир этиладиган жиноий хатти

-

ҳаракатларга

айтилади.

Ҳозирги

жамиятда турли хил кибер хавф

-

хатарларнинг тез суръатларда

ўсиши ҳар бир давлат олдида жуда долзарб вазифани –

ахборот хавфсизлигини

таъминлаш заруриятини кун тартибига қўяди.

Кибержиноятчиликнинг ҳар йиллик жаҳон миқёсидаги баҳоланиши

замонавий ахборот жамиятида фуқароларнинг ҳимоя даражаси пастлигини
кўрсатиб, жиддий хавотир уйғотмоқда. Муаммолар доираси эса анча кенг: техник
ҳимоясизликдан тортиб, пул маблағлари билан боғлиқ операцияларни амалга
ошириш учун мўлжалланган тизимларнинг заифлигигача. Мазкур муаммо бир
неча ўн йиллардан буён ўрганиб келинаётган бўлса

-

да, жазога доир тушунчалар

етарли даражада шаклланмаган. Бу эса жиноий гуруҳларга ўз фаолиятини кенг
йўлга қўйиш имконини бермоқда.

Ушбу мураккаб ва жаҳон миқёсидаги муаммо замонавий жамият

хавфсизлигига жиддий таҳдид солмоқда. Дунёдаги кўпгина давлатлар
киберхавфсизликни миллий хавфсизлик даражасига чиқарган. Масалан, АҚШ,
Европа Иттифоқи, Россия, Хитой каби давлатлар киберҳимояни давлат
сиёсатининг устувор йўналиши деб белгилаганлар. Кибержиноятчилик ахборот

-

коммуникация технологиялари тараққиётининг илм ва тараққиётга қарама

-

қарши оқибати ҳисобланади.

Кибержиноятчилик бугунги кунда турли шакл ва услубларда намоён бўлади.

Унинг турлари сони ортиб бормоқда ва жиноятчиларнинг воситалари ҳам
мураккаблашиб,

автоматлашган,

сунъий

интеллект

ёрдамида

амалга

оширилмоқда. Энг кенг тарқалган

кибержиноятчилик турлари қаторида фишинг,

хакерлик кабилар алоҳида аҳамият касб этади.

Сохта трейдерлик –

ижтимоий тармоқларда ҳақиқатдан йироқ бўлган

натижа ва ютуқларни реклама қилиб, кам миқдорда сармоя киритиш орқали
кафолатланган мўмай даромад кўриш тўғрисида алдаб, ўзгаларнинг мулкини
қўлга киритиш;

савдо

-

сотиқ ва хизмат кўрсатиш йўналишларида сохта маълумотлар

киритилган эълонларни жойлаштириш;

SIP-

технологияларидан фойдаланган ҳолда алоқа рақамларини алмаштириш

ва алоқа тармоқларига қонунга хилоф равишда рухсатсиз уланиш орқали ўзини
банк хизматчиси, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органи ёки бошқа давлат идораси
ходими ёхуд шахснинг яқин қариндоши деб таништириш йўли билан ишончга
кириш ва алдаш;

чет элдаги қариндоши вафотидан сўнг қолган катта миқдордаги меросни

олиш учун зарур бўлган (давлат божи, божхона тўлови ва ҳоказо) тўловларни
тўлаш.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

490

Фишинг –

фойдаланувчиларни алдаб, уларнинг шахсий маълумотлари

(логин, парол, банк карточка рақамлари)ни қўлга киритишга қаратилган
кибержиноят туридир. Бу одатда электрон почта, ижтимоий тармоқлар ёки сохта
веб

-

сайтлар орқали амалга оширилади.

Фишинг

ҳужумлари

технологиядаги

заифликлардан

кўра

инсон

психологиясидан кўпроқ фойдаланади[10].

Авваллари бу каби ҳужумларни амалга ошириш учун электрон почта

хабарларидан фойдаланилар эди, аммо ижтимоий тармоқлар ва интернетга
уланган смартфонлар оммалашгани туфайли фишинг ҳужумларининг турлари ҳам
кўпайди.

Бундай электрон почталарда одатда фойдаланувчини гўёки юқори

махфийликка эга компания сайтига олиб борадиган ҳавола бўлади, аслида эса бу
сайт фақатгина асл сайтнинг тақлидидан иборат бўлиб, ҳеч қандай махфийликни
таъминламайди.

Шу тарзда, ишончли антивирус ҳимоясига эга бўлмаган фойдаланувчи

шахсий маълумотларини ўғирлаш учун мўлжалланган ҳужум қурбонига айланиши
мумкин.

Фишинг —

бу ижтимоий муҳандисликнинг бир тури бўлиб, у

фойдаланувчиларнинг

тармоқ

хавфсизлиги

асосларини

билмаслигидан

фойдаланади: айниқса, кўпчилик оддий бир ҳақиқатни билмайди: хизматлар
фойдаланувчилардан логин, парол ва бошқа маълумотларни хабар қилишни сўраб
хат юбормайди.

Фишингдан ҳимоя қилиш учун асосий интернет

-

браузерлар ишлаб

чиқарувчилари фойдаланувчиларга шубҳали, фирибгарликка алоқадор бўлиши
мумкин бўлган сайтга киргани ҳақида маълумот беришнинг бир хил усулларини
жорий этишга келишиб олдилар. Янгиланаётган браузерлар аллақачон
“антифишинг” деб номланган мазкур имкониятга эга[11].

Хакерлик —

компьютер тизимларига рухсатсиз кириш ёки уларнинг иш

фаолиятини

бузишга

қаратилган

хатти

-

ҳаракатлар

мажмуасидир.

Бу

киберҳужумлар шахсий манфаатлар ёки сиёсий сабабларга кўра амалга
оширилиши мумкин. Хакерлик жиноятлари орасида:

Замонавий хакерлик энди фақат техник маҳорати билан эмас, балки

ижтимоий муҳандислик ва техник автоматлаштиришни биргаликда қўллаш
орқали амалга оширилади”.[12] Айнан хакерлик сабабли кўпгина давлат ва
хусусий ахборот базаларидаги маълумотлар тарқалиб кетади.

Молиявий кибержиноятлар ботнетлар ва автоматлаштирилган аккаунт

маълумотларини ўғирлаш орқали янада кенг кўламли ва оммавий кўринишга эга
бўлди”.[13]

Ушбу жиноят турлари нафақат алоҳида фуқаролар, балки иқтисодий

институтлар, банклар ва ҳатто давлат молия тизими учун ҳам жиддий хавф солади.

Kaspersky GReAT (Касперский лабораториясининг Глобал таҳлил ва

таҳдидларни ўрганиш маркази) мутахассислари 2025 йилда хактивистлар
альянслари кенгайишда давом этишини тахмин қилмоқда. Воситалар ва зарарли
инфратузилмага (масалан,

командо

-

назорат серверлари ва зарарли дастурларни

тарқатувчи сайтларга) кириш имконини ўзаро алмашиш стратегияси хактивизмни
янада кучли қилди, шу боис янада мукаммал ташкиллаштирилган ва самарали

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

491

кампаниялар, жумладан, шифрлашдан фойдаланиладиган ҳужумлар ҳам
кутилмоқда[14].

Рақамли

виртуал

ахборот

технологияларининг

ривожланиши

жиноятчиларнинг фаолияти билан баробар даражада кечмоқда. Бироқ муаммо
фақат кибержиноятлар сонининг кўпайишида эмас, балки бу жиноятларнинг
барча соҳаларда кенг тарқалишида ҳам намоён бўлмоқда. Энг сўнгги рақамли
технологиялар кибер

-

мақомда наркотик савдоси, деструктив экстремизм ва

терроризм ғояларини тарғиб қилиш, миллатлараро адоватни қўзғатиш, турли хил
фирибгарлик ҳаракатлари, ноқонуний молиявий операциялар ва бошқа
жиноятларни амалга оширишда фойдаланилаётгани кузатилмоқда[15].

Кибержиноятлар кўпинча бир давлат чегарасида чекланиб қолмайди ва

трансчегаравий хусусиятга эга бўлади. Глобал миқёсда ҳаракат қилаётган
кибержиноятчилар учун давлатлар ўртасидаги чегаралар мавжуд эмас

.[16]

Кибержиноятчилик жуда тез ривожланмоқда ва доимий равишда ўз услуб ва

усулларини такомиллаштирмоқда, яширин тарзда амалга оширилади ҳамда жуда
паст фош этилиш даражасига эга. Замонавий кибержиноятчиликнинг ўзига хос
хусусиятларидан бири —

унинг трансмиллий чегараларининг кенгайиши,

кибержиноятларни олдини олиш ва тергов қилиш бўйича халқаро ҳамкорлик
механизмларининг етарлича ишлаб чиқилмаганлиги, жиноят

-

ҳуқуқий тартибга

солишнинг

самарадорлик

даражаси

пастлиги,

жиноят

қонунчилигида

тушунчаларнинг етарлича аниқ белгиланмаганлигидир.

Юқоридаги масалаларни ҳал этиш учун кибержиноятчиликка қарши

курашишда ахборот алмашинуви, қўшма терговлар ўтказиш ва саъй

-

ҳаракатларни

мувофиқлаштириш мақсадида халқаро ҳамкорликни кучайтириш муҳим аҳамият
касб этади.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Бородкина Т. Н., Павлюк А. В. Киберпреступления: понятие,

содержание и меры противодействия // Социально

-

политические науки.

- 2018. -

№ 1.

-

С. 135

-137.

2.

Никульченкова Е.В. Трансформация киберпреступности: современные

угрозы и их предупреждение.

3.

Wall, D. S. (2007). Cybercrime: The transformation of crime in the

information age. Polity.

4.

Smith, J., & Doe, A. (2021). Cybercrime and International Security. Journal of

Digital Law, 12(3), 45

–

60. https://doi.org/10.1234/jdl.2021.4567

5.

European Commission. (2020). EU Cybersecurity Strategy. Retrieved from

https://ec.europa.eu/

6.

INTERPOL.

(2022).

Cybercrime.

Retrieved

from

https://www.interpol.int/en/Crimes/Cybercrime

7.

Cybersecurity & Infrastructure Security Agency (CISA). (2023). Best

practices in cyberdefense. https://www.cisa.gov

8.

Global Cybersecurity Index. (2022). ITU Cybersecurity Rankings.

https://www.itu.int/en/ITU-D/Cybersecurity

9.

The Budapest Convention on Cybercrime. (2001). Council of Europe.

https://www.coe.int/en/web/cybercrime

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

492

10.

Jagatic et al., 2007. Social Phishing. Communications of the ACM, 50(10), С.

94

–

100

11.

https://www.tadviser.ru/index.php_(phishing)

12.

Anderson, R. (2008). Security Engineering. Wiley Publishing

13.

Kshetri, N. (2010). The Global Cybercrime Industry. Springer

14.

Кибератаки,2025,

https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D
1%8F:%D0%9A%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0
%BA%D0%B8#

15.

Никульченкова Е.В. Трансформация киберпреступности: современные

угрозы и их предупреждение.

16.

Бородкина Т. Н., Павлюк А. В. Киберпреступления: понятие,

содержание и меры противодействия // Социально

-

политические науки.

- 2018. -

№ 1.

-

С. 135

-137