Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Fundamental changes in the natural sciences of the
European Modern Era and their influence on medicine
Nilufar NIYOZOVA
1
Tashkent State Medical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 15 June 2025
Available online
25 June 2025
This article explores the role of natural sciences in the
development of medicine during the European New Age,
highlighting the significant discoveries of European scientists
who contributed to the advancement of these sciences, and
providing their classification. Additionally, the importance of
achievements in natural sciences for contemporary medicine is
substantively discussed.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3-pp493-498
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
New Age,
Robert Koch,
medicine,
anatomy,
physiology,
diseases,
microscope,
history,
development,
science,
culture.
Yevropa Yangi davri tabiiy fanlaridagi tub burilishlar va
uning tibbiyotga ta’siri
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Yangi davr,
Robert Kox,
tibbiyot,
anatomiya,
fiziologiya,
kasalliklar,
mikroskop,
tarix,
rivojlanish,
ilm-fan,
madaniyat.
Ushbu maqolada Yevropa Yangi davri tibbiyot taraqqiyotida
tabiiy fanlarning o‘rni, mazkur fanlar rivojlanishida hissa
qo‘shgan Yevropalik olimlarning ulkan kashfiyotlari hamda
ularning tasnifi berilgan. Shuningdek, tabiiy fanlardagi
yutuqlarning hozirgi davr tibbiyotidagi ahamiyati mazmunan
yoritilgan.
1
Candidate of Philosophical Sciences, Associate Professor, Tashkent State Medical University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
494
Коренные преобразования в естественных науках
европейского Нового времени и их влияние на
медицину
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Новое время,
Роберт Кох,
медицина,
анатомия,
физиология,
болезни,
микроскоп,
история,
развитие,
наука,
культура.
В статье рассматривается роль естественных наук в
развитии медицины в европейском Новом времени,
великие открытия европейских учёных, внёсшие вклад в
развитие этих наук, и их классификация. Также подробно
рассматривается значение достижений естественных наук
в современной медицине.
KIRISH
Hozirgi globallashuv jarayonida inson salomatligini saqlash eng dolzarb
masalalaridan biri bo‘lganligi bois, bo‘lajak shifokorlar yetuk kadr bo‘lishi uchun
sohaning shonli o‘tmishi, taraqqiyot darajalarini o‘rganish tibbiyotni xalqaro darajadagi
nufuzining ortishiga, yuksak intellektual salohiyatga ega bo‘lishni ta’minlaydi.
S
huningdek, inson salomatligini saqlashda tibbiyot tarixining o‘ziga xos xususiyatlari,
tarkibiy qismlari va tizimlari fan sifatida tatbiq etilishi bu boradagi muammolarni hal
etishga qisman bo‘lsa
-
da ko‘mak beradi.
Tibbiyotda tabiiy fanlarning o‘rni beqiyo
s. Biroq tabiiy fanlarning, xususan,
Yevropada buning rivojlanishi, uning tibbiyotga ta’siri tor doirada o‘rganilgandek,
nazarimizda. Negaki, tabiiy fanlarning rivoji tibbiyot taraqqiyotida keskin burilishlarga
olib keldi, ko‘plab kashfiyotlarga zamin yara
tib berdi. Shuning uchun bunga doir mavzuni
kengroq yoritishni maqsadga muvofiq, deb hisoblaymiz.
Albatta, Yevropa Yangi davri tabiiy fanlar taraqqiyotini o‘qitishda zamonaviy
yondashuvlar asosida mavzu mazmunini yangi materiallar bilan boyitish zarur. Uning
o‘ziga xos xususiyatlarini ko‘rsatishda hozirgi davr tibbiyotidagi kashfiyotlar muhim
bo‘g‘in ekanligiga alohida e’tibor qaratish zarur.
Yangi davr tabiiy fanlari taraqqiyotini o‘rganish bo‘lajak shifokorlarga faqatgina
yangi ma’lumotlarni berib qolmay
, balki kasbiy salohiyatining ortishiga ham xizmat
qiladi. Chunki bugungi davr shifokori sog‘lom turmush tarzining targ‘ibotchisi sifatida
e’tirof etilar ekan, u salomatlikni saqlashning faqat tibbiy bilimlar konsepsiyasida emas,
balki unda tabiiy fundamen
tal fanlarning o‘rni, uning ijtimoiy omillarini ham bilmog‘i
lozim. Shu nuqtai nazardan, mavzumizning dolzarbligini quyidagicha belgiladik:
Birinchidan,
respublikamizda sifatli tibbiy xizmat va shu sohadagi ta’limni yo‘lga
qo‘yish borasida koʻplab sa’y
-har
akatlar amalga oshirilmoqda. Umuman bo‘lajak
shifokorlar tibbiyot taraqqiyotiga xos xronologik rivojlanish qonuniyatlarini bilishi
muhim hisoblanadi.
Ikkinchidan,
tibbiyot mamlakatning muhim strategik sohasi ekanligini hisobga
olib, unga xos tarixiy
faktlarni o‘rganish intellektual salohiyati yuksak kadrlarni
tayyorlashda muhim masaladir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
495
Uchinchidan,
shifokor tafakkuri yangilanishida tibbiyotga xos bilimlarning paydo
bo‘lish tarixi, xususan, tabiiy fanlarning yutuqlari va zamonaviy ahamiyatini ko‘rsa
tish
yoshlarning innovatsion tashabbuskorligini ta’minlashini ta’kidlash lozim.
METODOLOGIYA
Yangi davr
–
kapitalistik munosabatlarning mustahkamlanishi va rivojlanishi
davri (1640-
1918). Uning boshlanishi ingliz burjua inqilobi bilan bog‘liq bo‘lib, u butun
Yevropada feodal munosabatlarining buzilishi jarayoniga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Biroq
tibbiyotning r
ivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan katta ilmiy
kashfiyotlar, jumladan: o‘simliklar va hayvonlarning hujayrali tuzilishi nazariyasi;
energiyani tejash qonuni; Darvinning evolyutsion ta’limoti, shuningdek, Leyden
universitetida ilg‘or anat
omik bilimlari bilan mashhur maktab shakllandi. Uning vakillari
qiyosiy anatomiya, anatomik preparatlarni tayyorlash texnikasi va dunyodagi birinchi
anatomik muzeyni yaratish bo‘yicha olib borgan tadqiqotlari bilan mashhur bo‘ldi.
Maqolamiz kontekstida tab
iiy fanlarda innovatsion tub burilish yasagan o‘z davrining
mashhur G‘arbiy Yevropalik olimlarining ayrimlarini qayd etib o‘tamiz.
Yangi davrda fiziolog olimlar ham katta yutuqlarga erishdilar. Ular refleks haqidagi
g‘oyalarni ishlab chiqdilar, organizmda sodir bo‘layotgan jarayonlarning mohiyatini
aniqladilar va mushak tolalari xususiyatlarini o‘rgandilar. Fizika va kimyo sohasidagi
kashfiyotlar fiziologik eksperimentning yangi usullari va texnikasini yaratishga yordam
berdi. Biroq XVIII asrgacha fiziologiya anatomiya va tibbiyotning bir qismi sifatida
rivojlandi. 1628-yilda shifokor Uilyam Garvey tirik odamning arteriyalari havo bilan
to‘lganligi haqidagi ilgari ko‘rib chiqilgan aksiomatik qarashlarni rad etdi va tirik
organizmda yurak hamda qon
aylanishini to‘g‘ri tasvirlab, zamonaviy ilmiy
eksperimental fiziologiyaga asos soldi.
Uilyam Garvey
(1578
–
1657)
–
ingliz shifokori, anatomist, fiziologiya va
embriologiya asoschisi. Garveyning “Hayvonlarda yurak va qon harakatini anatomik
o‘rganish” (Exe
rcitatio anatomica de motu cordis et sanguinis in animalibus) asari 1628-
yilda Frankfurtda nashr etilgan. Unda olim birinchi navbatda qon aylanish nazariyasini
shakllantirdi va uning foydasiga eksperimental dalillarni keltirdi. Sistolik hajm, yurak
urish t
ezligi va qo‘y tanasidagi qonning umumiy miqdorini o‘lchab, Garvey 2 daqiqada
hamma qon yurakdan o‘tishi kerakligini, 30 daqiqada esa unga teng bo‘lgan qon
miqdorini isbotladi. Uilyam Garvey kuzatuv va tajribadan foydalanib, odam va hayvon
tanasini o‘rgangan. Ahamiyatli tomoni shundaki, u anatomiyani o‘rganayotganda
tuzilishning oddiy tavsifi bilan chegaralanib qolmadi, balki tarixiy (qiyosiy anatomiya va
embriologiya) va funksional (fiziologiya) nuqtai nazardan yondashdi.
Andreas Vesaliy
(1514
–
1564) inson tanasining tuzilishini tasvirlash uchun
obyektiv kuzatish usulidan foydalangan. Vesaliy jasadlarni ochib, birinchi marta inson
tanasining tuzilishini muntazam o‘rganib chiqdi. Shunday qilib, anatomiyada analitik
davr boshlandi, uning davomida ko‘plab tavsi
flovchi kashfiyotlar qilindi. Vesaliy yangi
anatomik faktlarning kashfiyoti va tavsifiga e’tibor qaratdi, bu haqda u “De humani
corporis fabrica” (“Inson tanasining tuzilishi to‘g‘risida”) (1543) asarida bayon qilgan.
Vesaliy kitobining nashr etilishi o‘sh
a davrdagi anatomik tushunchalarda inqilobga sabab
bo‘ldi. Andreas Vesaliy odam anatomiyasini tizimli o‘rganish metodologiyasi bilan fan
tarixida o‘chmas iz qoldirdi.
Mikroskopning ixtirosi yangi fan
–
gistologiyaning shakllanishi uchun katta
ahamiyatga e
ga edi. Biroq birinchi kuzatuvlar umumlashtirishdan yiroq, fanning to‘liq
mustaqil paydo bo‘lishiga olib kelmadi. Tana to‘qimalarining birinchi tizimlashtirilishi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
496
ancha keyinroq (XVIII asrning oxirida) mikroskop ishlatilmasdan amalga oshirilgan.
XIX asrga
kelib esa turli organlar va to‘qimalarni borasidagi tadqiqotlar mikroskopik
anatomiya yaratilishiga olib keldi, sitologiya va neyroxistologiyaning asoslari qo‘yildi.
XVII asrning ikkinchi yarmidan Embriologiya alohida fan sifatida o‘rganila
boshlandi. Buning natijasida tuxumdon va blastula ilmiy jihatdan kashf qilindi, umurtqali
hayvonlar embriogenezining asosiy qonunlari shakllantirildi.Marhumning otopsiyasini
o‘tkazish orqali olimlar zararlangan organlarda aniqlangan o‘zgarishlarni bemorning
hayoti davom
ida kuzatilgan kasallik belgilari bilan solishtirishga muvaffaq bo‘lishdi. Bu
umumlashmalar patologik anatomiyaning shakllanishiga yordam berdi.
Marcello Malpigi
(1628
–
1694)
–
buyuk italyan biolog va gistologi, shifokor. Ingliz
shifokori Uilyam Garvey kas
hfiyotidan so‘ng qon arteriyalardan tomirlarga qanday o‘tishi
hali ham noma’lum edi, lekin Garvey ularning o‘rtasida ko‘zga ko‘rinmas anastomozlar
borligini bashorat qilgan, bu keyinchalik mikroskop ixtiro qilinganda Marcello Malpigi
(1628-1694) tomonidan tasdiqlangan. Malpigi teri, taloq, buyrak va boshqa organlarning
mikroskopik tuzilishi sohasida ko‘plab kashfiyotlar qildi.
Malpigi Garvey bashorat qilgan
kapillyarlarni kashf etdi, lekin u arterial kapillyarlardan qon birinchi bo‘lib “oraliq
bo‘shliqlarga” kiradi va shundan keyingina venoz kapillyarlarga kiradi, deb ishongan.
Buyraklar tuzilishini o‘rgangan faqat Shumlyanskiy (1748–1795) “oraliq bo‘shliqlar”
yo‘qligini va arteriya hamda venoz kapillyarlar o‘rtasida to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri bog‘liqlik
borligini isbotladi. Shunday qilib,
Marcello Malpigi birinchi mikroskop kashfiyotchisi va
shu orqali ko‘plab tadqiqotlarni amalga oshirgan olim sifatida tarixda qoldi.
Antoni van Levenguk
(1632
–
1723)
–
buyuk niderland olimi, mikroskop
konstruktori.
U yaratgan mikroskoplardan ko‘plab tirik tabiat shakl va tuzilmalari
aniqlangan.
A. van Levenguk 50 yil davomida inson tanasining barcha to‘qimalari va
qismlarini o‘rganishda juda ko‘p yangi faktlarni topdi: u eritrotsitlarni, ko‘z gavhari
tolalarini, teri epidermisi yoriqlarini, mushak tolalarini kashf etdi.
Davrlar o‘tishi bilan tabiiy fanlarda kashfiyotlar ko‘paya bordi, yangi ilmiy
nazariyalar va amaliyotlar, fanning zamonaviy yo‘nalishlari paydo bo‘ldi
XIX asrda mikrobiologiya va jarrohlik
Genrix Germann Robert Kox
(1843
–
1910)
–
nemis shifokori, mikrobiolog va
gigienist. Kox 1876-
yilda kuydirgi qo‘zg‘atuvchisini (Bacillus anthracis) tanadan
tashqarida ajratib o‘stirishga muvaffaq bo‘ldi va
birinchi marta uning hayot aylanishi
hamda kasallikning rivojlanishidagi rolini batafsil tasvirlab berdi. 1882-yilda u sil
kasalligining qo‘zg‘atuvchisini (Mycobacterium tuberculosis) kashf etdi, so‘ngra
“Tuberkulin” psevdovaksinasini (zardob) yaratdi.
Uning tadqiqotlari Kox postulatlarining
paydo bo‘lishiga olib keldi, bu ma’lum mikroorganizmlarni o‘ziga xos kasalliklarga
bog‘laydigan to‘rtta umumiy tamoyillardan iborat bo‘lib, bu postulatlar Bredford Xill
mezonlari kabi keyingi epidemiologik tamoyillarga
ta’sir qiladi. 1905
-yilda tadqiqot
uchun u fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.
Lui Paster
(1822
–
1895)
–
buyuk fransuz mikrobiologi. U spirtli, sut va yog‘
kislotali bijg‘ishlar mikroblarning ferment ishlab chiqarishi sababli v
ujudga kelishini
hamda pilla qurti kasalliklarini aniqlagan. Jumladan, fermentatsiyaning biologik tabiatini
va ko‘plab kasalliklarni isbotladi, o‘z
-
o‘zidan paydo bo‘lish nazariyasini rad etib, kuydirgi,
tovuq vabosi va quturishga qarshi vaksinalarni ishlab
chiqishga hissa qo‘shdi,
pasterizatsiya usulini yaratdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
497
Jozef Lister
(1827
–
1912)
–
ingliz jarrohi va olimi. 1867-yilda Lui Pasterning
fermentatsiya, parchalanishga bag‘ishlangan “Yiringlash sabablarini izohlagan holda
singan va xo‘ppozlarni davolashning yangi usuli to‘g‘risida” asarida o‘zining antiseptik
usulini taklif qildi. Ingliz jarrohi Jozef Lister jarrohlik antiseptik tizimini yaratish va joriy
etish orqali tibbiyotda inqilob yasadi, bu operatsiyadan keyingi o‘limni keskin
kamaytirib, jarrohlikni xavfsizroq qildi, infeksiyani nazorat qilishning zamonaviy asosini
yaratdi. Uning karbol kislotasi yordamida jarrohlik uskunalarini, qo‘llarni va jarrohlik
amaliyotini amalga oshiradigan maydonni dezinfeksiya qilish usuli jarrohlikda millionlab
odamlarning hayotini saqlab qolish imkonini yaratdi.
MUHOKAMA VA XULOSALAR
Hozirgi globallashuv davrida tibbiyot yutuqlaridan bahramand bo‘lish, tarixiy
tajribalaridan foydalanish imkoniyatlari juda keng. Fikrimizcha, Yangi davr Yevropa
tibbiyoti
yangiliklari zamonaviy tibbiyot rivojining bir bo‘lagi bo‘lib qolaveradi, negaki
yuqorida qayd etilgan o‘z davrining buyuk o‘zgarishlari inson salomatligini saqlashdagi
muhim qadam edi. Buni albatta yosh avlod, xususan, bo‘lajak shifokorlar anglab yetishi
va
o‘rganishi zarur deb hisoblaymiz. Shu bois maqolamiz mavzusi doirasida qo‘yidagi
xulosalarni berish mumkin:
1. Insoniyat tarixida tibbiyot shakllanishi va rivojlanishi jamiyat taraqqiyoti
darajasini belgilaydigan mezonlar tizimida muhim o‘rin tutgan, ya’ni inson hayoti
madaniy sog‘lomlashgan ko‘rinishiga ega bo‘lib borgan.
2.
Jamiyatda sog‘lom muhit yaratish qonun
-qoidalari, tavsiyalari qadimgi
manbalarda, xalqlarning urf-
odatlarida, yangi va hozirgi zamon ilmiy kashfiyotlarida o‘z
ifodasini topgan. Bunga Marsello Malpigi, Andreas Vizaliy, Robert Kox, Lui Paster,
Jozef Lister asarlarini va tibbiyotdagi kashfiyotlarini misol qilib keltirish mumkin.
Hozirgi kunda ham zamonaviy tibbiyotning asosiy manbalari bo‘lib xizmat qilmoqda.
3. Yangi davr tushunchasi mohiyatini ochishda tarixiy, ijtimoiy-falsafiy qarashlar,
qonuniy tartib-
qoidalar, diniy g‘oya va tavsiyalar metodologik asos bo‘lib xizmat qildi.
Globallashuv jarayonida texnika taraqqiyoti, ishlab chiqarishning o‘sishi, shu bilan
birgalikda inson hayot
ida kasalliklarning ko‘payishi, atrof
-muhitdagi zararli unsurlarning
ta’siri doirasida juda ko‘plab nuqtai
-
nazar hamda fikrlarning paydo bo‘lishining
ko‘rinishidir.
4. Maqolada tabiiy fanlardagi tub burilishlarga doir bayon qilingan tarixiy
ma’lumotlar, f
alsafiy qarashlar, tajribalar, usul va vositalar uning qirralarini namoyon
etadi. U har bir tarixiy bosqichda o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘lgan. Jamiyat taraqqiyoti
darajasiga mos kelgan va uning muhim mezoni hisoblangan.
5. Fundamental fanlar taraqqiyoti
tarixini o‘rganish tibbiyot kasbiga doir bilimlar
bazasini yangilash bilan bog‘liq bo‘lib, bu sohaning taraqqiyotini ta’minlab beradi.
6.
Inson organizmini chuqur o‘rganishda tajriba to‘plash imkoniyatini kengaytiradi.
7. Bu boradagi ilmiy izlanishlarni rivojlantirish takomiliga xizmat qiladi.
Maqolamiz mavzusi yuzasidan quyidagilar
tavsiya
qilinadi:
–
inson salomatligi azal-
azaldan eng muhim ijtimoiy masala bo‘lib, sog‘lom
turmush tarzini yaratish uchun ilmiy kashfiyotlar ustuvorligini ta’minlash;
–
ta’lim
-
tarbiya maskanlari, xususan oliy o‘quv yurtlarida o‘qitiladigan tabiiy va
ijtimoiy-gumanitar fanlarni tarixiy taraqqiyotda fanlar oid kashfiyotlar tarixi ilmiy
materiallari bilan boyitish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
498
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
Qodirov A. Tibbiyot tarixi.T.:O‘qituvchi, 2000
2.
П.Е.Заблудовский и др. История медицины М.: Медицина, 198
1
3.
Сорокина Т.С. История медицина. М.: Медицина, 2008
4.
С.М.Марчукова. История медицины в современном образовании (Учебно
-
методическое материалы)
STUDIES IN THE HISTORY OF BIOLOGY. 2011. Volume 3. No. 1.
5.
https://ru.wikipedia.org
