Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Housing finance through non-bank organizations in
accordance with Islamic finance: Business model
experiences from select foreign countries
Munira KILICHOVA
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2025
Received in revised form
15 June 2025
Accepted 25 June 2025
Available online
15 July 2025
This article examines foreign experiences of non-bank
housing finance models based on Islamic financing principles
and explores the possibilities of their application in Uzbekistan.
Effective models are analyzed using examples of Islamic
cooperatives, crowdfunding platforms, and mechanisms for
purchasing homes directly from developers. Based on
comparative legal and content analysis methods, the study
reveals that while non-bank organizations financing housing in
accordance with Islamic finance may exist in Uzbekistan, many
forms are not yet fully regulated by law. Drawing on foreign
experiences and existing theories, the article proposes ways to
meet housing needs and ensure financial inclusion by adapting
these models to Uzbekistan's financial system.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss6/S-pp448-455
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Islamic finance,
non-bank institutions,
cooperatives,
limited partnership,
Islamic leasing.
Uy-joyni islom moliyasiga muvofiq nobank tashkilotlar
orqali moliyalashtirish: ayrim xorijiy davlatlar biznes
modellari tajribasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Islom moliyasi,
nobank tashkilotlar,
kooperativlar,
kommandit shirkat,
islomiy lizing.
Ushbu maqolada islomiy moliyalashtirish tamoyillariga
asoslangan nobank uy-joy moliyalashtirish modellarining
xorijiy tajribalari hamda ularni O‘zbekiston sharoitida
qo‘llash
imkoniyatlari o‘rganiladi.
Shuningdek, islomiy kooperativlar,
kraudfanding platformalari va to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri ishlab
chiqaruvchidan uy sotib olish mexanizmlari misolida samarali
modellar tahlil qilinadi. Qiyosiy-huquqiy va kontent-analiz
1
PhD student, Tashkent State University of Law. E-mail: muniraqilichova@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
449
metodlari asosida olib borilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra,
O‘zbekistonda
islomiy
moliyaga
muvofiq
uy
-joy
moliyalashtiruvchi nobank tashkilotlar mavjud bo‘lishi
mumkinligi, ammo ko‘plab shakllar hali qonuniy jihatdan to‘liq
tartibga solinmaganligi aniqlanadi. Xorij tajribasi va mavjud
nazariyalar asosida maqola, ushbu modellarni O‘zbekiston
moliyaviy tizimiga moslashtirish orqali uy-
joyga bo‘lgan
ehtiyojni qondirish va moliyaviy inklyuziyani ta’minlash
yo‘llarini ko‘rsatadi.
Финансирование жилья через небанковские организации
в соответствии с принципами исламских финансов: опыт
бизнес
-
моделей некоторых зарубежных стран
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
исламские финансы,
небанковские
организации,
кооперативы,
коммандитное
товарищество,
исламский лизинг.
В данной статье рассматривается зарубежный опыт
применения
моделей
небанковского
жилищного
финансирования, основанных на принципах исламского
финансирования, а также возможности их использования
в условиях Узбекистана. Кроме того, анализируются
эффективные модели на примере исламских кооперативов,
краудфандинговых платформ и механизмов приобретения
жилья непосредственно у застройщика. Результаты
исследования, проведенного с применением сравнительно
-
правового и контент
-
анализа, показывают, что в
Узбекистане
могут
существовать
небанковские
организации, финансирующие жилье в соответствии с
исламскими финансовыми принципами, однако многие
формы такого финансирования еще не полностью
урегулированы законодательством. Основываясь на
зарубежном опыте и существующих теориях, статья
предлагает пути удовлетворения потребности в жилье и
обеспечения финансовой инклюзивности путем адаптации
этих моделей к финансовой системе Узбекистана.
KIRISH
S
o‘nggi yillarda O‘zbekistonda aholi sonining ortib borayotganligi holati ham
aholini uy-
joy bilan ta’minlash masalasining muhimligini ko‘rsatadi
[1]. Uy-joylar
qurilishini ko‘paytirish masalasi 2023
-yil 26-sentabrda 112-son bilan qabul qilingan
Prezidentning “Toshkent shahrini 2030
-yilga qadar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish
chora-
tadbirlari” to‘g‘risidagi Farmonida aks etgan bo‘lib, 2030
-yilga qadar
44000 xonadonga mo‘ljallangan uy
-joy qurish vazifasi belgilangan. Shuningdek,
Prezident Shavkat Mirziyoyev joriy yilning 12-mart kunida 2024-yilda quriladigan
uy-
joylar hamda “Yangi O‘zbekiston” massivlari qurilishi bo‘yicha o‘tkazgan yig‘ilishida
quy
idagilarni ta’kidlab o‘tdi: “
Ko‘rib turibsizlar, aholimiz soni tez o‘sib boryapti. Buning
uchun shunga mos uy-joy, ijtimoiy va ishlab chiqarish infratuzilmasini barpo qilib
borishimiz zarur. Agar biz odamlarni rozi qilamiz desak, uy-joy eng katta masala. 2024-yil
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
450
ipoteka dasturi doirasida 80 mingta uy-joy qurish rejalashtirilgan. Bu juda kam. Oldimizga
qo‘ygan ulkan marralarga erishish uchun uy
-joy qurilishi hajmini har yili kamida 20 foizga
oshirib borishimiz kerak
[2]
”.
Shu bilan birga, an’anaviy ipoteka
kreditlari orqali moliyalashtirishning yuqori foiz
stavkalari, uzoq muddatli majburiyatlar va bank xizmatlarining ayrim aholiga yetib
bormasligi natijasida alternativ moliyalashtirish mexanizmlariga ehtiyoj ortib bormoqda.
Ayniqsa,
fuqarolarning islomiy e’tiqod va shariat tamoyillariga mos moliyaviy
vositalarga bo‘lgan talabi kuchayib borayotgan bir sharoitda, islomiy moliya asosidagi,
bankdan tashqari uy-joy moliyalashtirish modellari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Biroq O‘zbekiston
qonunchiligida islomiy moliya institutlari faoliyatining to‘liq huquqiy
asoslari hali shakllanmagan. Bu holat islom moliyasiga asoslangan nobank moliya
tashkilotlari
–
ya’ni islomiy kooperativlar, kraudfanding platformalari, musharaka
asosidagi sheriklik
fondlari kabi institutlarni O‘zbekistonda joriy etish imkoniyatlarini
o‘rganishni taqozo etadi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, Malayziya, AQSH, Indoneziya, Birlashgan
Arab Amirliklari, Turkiya kabi davlatlarda islomiy moliyalashtirish tamoyillariga
asoslangan nobank uy-joy moliyalashtirish tizimlari muvaffaqiyatli amaliyot sifatida
shakllangan. Ushbu model orqali aholiga foizsiz, adolatli, sheriklik asosida, moliyaviy
xavflarni bo‘lishish tamoyiliga asoslangan uy
-joy moliyalashtirish tizimlari taklif
etilmoqda.
Ushbu maqolada xorijiy davlatlarning aynan nobank islomiy moliyalashtirishga
asoslangan uy-
joy moliyalashtirish tajribalari tahlil qilinadi hamda O‘zbekiston sharoitida
ularni joriy etish imkoniyatlari, huquqiy va iqtisodiy muvofiqligi yoritiladi. Maqola islom
moliyasining asosiy tamoyillarini hisobga olgan holda, mavjud modellarni ilmiy jihatdan
baholash, ularning ustun va zaif tomonlarini aniqlash hamda mahalliylashtirish
imkoniyatlarini ko‘rsatib berishga qaratilgan.
MATERIAL VA METODLAR
Ushbu tadqiqotda asosan maxsus-yuridik metodlar hisoblanuvchi qiyosiy-huquqiy
metoddan foydalanilgan. Shuningdek, manbalarni tahlil qilish uchun kontent-analiz usuli
qo‘llanilgan.
TADQIQOT NATIJALARI
1.
Islomiy nobank tashkilotlar shariat talablariga muvofiq, foizsiz va adolatli
tuzilma hisoblanib, an’anaviy bank xizmatlaridan foydalanmaydigan aholi uchun qulay
alternativ muassasa hisoblanadi.
2.
Mavjud qonunchilik doirasida taqiqlanmagan biznes modellarining faoliyatga
mos keluvchi shakllarida islom moliyasiga muvofiq uy-joyni moliyalashtiruvchi
xo‘jalik
subyektlari nobank tashkilotdir.
TADQIQOT NATIJALARI TAHLILI
Nobank tashkilotlar orqali uy-joyni moliyalashtirishning biznes modellarini
o‘rganishdan avval nobank tashkilotlarga ta’rif berib o‘tish maqsadga
muvofiq
hisoblanadi.
Kannan va boshqalarga
ko‘ra, nobank moliyaviy institutlar (NBFIlar) –
bu
an’anaviy bank tizimi doirasidan tashqarida faoliyat yurituvchi moliyaviy vositachilar
bo‘lib, ular jahon moliyaviy vositachilarining taxminan to‘rtdan bir qismin
i tashkil etadi
[3].
R.B.
Abdullina, K.T. Galimovlar
nobank tashkilotlar tarkibiga to‘lov va hisob
-kitob
institutlari, depozit va kredit tashkilotlari hamda markaziy kliring tashkilotlarini kiritadi
[4].
Chistyukhinga
ko‘ra, NBFIlarni tasniflash moliyaviy bozordagi ularning o‘rnini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
451
tushunish va ular uchun tegishli tartibga solish yondashuvlarini belgilashda muhim
ahamiyatga ega [5].
Carmichael J.
NBFIlar rivojlanayotgan mamlakatlarda tobora muhim
ahamiyat kasb etayotganligini keltirib, ular sug‘urta, o‘zaro fondlar, pensiya tizimlari,
lizing va qimmatli qog‘ozlar savdosi kabi xizmatlarni taklif etadi [6].
K.F. Kovalchuk,
N.V. Arkhireiska and N.V. Valeniuklar
nobank moliyaviy xizmatlar orasida kredit
birlashmalarini; moliya kompaniyalarini; kasbiy p
ensiya ta’minoti muassasalarini;
lombardlarni; lizing kompaniyalarini; sug‘urta kompaniyalarini; vakillik kompaniyalarini;
investitsiya kompaniyalarini; faoliyati mutlaqo moliyaviy xizmat ko‘rsatish hisoblanuvchi
yuridik shaxslarni; moliyaviy institut maqo
mi mavjud bo‘lmasa ham, qonunga asosan
moliyaviy xizmat ko‘rsata oladigan yuridik shaxslarni moliyaviy vositachilar sifatida
keltirishadi [7].
Yuqoridagi tahlillardan ma’lum bo‘ladiki, nobank moliya tashkilotlari (NBFIlar) –
bu an’anaviy bank tizimidan tashqarida faoliyat yurituvchi, lekin sug‘urta, lizing, pensiya,
kredit, investitsiya kabi moliyaviy xizmatlarni ko‘rsatadigan vositachilardir. Ular jahon
moliyaviy vositachilarining to‘rtdan bir qismini tashkil etadi va moliyaviy bozorda
muhim o‘rin egallaydi. Shuningdek, ma’lum bir yuridik shaxsning moliyaviy xizmat
ko‘rsatish maqomi qonun tomonidan ko‘rsatib, belgilab qo‘yilmagan bo‘lsa ham,
tashkilot moliyaviy
xizmatlar ko‘rsata olsa, u nobank muassasa hisoblana oladi.
Masalan, O‘zbekiston Respublikasin
ing
20.04.2022-yildagi 765-sonli
“Nobank kredit
tashkilotlari va mikromoliyalashtirish faoliyati to‘g‘risida”
gi
Qonuniga asosan,
mikromoliya tashkilotlari, lombardlar hamda ipotekani qayta moliyalashtirish tashkiloti
nobank kredit tashkilotlari sifatida be
lgilangan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki boshqaruvining 2024-yil 26-iyulda 3536-son bilan qabul qilingan
“Mikromoliya tashkilotlari tomonidan islomiy moliyalashtirishga oid xizmatlarni
ko‘rsatish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq ham
faqatgina mikromoliya tashkilotlari nobank tashkiloti hisoblanishi mumkin degan
tushuncha paydo bo‘ladi. Biroq, yuqorida keltirilgan olimlarning fikrlariga asosan,
moliyaviy institut maqomi mavjud bo‘lmasa ham, qonunga aso
san moliyaviy xizmat
ko‘rsata oladigan yuridik shaxslar nobank muassasalar hisoblanadi. Biz keltirgan qonun
hamda Markaziy Bank qaroriga muvofiq, nobank tashkilotlar doirasini faqat ushbu
hujjatlarda keltirilgan moliya tashkilotlarining turlari bilangina tushunmaslik lozim.
Nobank tashkilotlarining turlari ko‘p hisoblanib, qonunda maxsus yozilib, ko‘rsatib
qo‘yilmasa ham, qonunga asosan banklarga xos moliyaviy xizmatlarni ko‘rsata oladigan
bo‘lsa, ularni ham nobank moliya tashkilotlari deb hisoblash maqsadg
a muvofiq
hisoblanadi.
Banklar ham an’anaviy, ham islomiy bo‘lgani kabi nobank tashkilotlar ham o‘z
ishlash tamoyillariga muvofiq an’anaviy va islomiy turlarga bo‘linadi deyish mumkin.
Islom moliyasiga muvofiq ishlaydigan nobank tashkilotlar islom moliyasi tamoyillariga
bo‘ysunadi. Islomiy moliya Shariat qonunlaridan olingan prinsiplarga asoslanadi va
moliyaviy bitimlarda ribo (foiz), g‘arar (noaniqlik) hamda maysir (qimor)ni taqiqlaydi
[8]. Asosiy tamoyillarga risklarni bo‘lishish, foydani taqsimla
sh, axloqiy investitsiyalar va
aktivlar bilan ta’minlangan moliyalashtirish kiradi [9]. Islomiy banklar va ularning
mijozlari biznes hamkorlari sifatida qaraladi hamda foyda va xavflarni birgalikda
bo‘lishadilar. Shuningdek, moliyaviy vositalar aksiyadorli
k (ulushga asoslangan)
xarakterga ega bo‘lib, ular haqiqiy aktivlar bilan ta’minlangan real bitimlarga
yo‘naltiriladi va spekulyativ investitsiyalarni istisno qiladi [10].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
452
Navbatdagi masala quyida ba’zi xorijiy mamlakatlarda islom moliyasiga muvofiq
faoliyat yurituvchi nobank tashkilotlarining uy-
joyni moliyalashtirish amaliyotini ko‘rib
chiqish hisoblanadi.
Çizakçaga
asosan, so‘nggi yillarda islomiy nobank tashkilotlar musulmon aholi
qatlamlarining moliyaviy ehtiyojlarini qondirish maqsadida keng ommalashdi. Naqd pulli
vaqflar hamda mudaraba kabi an’anaviy islomiy moliyaviy vositalar Yevropa korporativ
tuzilmalar bilan birlashtirilishi orqali zamonaviy nobank moliyaviy institutlarini yaratish
mumkin [11].
M.S. Ebrahim
Omon misolida islomiy uy-joy kooperativining ijtimoiy va
iqtisodiy samara ko‘rsatkichlarini kontent
-
analiz va empirik tadqiqotlar orqali o‘rganadi.
Muallif kooperativlar yordamida past daromadli guruhlarning uy-joyga egaligi oshishini
amalda isbotlaydi [12].
A. Nasir, L. Abdullahning
ilmiy ishlariga asosan islomiy kooperativ ipotekada
kooperativning a’zolari oladigan uyining boshlang‘ich to‘lovini jamiyat ichida yig‘ib
bo‘lgandan so‘ng, kooperativ o‘z a’zolariga uyning qolgan pul summasini to‘lashlari uchun
qarz beradi. Kooperativ ishtirokchila
ri yig‘gan pullar uy uchun boshlang‘ich to‘lov vazifasini
bajaradi. Bunday kooperativlar Malayziyada mavjud bo‘lib, uning iqtisodiy rivojlanishida
muhim rol o‘ynaydi.
Islomiy kooperativlar nobank moliya institutlari hisoblanib,
o‘z a’zolarining iqtisodiy va ijtimoiy farovonligini oshirish; foizni kamaytirish; uy
-joy olishga
mablag‘i bo‘lmagan kam daromadli shaxslar uchun jamiyatda pul to‘plash orqali uy olishdagi
boshlang‘ich to‘lovning yukini kamaytirish maqsadida tuzilgan. Islom ko
operativ uy-joy
ipotekasi o‘z ishtirokchilari uchun pul jamlash vazifasini bajaradi hamda a’zolarining
manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘yadi [13, 710
-712].
Shuningdek, uy-joy kooperativlari (Amin uy-
joy kooperativi) ham mavjud bo‘lib,
ushbu model uy-joy
kooperativining aksiyadori bo‘lish orqali uyga ega bo‘lish
tushunchasini anglatadi. Aksiyadorlar kooperativga a’zo bo‘lish orqali uy
-joy olish uchun
mablag‘lardan foyda ko‘radilar yoki o‘zlari kiritgan investitsiyalardan daromad olish
imkoniga ega bo‘ladilar. Aksiyadorlardan yig‘ilgan mablag‘lar ishtirokchilarning daromad
olishi uchun investitsiyalarga kiritiladi yoki a’zolarning uyga ega bo‘lishiga yordam
berish uchun ishlatiladi. Kaliforniyadagi Amin uy-joy kooperativi uy-joy ijarasi orqali
sheriklikni ta
klif qilish bo‘yicha Musharaka Mutanaqisa konsepsiyasini amalda qo‘lladi.
Amin uy-
joy kooperativi foydani bo‘lishish hamda daromadlarni taqsimlash, boylik
yaratishda adolatni to‘liq amalda qo‘llay oldi.
Amin uy-joy kooperativi birgalikda uy sotib olish uchun investorlar va uy-joy
oluvchilarning mablag‘larini birlashtiradi. Xaridor uy
-joydagi ulushiga mos ravishda
mustaqil baholovchi shaxs tomonidan belgilangan ijara haqini to‘laydi. Uy
-joy mulk
huquqi kooperativdan xaridorga uning bo‘lib
-
bo‘lib to‘lashi or
qali bosqichma-bosqich
o‘tkaziladi. Ushbu davrda ikkala tomon ham foyda va zararni bo‘lishish tamoyiliga amal
qiladi. Agar tomonlardan biri shartnomani bekor qilishi kerak bo'lsa, joriy mulkka egalik
nisbati olingan foyda va zararlarni aniqlashda ustunlik qiladi. Mazkur tartib qarzga
asoslangan moliyalashtirish ostida egalik huquqini to'liq yo'qotish bilan solishtirganda
juda manfaatli hisoblanadi. Shuning uchun model g'alaba qozonish tartibini (win-win
arrangement) targ'ib qiladi va har ikki tomon uchun zararning oldini oladi. Xaridorlar
ham, investorlar ham kooperativga a’zo bo‘lib, olmoqchi bo‘lgan mol
-mulkining 10%ni
kiritishlari lozim bo‘ladi. A’zolar yig‘ib boradigan uy
-
joyining narxi 20%dan ko‘proqqa
yetganda mulkni sotib olishlari mumkin bo‘ladi. Ami
n uy-
joy kooperativiga a’zo
xaridorlar, investorlar, qurilish kompaniyalari va moliya institutlari foydani taqsimlash
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
453
tartibi bo‘yicha halol dividendlardan bahramand bo‘lish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Biroq, ushbu modelni barcha uchun qo‘llab bo‘lmaydi, sababi uy olish bo‘yicha kapital
miqdori cheklangan bo‘ladi [14].
Navbatdagi model
ko‘chmas mulk kraudfandinggi
bo‘lib, investorlar va mablag‘
yig‘uvchilar o‘rtasida tashkil qilingan to‘g‘ri moliyaviy yechim hisoblanadi. Ushbu
noan’anaviy uy
-joyni moliyal
ashtirish modeli an’anaviy bank uy
-joy kreditlariga
qaraganda qulayroq va samaraliroqdir. Sababi bu usul vositachilarning xarajatlarini
bevosita tejash imkonini beradi. Mijozlarning nazarida ko‘chmas mulk kraudfandingida
ishtirok etish xuddi uy-joyning nar
xini oldindan aniq qilib belgilab olganga o‘xshaydi.
Uy-
joy narxlari keyinroq o‘sishda davom etsa ham, xaridorlarga uyda yashash yoki sotish
foydali bo‘ladi. Developerlar uchun mazkur model pul mablag‘larini qaytarib olish
bosimini kamaytirishga yordam beradi. Bu ishlab chiquvchilarga yerdan foydalanish
huquqidan keyin pul oqimini olish uchun potensial mijozlarni saralashga yordam beradi.
Bu nafaqat moliyalashtirish yo‘llarini ochibgina qolmay, balki moliyalashtirish
xarajatlarini ham kamaytiradi.
Indoneziyadagi EthisCrowd islomiy uy-joy kraudfanding kompaniyasi
jamoalardagi kam ta’minlangan uy xo‘jaliklari uchun ommaviy/ijtimoiy/munosib bo‘lgan
uy-joylarni taqdim etadi. Ushbu model investorlar, uy-joy quruvchilar, hukumat va islom
banklarini birlashtirib, arzon uy-
joy uchun qo‘shma ish modelini ilgari surdi. Mazkur
tartib barcha tomonlarning moliyaviy ehtiyojlarini qondirdi hamda ijtimoiy maqsadlar va
moliyaviy jihatdan yaxshi natijalarga erishdi. Ushbu tashabbusdan kelib chiqadigan
muvaffaqiyatning asosiy omili bu davlat tomonidan xarajatlarni kamaytirishga yordam
beradigan imtiyozli yer narxlarining subsidiya ko‘rinishida taqdim etib bozordagi
inqirozlardan himoya qilish bo‘lgan. Bu modelning salbiy tomoni uning hali ham qarzga
asoslangan moliyalashtirishga tayanishidir. Sababi moliyalashtirish xarajatlari kreditni
to‘lash uchun ko‘proq vaqt talab qilinishi bilan kuchayishi mumkin. Ko‘pgina kam
ta’minlangan uy xo‘jaliklari bu sxema bo‘yicha uy sotib olish fikridan qaytadi
[14].
Firmansyahga
ko‘ra, Indoneziy
ada nobank islomiy ipoteka deganda bankning yoki
boshqa moliyaviy kooperativning aralashuvisiz uy-joyni developer (ishlab
chiqaruvchidan) to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri olish tushuniladi. Ushbu mexanizmda uy oluvchi
to‘lovni oylik to‘lov rejasiga muvofiq ishlab chiqaruvchining o‘ziga to‘laydi hamda uyni
ishlab chiqaruvchi (quruvchi) ham mahsulotni mijozga bank aralashuvisiz sotadi. Bank
ipotekasiga solishtirganda, likvidlikni saqlash uchun ipoteka muddati qisqaroq, ya’ni bir
yildan uch yilgacha bo‘ladi. Shuningdek, mijozlardan pullarni yig‘ib olib, to‘plangan pullar
evaziga uy quradigan qurilish kompaniyalarining ham faoliyati nobank ipoteka amaliyoti
hisoblanadi. Nobank ipoteka amaliyoti odatiy bo‘lgan sotuvchi va xaridor o‘rtasidagi uy
-
joy oldi-
sotdi amaliyotiga o‘xsh
ab ketadi. Biroq, nobank ipoteka amaliyoti kredit reytingi
past bo‘lgan yoki kredit olish vaziyati yaxshi bo‘lmagan mijozlarga mos keladi. Nobank
ipotekada uy-
joy to‘lovini qilish muddatining kamligi (odatda, bir yildan ikki yilgacha)
oylik to‘lovlarning baland bo‘lishiga olib keladi. Buning sababi esa developer (ishlab
chiqaruvchi, quruvchi)ning likvidligi cheklanganligidir. Qurilish kompaniyalari banklar
singari erkin pullarga ega bo‘lmaydi hamda qachonki, mijoz murojaat qilsa, uy qurib bera
oladigan mabl
ag‘ga ega bo‘lishi kerak. Bundan tashqari, uzoq muddatga berilgan
qarzlarni yig‘ib olishning o‘zi ham bir muammo hisoblanadi.
Shu sababli, bunday
munosabatlarda developerni qarzlarni qaytarib olishda hamda mijozni firibgarlikdan
himoya qilish masalalarini tartibga soladigan tomonlarning yoki mexanizmning mavjud
bo‘lishi maqsadga muvofiqdir
[15].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
454
Jadval
Model nomi
Asosiy g‘oya
Moliyalashtirish
manbai
Afzalliklari
Kamchiliklari
Islomiy
kooperativ
ipoteka
(Malayziya)
A’zolar
boshlang‘ich
to‘lovni
jamiyat
ichida yig‘adi,
qolgan mablag‘ni
kooperativ qarz
sifatida beradi
Kooperativ
a’zolari to‘plagan
mablag‘lar
Foizdan holi;
boshlang‘ich
to‘lov yukini
kamaytiradi
Kapital
yetishmovchiligi
tufayli hamma
uchun qo‘llash
mumkin emas
Amin uy-joy
kooperativi
(AQSH)
A’zolar
kooperativga
sarmoya kiritib
uy-joy ulushiga
ega bo‘ladi;
Musharaka
Mutanaqisa
modeli
qo‘llaniladi
Investor va
xaridorlar
tomonidan
kiritilgan ulushlar
Foyda va zarar
taqsimoti, mulk
asta-sekin
xaridorga o‘tadi
Barcha uchun
ochiq emas;
sarmoya kiritish
majburiyati
mavjud
Islomiy
Kraudfanding
(Indoneziya
–
EthisCrowd)
Investorlar va
quruvchilar
ijtimoiy maqsadli
uy-joylar uchun
birlashadi;
Shariat asosida
kraudfanding
Investorlar,
hukumat,
quruvchilar va
islomiy moliya
institutlari
mablag‘lari
Ijtimoiy
yo‘naltirilgan,
subsidiyalar bilan
qo‘llab
-
quvvatlanadi
Qarzga
asoslanganligi
sababli moliyaviy
bosim yuqori
To‘g‘ridan to‘g‘ri
developer orqali
olinadigan
ipoteka
(Indoneziya)
Uy bevosita
developer orqali
oylik to‘lov bilan
sotiladi, bank
vositachiligi yo‘q
Xaridor
tomonidan
to‘g‘ridan to‘g‘ri
to‘lovlar (oylik
reja asosida)
Oddiy,
vositachisiz, qisqa
muddatda uy
sotib olish
imkoniyati
To‘lov muddati
qisqa, oylik
to‘lovlar yuqori,
xavfsizlik
mexanizmi sust
XULOSA
Yuqoridagi keltirilgan modellarning ayrimlarini O‘zbekiston sharoitida uchratish
mumkin. Xususan, O‘zbekistonda kooperativlar haqida hamda ularni tashkil qilish
bo‘yicha qonun normalari mavjud emasligi sababli amaliyotda kooperativ shaklda
faoliyat yurituv
chi biznes subyektlari yo‘q. Biroq bugungi kunda kooperativlar singari o‘z
a’zolari orqali pul mablag‘larini jamiyat o‘rtasida yig‘ib, o‘z ishtirokchilariga islom
moliyasiga asosan uy-joy olib berayotgan kommandit shirkatlar mavjud. Ushbu shirkatlar
qonunc
hilikka muvofiq, ya’ni O‘zbekiston Respublikasining “Xo‘jalik shirkatlari
to‘g‘risida”gi qonuniga muvofiq faoliyat yuritishadi. Shuningdek, qurilish kompaniyalari
orqali uy-
joyni sotib olish amaliyoti ham ko‘plab uchraydi. Bundan tashqari, islomiy
lizing asosida uy-joyni moliyalashtiruvchi tadbirkorlik subyektlari ham mavjud.
Xulosa qiladigan bo‘lsak, olimlarning nazariy qoidalariga hamda xorij tajribasiga
asoslanadigan bo‘lsak, O‘zbekiston sharoitida mavjud qonunchilikka binoan turli
tashkiliy-huquqiy shakllarda faoliyat yuritayotgan hamda islom moliyasiga muvofiq uy-
joyni moliyalashtirayotgan turli tashkiliy-huquqiy shakllardagi nobank tashkilotlari
mavjud.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
455
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
https://www.stat.uz/uz/rasmiy-statistika/demography-2
2.
«Uy
-joy
qurish hajmini har yili kamida 20 foizga oshirib borishimiz kerak» –
prezident (kun.uz)
3.
Kannan R. et al. Non-banking financial intermediaries: International experiences
//Non-Banking Financial Companies Role in India's Development: A Way Forward.
–
2019.
–
P. 103-124. (https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-13-3375-0_9)
4.
Абдуллина Р. Б., Галимов К. Т. Небанковские кредитные организации как
часть банковской системы и национальной платежной системы //
Фундаментальные исследования. –
2020.
–
№. 5. –
С. 9
-15. (PDF (s.fundamental-
research.ru)
5.
Chistyukhin V.V. Types of Non-Banking Financial Institutions. Actual Problems
of Russian Law. 2021;16(11):32-41. (In Russ.) https://doi.org/10.17803/1994-
1471.2021.132.11.032-041
6.
Carmichael J., Pomerleano M. The development and regulation of non-bank
financial institutions.
–
World Bank Publications, 2002.
7.
Kovalchuk, K.F., Arkhireiska, N.V., & Valeniuk, N.V. (2018). Rynok finansovykh
posluh [Financial services market]. Dnipro: NMetAU, 135 p. (in Ukrainian).
8.
Uddin M. A. Principles of Islamic finance: Prohibition of riba, gharar and maysir.
–
2015. (PDF (mpra.ub.uni-muenchen.de).
9.
Ilias S. Islamic finance: overview and policy concerns.
–
2009.
10.
Seibel H. D., Imady O. Principles and Products of Islamic Finance.
–
Working
Paper, 2006.
–
№.
2006, 1. (PDF (www.econstor.eu).
11.
Çizakça M. Incorporated cash waqfs and mudaraba, Islamic non
-bank financial
instruments from the past to the future.
–
2004. (PDF (mpra.ub.uni-muenchen.de).
12.
Ebrahim M. S. Can an Islamic model of housing finance cooperative elevate the
economic status of the underprivileged? //Journal of Economic Behavior & Organization.
–
2009.
–
Т
. 72.
–
№.
3.
–
С. 864
-883. (https://doi.org/10.1016/j.jebo.2009.08.002).
13.
Nasir A., Abdullah L. A new model for Islamic cooperative mortgage of housing
finance //International Journal of Housing Markets and Analysis.
–
2019.
–
Т
. 12.
–
№.
4.
–
pp. 710-712. (https://doi.org/10.1108/IJHMA-06-2018-0044).
14.
Ma, Y. and Md Taib, F. (2023), "An Islamic co-operative housing solution for
China’s housing affordability issues", Journal of Islamic Accounting and Business
Research, Vol. 14 No. 3, pp. 489-513. https://doi.org/10.1108/JIABR-11-2021-0299
15.
Firmansyah E. A., Gunardi A. A new paradigm in Islamic housing: non-bank
Islamic mortgage //Al-Iqtishad: Jurnal Ilmu Ekonomi Syariah.
–
2018.
–
Т
. 10.
–
№.
2.
–
Pp. 315, 319.
