Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Local interpretations of domestic (family) violence laws in
Uzbekistan
Khamid BOBOKULOV
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2025
Received in revised form
15 June 2025
Accepted 25 June 2025
Available online
15 July 2025
This article analyzes the official implementation of domestic
violence laws in Uzbekistan and how they are being
reinterpreted within the local socio-cultural context. Through
an analysis of court decisions related to Article 126.1 of the
Criminal Code and the influence of local values and traditional
social institutions on punishment, the article reveals the
contradiction between formal norms and informal cultural
norms. Based on the concepts of "vulnerability" theory and legal
translation, the study examines the state's actual capabilities in
protecting human rights and the social structural factors that
limit them. The article argues for the necessity of striking a
balance between normative law and social reality.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss6/S-pp295-298
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
domestic (family) violence,
cultural interpretation,
legal translation,
vulnerability theory.
O‘zbekistonda oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik qonunlarining
mahalliy sharoitdagi talqinlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
oilaviy (maishiy)
zo‘ravonlik,
madaniy talqin,
huquqiy translatsiya,
zaiflik nazariyasi.
Ushbu maqolada O‘zbekistonda maishiy zo‘ravonlikka qarshi
qonunlarning rasmiy joriy etilishi va ularning mahalliy ijtimoiy-
madaniy kontekstda qanday qayta talqin qilinayotgani tahlil
qilinadi. Jinoyat kodeksining 126.1-moddasiga oid sud qarorlari
tahlili, mahalliy qadriyatlar va an’anaviy ijtimoiy institutlarning
jazoga ta’siri orqali, rasmiy norma va norasmi
y madaniy
me’yorlar o‘rtasidagi ziddiyat ochib beriladi. “Zaiflik” nazariyasi,
huqui translatsiya tushunchalari asosida davlatning inson
huquqlarini himoya qilishdagi real imkoniyatlari va ularni
cheklovchi ijtimoiy strukturaviy omillar o‘rganiladi. Maqola
normativ huquq va ijtimoiy voqelik o‘rtasidagi muvozanat
zarurligini asoslaydi.
1
Independent Researcher, Tashkent State University of Law. E-mail: BKM@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
296
Местная правовая интерпретация законов о семейном
(бытовом) насилии в условиях Узбекистана
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
домашнее насилие,
культурная
интерпретация,
правовой перевод,
теория уязвимости.
В статье рассматривается, как законы против домашнего
насилия в Узбекистане, несмотря на их формальное
принятие, переосмысливаются в условиях местного
социокультурного контекста. Анализ судебной практики по
статье 126.1 Уголовного кодекса позволяет выявить
противоречие между официальными правовыми нормами и
неформальными культурными установками, а также
показать влияние традиционных социальных институтов на
применение наказаний. Основываясь на теории уязвимости и
концепции правового перевода, исследование раскрывает
реальные возможности государства в защите прав человека и
социальные
структурные
барьеры,
которые
этому
препятствуют.
Статья
обосновывает
необходимость
достижения
равновесия между нормативным правом и
социальной реальностью.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston inson huquqlari va gender tengligi borasida sezilarli
qonunchilik islohotlariga qo‘l urdi. Xususan, 2019
-
yilda “Ayollar va erkaklar uchun teng
huquq va
imkoniyatlar kafolati to‘g‘risida”gi qonun, 2021
-
yilda “Ayollarni va bolalarni
zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi qonun va nihoyat, 2023
-yilda Jinoyat
kodeksiga kiritilgan 126.1-
modda (Oilaviy zo’ravonlik) ushbu islohotlarning
qonunchilikdagi aksidir. Biroq, ushbu qonunlar amalda mahalliy madaniyat, urf-odatlar
va ijtimoiy munosabatlar bilan to‘qnash kelmoqda.
ILMIY NAZARIY YONDASHUVLAR
Ilmiy adabiyotlarda oilaviy zo‘ravonlikka qarshi qonunlarning mahalliy sharoitda
qanday talqin qilinayotganini tushunish uchun ijtimoiy nazariy yondashuvlar mavjud.
Martha Finemanning “zaiflik” (vulnerability) nazariyasi hamda Sally Engle Merryning
“huquqiy translatsiya” (legal translation/localization) konsepsiyasi milliy huquqiy
muhitdagi qonunlar va an’analar o‘rt
asidagi farqlarni ochib beradi.
Fineman o‘zining “Zaif subyekt va davlat” asarida huquqiy tizimlar odatda mustaqil
va normal imkoniyatli shaxslar timsoliga asoslanishini, bu esa zaif subyektlar
–
ayollar,
bolalar, nogironlarning shunchaki e’tibordan chatd
a qolishiga olib kelishini tanqid qiladi
[1]. Ayniqsa patriarxal an’analar kuchli bo’lgan jamiyatlarda, masalan, O’zbekistonda,
qishloq joylarda ayollarning iqtisodiy mustaqillikka ega emasligi, ijtimoiy stigma va
patriarchal normalar sababli huquqiy himoyadan foydalana olmasligi bilan izohlanadi.
Ayollar qonuniy imkoniyatlarga ega bo‘lsa
-
da, ularni ro‘yobga chiqarishga to‘sqinlik
qiluvchi ijtimoiy omillar zaiflikni kuchaytiradi.
Merry o‘zining “Inson huquqlari va gender zo’ravonlik” nomli tadqiqotida inson
huquqlari normalarining mahalliy sharoitga moslashtirilishini chuqur tahlil qiladi.
U “huquqiy translatsiya” tushunchasini ilgari surib, inson huquqlari kabi global
tamoyillar har doim ham to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri amalga oshmaydi, balki ular mahalliy
madaniyat
va ijtimoiy kontekst orqali “qayta yaratiladi” [2]. Ya’ni unga ko‘ra xalqaro
miqyosda ilgari surilgan gender tengligi hamda oilaviy zo‘ravonlik kab institutlar
mahalliy an’analar ta’siriga tushadi va o‘z mazmunini va talqinini o‘zgartiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
297
SUD AMALIYOTI TAHLILI
Biz ushbu tadqiqotimizda sud amaliyotini organib, sudlarda oilaviy (maishiy)
zo‘ravonlikka (JK 126.1
-moddasi) oid jinoyat ishlari qanday yuritilayotgani, sudlarning
qanday jazolar tayinlayotgani hamda qarorlar qabul qilishda ijtimoiy va madaniy omillar
qanday rol o‘ynayotganini tahlil qildik.
Bunda mazkur jinoyat uchin jazo tayinlanishi muhim ahamiyatga ega. Jazo
institutining mohiyati uning qanday ijtimoiy va huquqiy maqsadlarga xizmat qilishi bilan
anglashiladi. Milliy jinoyat huquqi doktrinasida ushbu masala yuzasidan chuqur nazariy
qarashlar mavjud. Jumladan, taniqli rus yurist-faylasufi N.S. Tagantsev jazoning
mohiyatini mahkum uchun huquqiy jihatdan seziladigan oqibat sifatida talqin qilgan [3].
Oxirgi vaqtda jahon huquqiy amaliyotida va ilmiy doiralarda jazoning alternativ modeli
–
tiklovchi odil sudlov (restorative justice)
–
tobora ko‘proq e’tirof etilmoqda. Bu
yondashuvga ko‘ra, jinoyat faqat davlatga emas, avvalo, shaxsga, jabrlanuvchiga qilingan
huquqbuzarlikdir. Demak, bu yerdagi asosiy maqsad
–
jinoyat oqibatlarini bartaraf etish,
jabrlanuvchining huquqiy, ma’naviy va psixologik ehtiyojlarini tiklash, transgressorni
jamiyat bilan yarashtirishdir. Bu milliy jinoyat huquqidagi ayni yarashuv institutiga to’gri
keladi. Ayrashuv esa oilaviy
zo’ravonlik jinoyatlarida juda ko’p qo’llaniladi. Quyida bu
haqida yana to’xtalamiz.
Tahlillarimiz shuni ko’rsatadiki, Jinoyat kodeksining 126.1
-
moddasi bo’yicha
oilaviy zo’ravonlik jinoyat ishlarida sudlar tomonidan aybdorlarga eng ko’p hollarda
ozodlikni
cheklash, axloq tuzatish ishlari yoki ma’muriy jarima kabi yengil jazolar
tayinlangan. Shaxsiy erkinlikni real tarzda cheklovchi jazo (masalan, ozodlikdan mahrum
qilish) yoki jarima jazolari yuqoridagilarga nisbatan kam qo’llanilgani ko’rinmoqda.
Masalan,
Andijon viloyatida bo‘lib o‘tgan bir sud ishida er xotiniga og’ir tan jarohati
yetkazgan bo‘lsa
-da, unga faqat ozodlikni cheklash jazosi belgilangan. Sud buni
"kechirimlilik va oila birligini saqlab qolish ehtiyoji" bilan izohlagan. Bu holat Fineman
(2017
) tomonidan ilgari surilgan “zaiflikka e’tiborsizlik” muammosini tasdiqlaydi: ya’ni,
qonuniy himoya zaif ijtimoiy guruhlarni real hayotda yetarlicha muhofaza qilmaydi.
2024 йилда содир этилган маиший зўравонлик жиноятларининги 60%дан
ортиғи кечириш ва ярашиш билан тугаган
[4]. Qolaversa sudlarda ish ko
‘
rishda
jabrlanuvchi ayollarning “da’vo qilmayman”, “kechirdim” yoki “oila barqarorligini saqlab
qolmoqchiman” kabi bayonotlari ham alohida diqqatga sazovor. Ayrim hollarda bu kabi
kechirimlar jarayon boshlan
ishidan oldin berilgan bo‘lsa
-
da, ko‘p hollarda sud majlisida
ayol jabrlanuvchi erining jazosiz qolishini xohlagan. Ammo bu qarorlar ko‘pincha ijtimoiy
bosim, iqtisodiy qaramlik va bolalar taqdiridan qo‘rquv ta’sirida berilganligi ko‘rinadi.
Masalan, Samar
qand viloyati Ishtixon tumanidagi bir holatda, er o‘z xotinini ikki marta
urib jarohat yetkazgan. Sud ish materialida ayol protsessual bayonotida “kechiraman,
bolalarimiz uchun” deb ko‘rsatma bergan. Sud ozodlikni cheklash jazosi tayinlagan.
Bu amaliyot “huquqiy translatsiya” jarayonini aks ettiradi: rasmiy huquqiy normalar
mahalliy qadriyatlar
–
bu holda, kechirimlilik va oila birligining ustuvorligi
–
orqali yangi
ma’no kasb etadi. Shuningdek kechirish va yarashish milliy an’analar bilan quvvatlanib,
jazo tizimiga raqobat yaratmoqda, va bu holat bitin dunyoda kuzatilgan tiklovchi adolat
g‘oyasiga ham to‘g‘ri keladi [5]. Shu nuqtai nazardan, jazo institutiga zamonaviy
qarashlarni shakllantirishda faqat repressiv yondashuv emas, balki tiklovchi modelni
ham inobatga olish, ayniqsa, ijtimoiy va madaniy jihatdan murakkab tizimlarda,
samaradorlik nuqtai nazaridan muhim ahamiyat kasb etadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
298
Huquqiy-doktrinal yondashuv jazo institutini davlatning konstitutsiyaviy
majburiyati sifatida ko‘radi. Ya’ni, jinoyat sodir bo‘lgan holatda davlatda jazoni adolatli,
proporsional va zarur doirada qo‘llash majburiyati yuzaga keladi. Bu tamoyil Yevropa
inson huquqlari sudi amaliyotida “pozitiv majburiyat” (positive obligations) konsepsiyasi
sifatida shakllangan [6]. Jazo institutining huquqiy-doktrinal talqini uni faqat jazolash
vositasi sifatida emas, balki jamiyat va davlat o‘rtasidagi huquqiy shartnoma doirasida
normani tiklovchi, tartibni saqlovchi va huquqiy adolatni ro‘yobga chiqaruvchi institut
sifatida ko‘rishga undaydi. Shinga ko‘ra milliy qadriyat va an’analar oilaviy zo‘ravonlik
jinoyatlarini sudlardagi talqiniga, ta’siq qilib bu ayniqsa jazo tayinlash amaliyotida yaqqol
ko‘ringan.
Endi sud amaliyoti tahliliga qarasak, O‘zbekistondagi maishiy zo‘ravonlik ishlarida
sud amaliyotida aksar hollarda jazolovchi yondashuv emas, balki murosaga chaqiruvchi
va yarashtiruvchi pozitsiya kuzatiladi [7]. Bu esa, jazo mohiyatining klassik davlat
vakolatidan jabrlanuvchi roziligiga bog‘liq modelga siljishini ko‘rsatadi. Qolaversa,
jamiyatdagi mahalla, qarindoshlik, “sharmanda bo‘lish” qo‘rquvi –
bu jamoaviy nazorat
shakllari bo‘lib, u davlatning rasmiy qonunlaridan ustun bo‘lishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Fineman, M. A. (2017). The Vulnerable Subject and the Responsive State. Emory
Law Journal, 60(2), 251
–
275.
2.
Merry, S. E. (2006). Human Rights and Gender Violence: Translating
International Law into Local Justice. University of Chicago Press.
3.
Таганцев Н.С. Русское уголовное право / Н.С. Таганцев.
–
Тула, 2001.
–
Т. 150
4.
Jinoyat ishlari bo‘yicha sudlarning 2024 yil asosiy ko‘rsatkichlari.
2024 yil
(umumiy). https://stat.sud.uz/criminal
5.
Zehr, H. The Little Book of Restorative Justice, 2002.
6.
European Court of Human Rights, Opuz v. Turkey, Judgment of 9 June 2009.
7.
Alieva, Kamola, Rashidova, Dilbar, Choheli, Marina, Rakhimova, Minavar. 2022.
Gender zo’ravonlik bo’yicha taqiqot natijalari: milliy tajriba va xorijiy amaliyot.
https://moiti.uz/oz/services/library/150
