Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Regional differences in Uzbek women's attire and their
reflection in design
Sevinch KHUJAMURODOVA
1
Termez State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2025
Received in revised form
15 June 2025
Accepted 25 June 2025
Available online
15 July 2025
This article explores the regional variations in women's
traditional clothing across Uzbekistan and how these
differences are expressed in fashion design. It examines the
cultural, historical, and environmental factors influencing
garment structure, fabric selection, color schemes, and
decorative techniques. The paper also discusses the
reinterpretation of these elements by contemporary designers
and their significance in maintaining ethnic identity and
promoting cultural diversity within the fashion industry.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss6/S-pp383-387
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
traditional clothing,
regional variation,
Uzbek women,
design,
atlas,
adras,
silk,
embroidery,
cultural identity,
folk aesthetics,
fashion heritage,
modern design,
textile art.
O‘zbekiston ayollarining liboslarida hududiy farqlar va
ularning dizaynda aks etishi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
milliy libos,
hududiy farqlar,
ayollar kiyimi,
dizayn,
atlas,
adras,
ipak,
naqshlar,
madaniy xilma-xillik,
tikuvchilik,
Ushbu maqolada O‘zbekiston ayollarining milliy liboslarida
mavjud bo‘lgan hududiy tafovutlar va ularning dizayn
elementlaridagi aks etishi tahlil qilinadi. Turli viloyatlardagi
liboslarning shakli, rangi, naqshi va materiali madaniy, tarixiy
va iqlimiy omillar bilan izohlanadi. Shuningdek, zamonaviy
dizaynerlar tomonidan ushbu hududiy xususiyatlarning qanday
talqin qilinayotgani, ularning milliy o‘zlik va modadagi o‘rni
yoritiladi. Maqola madaniy xilma-xillik va dizayndagi
mintaqaviylikni ilmiy nuqtai nazar
dan ko‘rib chiqadi.
1
Student, Termez State University. E-mail: xujamurodova3009@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
384
modalar uyg‘unligi,
estetik qarashlar,
folklor,
etnik identitet.
Региональные особенности женской национальной
одежды Узбекистана и их отражение в дизайне
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
национальная одежда,
женский костюм,
региональные
особенности,
дизайн,
атлас,
адрас,
шёлк,
узоры,
культурное разнообразие,
декоративные элементы,
фольклор,
этническая идентичность,
мода
.
В статье рассматриваются региональные различия в
женской национальной одежде Узбекистана и их
отражение в современном дизайне. Анализируются формы,
материалы, цветовая палитра и декоративные элементы,
характерные для разных областей страны. Также
освещаются способы интерпретации этих отличий в
современной модной
индустрии, их культурное значение и
роль в сохранении этнической идентичности. Работа
подчёркивает значение регионального колорита в
формировании национального дизайна.
KIRISH
O‘zbekiston qadimdan hunarmandchilik, ayniqsa, to‘qimachilik,
kashtachilik,
zardo‘zlik va libos bezagi san’atining markazlaridan biri sifatida tan olingan yurtlardan
hisoblanadi. Xalqimizning ma’naviy
-madaniy hayoti, turmush tarzi, estetik didi va
ijtimoiy-axloqiy qadriyatlari asrlar davomida shakllanib kelgan libos madaniyatida
yaqqol namoyon bo‘ladi. Milliy libos –
bu oddiy kiyim emas, balki xalq ruhiyati, milliy ong
va madaniy merosning estetik timsolidir. Ayniqsa, ayollar libosi o‘zining rangi, matosi,
naqshi va bezak elementlari bilan nafaqat ayol shaxsining estetik didini, balki jamiyatdagi
o‘rnini, ijtimoiy maqomini, e’tiqodini va hatto yashayotgan hududini ham ifodalab kelgan.
O‘zbekistonning geografik, madaniy va etnik jihatdan boy hududiy tarkibi milliy
liboslarda ham aks etgan. Farg‘ona vodiysidagi yorqin at
las va adras liboslari, Buxorodagi
nozik ipak va zarli to‘qimalar, Xorazmda keng bichim va o‘ziga xos naqshlar, Surxondaryo
hamda Qashqadaryodagi to‘q rangli, og‘ir pardozli kiyimlar –
bularning barchasi xalq
turmush tarzining, tabiatga moslashuvining va estetik qadriyatlarining mahsulidir.
Har bir hududning ayollar libosidagi farqlar
–
bu faqatgina shakl emas, balki tarixiy
taraqqiyot, iqtisodiy imkoniyatlar, iqlim sharoiti, diniy qarashlar va xalqona didning
uyg‘unligidan kelib chiqqan murakkab madaniy tizimdir. Ayni vaqtda, zamonaviy o‘zbek
modasi ham mazkur hududiy rang-baranglikdan ilhom olgan holda, milliy liboslarni
yangicha dizayn talqinlarida qayta tiklamoqda. Mahalliy dizaynerlar va san’atshunoslar
turli viloyatlarga xos libos elementlarini zamonaviy moda andozalari bilan
uyg‘unlashtirib, nafaqat ichki bozor, balki xalqaro podiumlar uchun ham o‘ziga xos
kolleksiyalar yaratmoqdalar. Bu esa milliy libosning faqat tarixiy yoki folklorik emas,
balki zamonaviy estetik va iqtisodiy qiymatga ham
ega ekanligini ko‘rsatadi. Mazkur
mavzuni tanlashning asosiy sababi
–
O‘zbekiston ayollarining liboslarida namoyon
bo‘ladigan hududiy farqlarning faqat tashqi ko‘rinishda emas, balki dizayn
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
385
yondashuvlarida, estetik qarashlarda, simvolik va madaniy mazmunlarda qanday ifoda
topayotganini ilmiy tahlil qilishdan iboratdir. Tadqiqot davomida bu liboslar naqadar
ko‘p qirrali, tarixi chuqur va estetik jihatdan boy ekanligi, shuningdek, ular zamonaviy
dizaynga qanday integratsiyalashayotganini ko‘rsatish maqsad qilinadi. Milliy o‘zlikni
saqlash, madaniy xilma-xillikni qadrlash va uni dizayn tilida ifoda etish bugungi kunda
nafaqat madaniyatshunoslik, balki moda industriyasi, turizm, xalqaro madaniy
diplomatiya va kreativ iqtisodiyot doirasida ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu
boisdan, O‘zbekiston ayollarining liboslaridagi hududiy farqlarni o‘rganish va ularning
dizayndagi aks etishini tahlil qilish dolzarb va amaliy jihatdan foydali ilmiy yo‘nalishdir.
MAVZUNING DOLZARBLIGI
Milliy libos
–
bu har qanday xalqning t
arixiy xotirasi, madaniy o‘zligi va estetik
qarashlarining mujassam ifodasidir. Ayniqsa, ayollar kiyimlari jamiyatdagi an’anaviy
qadriyatlar, ijtimoiy iyerarxiya, hududiy o‘ziga xosliklar va madaniy tafakkur
shakllarining rang-
barang tarzda ko‘rinish beruvchi vizual belgilar tizimidir. O‘zbekiston
misolida oladigan bo‘lsak, ayollar liboslari tarixan faqatgina turmush ehtiyojiga
mo‘ljallangan kiyim emas, balki muayyan hududga xos urf
-odatlar, iqlimiy sharoit, milliy
qadriyatlar, islomiy e’tiqod, hunarmandchi
lik imkoniyatlari va ayolning jamiyatdagi
maqomini ifodalovchi madaniy matn sifatida shakllanib kelgan. O‘zbekistonning hududiy
madaniyati juda rang-
barang bo‘lib, har bir viloyat o‘ziga xos libos uslubi, bezak
naqshlari, mato tanlovi va tikuv texnikasiga
ega. Masalan, Farg‘ona vodiysidagi atlas va
adrasdan tikilgan yorqin ko‘ylaklar, Buxorodagi zarli to‘qimalar va nafis ipak liboslar,
Xorazmning keng bichimli va rang-barang kashtalari, Surxondaryo hamda
Qashqadaryodagi geometrik naqshlar va jiddiy, chuqur ranglar
–
bularning barchasi xalq
ijodining hududiy timsolidir. Ana shu liboslardagi hududiy tafovutlar madaniy xilma-
xillikni saqlash va qadrlashda, madaniy merosni asrab qolishda muhim vosita bo‘lib
xizmat qiladi.
Zamonaviy davrga kelib bu hududiy farqlarning dizayndagi aks etishi alohida
ahamiyat kasb etmoqda. Milliy modaning rivojlanishida va global podiumlarda tanilishida
aynan shu o
‘
ziga xosliklar asosiy ijodiy manbaga aylanmoqda. O
‘
zbekistonlik dizaynerlar
ana shu tarixiy, madaniy va hududiy unsurlarni zamonaviy moda andozalari bilan
uyg
‘
unlashtirib, xalqaro bozorga chiqish imkoniyatiga ega bo
‘
lmoqda. Bu esa milliy
madaniyatni eksport qilish, “soft power” –
madaniy ta’sir vositasi sifatida foydalanish
imkonini ham beradi. Yana bir jihat shundaki, Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan
olib borilayotgan siyosatda milliy hunarmandchilikni, ayniqsa ayollar bandligini
oshirishga doir islohotlar, “mahalliy brend”lar rivojiga berilayotgan e’tibor ushbu
mavzuning ijtimoiy-
iqtisodiy dolzarbligini ham ta’minlam
oqda. Hududiy liboslar milliy
brendga aylanishi, xalqaro moda bozoriga chiqishi orqali nafaqat estetik, balki iqtisodiy
qiymat kasb etishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston ayollarining liboslarida
mavjud bo‘lgan hududiy farqlarni o‘rganish –
bu nafaqat modaga oid masala, balki
madaniyatshunoslik, dizayn nazariyasi, antropologiya, tarix, folklorshunoslik, kreativ
iqtisodiyot va identitet masalalarini ham qamrab oluvchi ko‘p qirrali ilmiy
-tadqiqot
yo‘nalishidir. Mavzuning dolzarbligi aynan shu ko‘la
mda
–
milliylikni global kontekstda
saqlab qolish va uni zamonaviy vositalar orqali qayta talqin qilish zaruratidan kelib
chiqadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
386
MUHOKAMA VA NATIJA
O‘zbekiston ayollarining liboslariga oid hududiy tafovutlar xalq madaniyatining
qadimiy qatlamlariga chu
qur ildiz otgan bo‘lib, har bir viloyat o‘zining iqlimiy, tarixiy, etnik
va estetik omillariga ko‘ra o‘ziga xos libos tizimini shakllantirgan. Ushbu hududiy tafovutlar
nafaqat tashqi ko‘rinishda, balki ichki semantik qatlamlarda, dizayn tamoyillarida va ra
mziy
belgilar tizimida ham aks etadi. Ana shu jihatlar zamonaviy dizayn tafakkuri uchun muhim
manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, har bir mintaqaning libos
dizaynidagi farqlari quyidagi asosiy yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi: mat
o tanlashdagi
ustuvorlik (atlas, adras, ipak, baxmal), naqshlarning joylashuvi (geometrik, guldor, ramziy
shakllar), rang palitrasi (yorqinlik darajasi va ramziy ma’no), libosning siluet va bichim
xususiyatlari (kenglik, yeng, yoqa, bel chizig‘i), hamda bezak elementlari (kashta, zardo‘zlik,
to‘rlar, tugmalar va boshqalar). Masalan, Farg‘ona vodiysida yengil matolar va yorqin ranglar
ustuvor bo‘lsa, Surxondaryo va Qashqadaryo hududlarida to‘q ranglar, og‘ir matolar va
naqshlar ustunlik qiladi. Buxoro liboslarida esa nafislik, yengil ipaklar va oltinrang
kashtachilik asosiy estetik mezon hisoblanadi. Xorazm viloyatida esa keng bichimli, qalin
matoli, ko‘pincha bosh kiyim bilan uyg‘un liboslar keng tarqalgan. Bu farqlarning barchasi
turmush tarziga, iqlimga, tarixiy-professional mehnat taqsimotiga hamohang tarzda
shakllangan. Muhokama jarayonida yana bir muhim jihat kuzatildi
–
bu hududiy
elementlarning zamonaviy dizaynda qay tarzda talqin qilinayotgani. O‘zbekistonlik yosh
dizaynerlar an’anaviy naqshlar, matol
ar va libos shakllarini saqlagan holda, ularga yangi
funksional shakl, zamonaviy modaga mos detal va universal kiyinish andozalarini
kiritmoqda. Bu esa milliy liboslarni faqatgina tantanali yoki folklorik kiyimlar emas, balki
kundalik hayotga moslashtirilgan moda mahsulotlariga aylantirmoqda. Bundan tashqari,
zamonaviy dizayn tillari orqali ushbu hududiy o‘ziga xosliklar xalqaro auditoriyaga
tushunarli va jozibador ko‘rinishda taqdim etilmoqda. Bu esa nafaqat milliy madaniyatning
saqlanishiga, balki O‘zbeki
stonning moda diplomatiyasi, turizm salohiyati va kreativ
iqtisodiyoti rivojiga xizmat qilmoqda. Bunday dizayndagi regional elementlar bugungi
modaning “etnobrend” konsepsiyasi bilan uyg‘unlashgan holda global bozorga chiqish
imkonini kengaytirmoqda.
Natijada,
ayollar liboslaridagi hududiy farqlar O‘zbekistonning ichki madaniy
boyligini nafaqat saqlab qolish, balki uni yangi dizayn shakllarida qayta talqin qilish
orqali rivojlantirish imkonini beradi. Bu farqlar orqali xalq o‘zligini anglaydi, o‘z
tarixini
his qiladi va zamonaviylikka milliylikni yo‘qotmagan holda moslashadi. Shu bois,
O‘zbekiston libos san’atidagi hududiy tafovutlarni chuqur o‘rganish, ularni zamonaviy
dizayn nazariyalari bilan uyg‘unlashtirish –
nafaqat estetik, balki madaniy va iqtisodiy
yutuqlarning ham garovidir.
XULOSA
O‘zbekiston ayollarining liboslarida namoyon bo‘ladigan hududiy farqlar –
bu
xalqning asrlar davomida shakllangan estetik tafakkuri, tarixiy xotirasi va madaniy
merosining muhim qatlamlaridan biridir. Har bir viloyatga xos mato tanlovi, naqsh
uslubi, rang palitrasi, bichim va bezak elementlari faqat tashqi ko‘rinish emas, balki
xalqning hayot tarzi, ijtimoiy mavqei, diniy qarashlari va mehnat faoliyatining vizual
ifodasidir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbeki
stonning har bir mintaqasida ayollar
liboslari o‘ziga xoslik bilan ajralib turadi va bu o‘ziga xosliklar o‘z navbatida zamonaviy
dizayn uchun ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Farg‘ona vodiysidagi atlas va adras,
Buxorodagi zarli ipak, Xorazmda keng bichimdagi liboslar, Surxondaryo va
Qashqadaryodagi to‘q rangli, bezakli kiyimlar –
bularning barchasi milliylikni belgilovchi
madaniy belgilar tizimidir. Zamonaviy dizaynerlar tomonidan ana shu hududiy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
387
elementlar qayta talqin qilinib, bugungi moda kontekstiga moslashtirilmoqda. Bu esa
milliy liboslarimizni global moda maydoniga olib chiqish, milliy brendlar yaratish va
madaniy xilma-xillikni jahon sahnasida ifoda etish imkonini bermoqda. Shu jihatdan,
hududiy farqlarning dizayndagi aks etishini tahlil qilish nafaqat ilmiy, balki iqtisodiy va
strategik ahamiyatga ega. Xulosa qilib aytganda, ayollar liboslaridagi hududiy tafovutlar
–
bu nafaqat o‘ziga xos madaniy meros, balki O‘zbekistonning zamonaviy moda
industriyasi, kreativ iqtisodiyoti va milliy brend siyosatining ajralmas tarkibiy qismidir.
Ularni chuqur o‘rganish, ilmiy asoslash va amaliy dizaynga joriy etish orqali milliy o‘zlikni
asrash va zamon bilan hamqadamlikka erishish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Abdullayeva, N. (2021).
O‘zbek amaliy san’ati tarixi
.
Toshkent: San’at nashriyoti.
2.
Qodirova, D. (2020).
Hududiy liboslar tipologiyasi va ularning estetik asoslari
.
Samarqand: Ilm Ziyo.
3.
Madrahimova, D. (2023).
Milliy libos dizayni va zamonaviylik uyg‘unligi
.
Toshkent: Ekosan.
4.
Karimov, B. (2022).
O‘zbek xalq kiyimlari: tarix va zamonaviy talqinlar
. Buxoro:
Ma’rifat.
5.
Yakubova, R. (2020). “Regional diversity in Uzbek women’s dress and its
influence on fashion.”
Central Asian Journal of Arts and Design
, 5(2), 33
–
41.
6.
UNESCO Uzbekistan (2022).
Traditional Crafts in Uzbekistan: Safeguarding
Intangible Heritage
. Paris: UNESCO Publishing.
7.
Saidova, M. (2021).
Zamonaviy o‘zbek modasida folklor elementlari
.
Farg‘ona: Ilmiy fikr.
8.
Usmonov, Z. (2019).
Milliy naqshlar va ularning libosdagi ifodasi
. Termiz: Sharq nuri.
9.
Tursunova, L. (2023).
Dizayn va madaniyat: O‘zbekiston liboslarida hududiylik
.
Toshkent: Fan va taraqqiyot.
10.
Shavkat Mirziyoyev. (2020).
Yangi O‘zbekiston strategiyasi
. Toshkent:
O‘zbekiston.
11.
Алимова, Ш. (2018).
Узбекская национальная одежда: традиции и
современность
. Ташкент: Академнашр.
12.
Мусаева, З. (2020).
Культурная специфика женской одежды в регионах
Узбекистана
. Журнал «Народное творчество», №2, 56–
62.
13.
Norqulova, Z. (2022).
Kashtachilik sa
n’ati va ayollar liboslarida bezak funksiyasi
.
Andijon: Hunar va Ilm.
14.
Rasulova, S. (2021). “Traditional motifs in modern Uzbek dress design.”
Journal
of Textile Research and Fashion Technology
, 4(1), 12
–
19.
15.
Ибрагимова, Д. (2019).
Традиционные формы женского костюма
Узбекистана
. Самарканд: Восток.
16.
Yakubov, A. (2022).
Xalq amaliy san’ati va uning dizayndagi aks ettirilishi
.
Toshkent: San’at va Zamonaviylik.
17.
Fayziyeva, D. (2023).
Ayollar liboslarida milliylik va mintaqaviy o‘ziga xoslik
.
Qarshi: Ilmiy Olam.
18.
Khodjaeva, M. (2020).
Silk and Symbolism: Uzbek Women's Clothing Traditions
.
Berlin: Textile Anthropology Press.
19.
Kamalova, N. (2021).
Milliy liboslar orqali ayol obrazining dizayndagi talqini
.
Toshkent: Akademik Noshir.
20.
UNESCO ICHCAP (2020).
Inventory of Intangible Cultural Heritage in Central
Asia: Textile and Dress Culture
. Seoul: UNESCO-ICHCAP Reports Series.
