Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methodology for studying the development of a
linguistically colored worldview in primary school
students as a national artifact
Rokhatoy ABDULAZIZOVA
1
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2025
Received in revised form
15 June 2025
Accepted 25 June 2025
Available online
15 July 2025
This article presents a methodology for studying the
development of a linguistically colored worldview in primary
school students as a national artifact. The article analyzes the
role and importance of national artifacts in shaping students
’
understanding of the linguistically colored world. Through
national artifacts, students not only learn language and culture
but also develop their logical thinking abilities and creativity.
This methodology is implemented in the classroom through
interactive activities, group work, and creative projects. As a
result, students gain a deeper understanding of national
traditions and increase their interest in them.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss6/S-pp490-495
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
primary school,
linguistic worldview,
methodology,
learning process,
interactive activities.
Boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarida lingvorangli olam
manzarasini rivojlantirishni milliy artefakt sifatida
o‘
rganish metodikasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
boshlan
g‘
ich sinf,
lingvorangli olam,
metodika,
o‘
quv jarayoni,
interaktiv faoliyatlar.
Ushbu
maqolada
boshlan
g‘
ich
sinf
o‘
quvchilarida
lingvorangli olam manzarasini rivojlantirishning milliy artefakt
sifatida
o‘
rganish metodikasi taqdim etilgan. Maqolada,
o‘
quvchilarning lingvorangli olam haqidagi tushunchalarini
shakllantirishda milliy artefaktlarning roli va ahamiyati tahlil
qilinadi. Milliy artefaktlar orqali
o‘
quvchilar nafaqat til va
madaniyatni
o‘
rganadilar, balki ularning mantiqiy fikrlash
qobiliyatlari va ijodkorligi ham rivojlanadi. Ushbu metodika
sinfda interaktiv faoliyatlar, guruh ishlari va ijodiy loyihalar
orqali amalga oshiriladi. Natijada,
o‘
quvchilar milliy an
’
analarni
anglab yetishar va ularga b
o‘
lgan qiziqishlarini oshiradilar.
1
Independent Researcher, Fergana State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
491
Методика
изучения
развития
лингвоцветовой
картины мира у учащихся начальных классов как
национального артефакта
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
начальная школа,
языковой мир,
методика,
образовательный процесс,
интерактивная
деятельность.
В данной статье представлена методика изучения
развития лингвоцветной картины мира у учащихся
начальных классов как национального артефакта.
В статье анализируется роль и значение национальных
артефактов в формировании у учащихся представлений о
лингвоцветном
мире.
Посредством
национальных
артефактов учащиеся не только изучают язык и культуру,
но и развивают свои способности логического мышления и
творчества. Данная методика реализуется в классе через
интерактивные занятия, групповую работу и творческие
проекты. В результате учащиеся глубже осознают
национальные традиции и повышают свой интерес к ним.
KIRISH
O
‘
zini anglash, o
‘
zligini namoyon qilish, o
‘
ziga baho berish, o
‘
z-o
‘
zini tarbiyalash
ko
‘
nikmalari, hayotda o
‘
z o
‘
rnini mustaqil belgilay olish singari shaxsiy xususiyatlarni
tarbiyalash ijtimoiylashuv jarayonining asosiy maqsadi sanaladi. Mamlakatimizda
yoshlar tarbiyasi, ularning ijtimoiylashuvi borasida chuqur o
‘
ylangan va uzoq muddatga
mo
‘
ljallangan istiqbolli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu xususida yurtboshimiz
Shavkat Mirziyoyev BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida
: “
Sayyoramizning
ertangi kuni, farovonligi farzandlarimiz qanday inson bo
‘
lib kamolga yetishi bilan bog
‘
liq.
Bizning asosiy vazifamiz
–
yoshlarning o
‘
z salohiyatini namoyon qilishi uchun zarur
sharoitlar yaratishdan iborat
”,
–
deb ta
’
kidlaydi [1]. Ta
’
lim jarayonida
o‘
quvchilarning
lingvorangli olam manzarasini rivojlantirish, ularning umumiy madaniyati va
dunyoqarashini kengaytirishning muhim omillaridan biridir. Xususan, boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilari uchun bu jarayon nafaqat til bilish k
o‘
nikmalarini oshirish, balki ularning
fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda ham muhim rol
o‘
ynaydi. Lingvorangli olam
manzarasi tushunchasi,
o‘
z navbatida, til va madaniyatning bir-biri bilan bo
g‘
liqligini
k
o‘
rsatadi hamda
o‘
quvchilarni atrof-muhitga nisbatan yanada sezgir qilishga yordam
beradi. Kreativ potensial bilish jarayoniga y
o‘
naltirilgan ijodkorlik bilan chambarchas
bo
g‘
liq b
o‘
lib, an
’
anaviy tafakkur yuritishdan farqli ravishda tafakkurning tezkorligi va
egiluvchanligida, yangi
g‘
oyalarni yaratish, qobiliyati, shuningdek, shaxs xarakteriga xos
jihatlar
–
bir qolipda fikrlamaslikda,
o‘
ziga xoslikda, tashabbuskorlikda, noaniqlikka toqat
qilishda, zakovatli b
o‘
lishda aks etadi. Kreativlik
o‘
quv-bilish yoki afzal k
o‘
rish sifatida
tahlil etilishi ham mumkin: ba
’
zi
o‘
quvchilar tanqidiy, tahliliy yoki baholovchi fikrlashni,
boshqalar esa faktlarga asoslangan bilimlarga ega b
o‘
lishni afzal k
o‘
radilar, yana
boshqalari esa tabiatan kreativ va tanqidiy fikrlashga moyil b
o‘
ladi.
Milliy artefaktlar, ya
’
ni xalqimizning an
’
anaviy san
’
atlari, qadriyatlari va tarixiy
xotiralari orqali
o‘
quvchilarga milliylikni anglatish va ularga madaniy merosni yetkazish
masalalari dolzarb ahamiyat kasb etadi. Shu ma
’
noda, milliy artefaktlarni taqdim etish
orqali lingvorangli olam manzarasini shakllantirish metodikasi nafaqat tilni
o‘
rganishni,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
492
balki millat tarixiga b
o‘
lgan qiziqishni ham oshiradi. Bunday yondashuv ta
’
lim jarayoniga
rang-baranglik q
o‘
shibgina qolmay, balki bolalarga
o‘
z vataniga b
o‘
lgan sevgi va sadoqat
tuy
g‘
usini mustahkamlashda yordam beradi. Shu sababli, ushbu maqolada boshlan
g‘
ich
sinf
o‘
quvchilarida lingvorangli olam manzarasini rivojlantirishni milliy artefaktlar orqali
amalga oshirish metodikasi batafsil k
o‘
rib chiqiladi. Maqolamizning maqsadi
–
ushbu
metodikaning asosiy tamoyillari, usullari va amaliy tadqiqotlar natijalari orqali ta
’
lim
jarayonida qanday samaradorlikka erishishini ochib berishdan iboratdir.
O‘
qituvchilar
uchun bunday yondashuvni q
o‘
llash imkoniyatlari va uning afzalliklarini tahlil qilish
orqali boshlan
g‘
ich sinf ta
’
limining sifatini oshirishga hissa q
o‘
shishni maqsad
qilmoqdamiz.
ASOSIY QISM
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida lingvora
ngli olam manzarasini rivojlantirish,
ularning til va madaniyatga bo‘lgan munosabatini shakllantirish uchun muhim ahamiyatga
ega. Ushbu jarayon milliy artefaktlar orqali amalga oshirilishi mumkin, chunki artefaktlar
milliy madaniyatni aks ettiradi va o‘quvchilarda o‘z tillari va madaniyatlariga nisbatan
qiziqishni oshirishda yordam beradi. Ushbu esseyda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
lingvorangli olam manzarasini rivojlantirish uchun milliy artefaktlarni o‘rganish
metodikasining ahamiyati va imkoniyatlari
ko‘rib chiqiladi [2]. Hozirgi davrda zamonaviy
texnika va texnologiyalarning jadal rivojlanishi inson faoliyati, ijtimoiy ongida katta
o‘zgarishlar yasamoqda. Zero, olam va insonning hayotda tutgan o‘rni to‘g‘risidagi
tasavvurlar o‘zgarmoqda, tafakkur va
olamni tushunishning yangi usullari shakllanmoqda,
ma’naviy
-
amaliy o‘zlashtirishning yangi vositalari va usullariga o‘tish yuz bermoqda.
Yoshlar va ularga davlat hamda jamiyatning munosabati to‘g‘risida Prezidentimiz quyidagi
fikrlarni bildirgan: “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy
salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh
kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va
jamiyatimizning bor kuch va imk
oniyatlarini safarbar etamiz”. Darhaqiqat, hozirgi kunda
respublikamizning barcha ta’lim muassasalarida o‘quvchi
-
yoshlarning yuksak ma’naviyatli,
mustaqil va erkin fikrlash ko‘nikmasiga ega bo‘lishlari, zamonaviy ilm
-fan yutuqlarini
puxta o‘zlashtirishlari
uchun barcha shartsharoitlar yaratilgani, jahon standartiga javob
beradigan o‘quv xonalari, axborot
-kommunikatsiya, zamonaviy laboratoriya jihozlari bilan
ta’minlanganligining guvohi bo‘lmoqdamiz. Ta’lim faoliyati maktab tizimining asosini
tashkil qiladi, hukmronlik tamoyilini ifodalaydi, chunki bolaning hayotining ushbu davrida
keyingi yashash uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar faol ravishda olinadi. Bu jarayonning
yakuniy natijasi har doim vaziyatlarni tahlil qilish, vazifalarni hal qilish va jamiyat bilan
o‘zaro munosabatda bo‘lishga qodir bo‘lgan to‘liq huquqli shaxsni shakllantirish bo‘lishi
kerak. Maktabni tugatgandan so‘ng, bola kelajakda uning normal yashashini ta’minlaydigan
barcha zarur bilim va ko‘nikmalarni egallashi kerak. O‘quv faoliyatining muva
ffaqiyati
nafaqat o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirishiga, balki yuqori natijalarga erishishga,
o‘zini tasdiqlashga intilishlariga, ya’ni o‘rganish motivatsiyasiga ham bog‘liq. Motivatsiya
darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, bolani o‘quv faoliyatiga shunchalik ko‘p omillar jalb qiladi
va u shunchalik yaxshi natijalarga erisha oladi. O‘quv jarayoni samaradorligining asosi
o‘quvchida ijobiy o‘quv motivatsiyasini rivojlantirishdir. O‘quv jarayonini samarali
boshqarish uchun o‘qituvchidan ta’lim faoliyati mot
ivatsiyasini, uning rivojlanishi va
faoliyatining asosiy qonuniyatlarini tushunishni talab qiladi. Ammo bu jarayonni
muvaffaqiyatli amalga oshirish muayyan omillarsiz mumkin emas. Avvalo, ta’lim
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
493
faoliyatining yakuniy natijasi bolalar ongi uchun mas’ul bo‘lgan o‘qituvchining malakasiga
bog‘liq. Ammo kamdan
-
kam hollarda o‘qitishning muvaffaqiyati har bir o‘quvchining
shaxsiy fazilatlariga bog‘liq bo‘lib, ta’lim motivatsiyasi ham muhimdir. Motivatsiya –
miya
tuzilmalarining faol holati bo‘lib, u ongli hayvonla
rni ham, odamlarni ham guruh yoki
individual ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan tajriba yoki irsiy jihatdan mustahkamlangan
harakatlar natijasida olingan harakatlarni bajarishga undaydi. Psixologik adabiyotlarda
motivatsiya deganda organizmning faolligini keltirib chiqaradigan va aynan shu
faoliyatning yo‘nalishini belgilovchi impuls tushuniladi. Motivatsiya deganda odamni
ma’lum bir yo‘l tutishga undaydigan tananing ichki holati tushuniladi. O‘quv jarayoni
davomida har bir o‘qituvchi bir xil o‘quv materia
lining intellektual qobiliyatlarini normal
rivojlanish darajasiga ega bo‘lgan o‘quvchilar tomonidan har xil o‘zlashtirilishi
muammosiga duch keladi. Ushbu muammoning ildizi ta’lim motivatsiyasini
shakllantirishning turli darajalarida yotadi. O‘qituvchilarning kuzatishlariga ko‘ra, o‘quv
faoliyatida muvaffaqiyat qozongan o‘quvchilarda nafaqat kognitiv motivlar, balki ijtimoiy
motivlar (o‘zini o‘zi anglash istagi, kelajakka e’tibor va boshqalar) ham rivojlangan.
O‘rganishda qiyinchiliklarga duch kelgan bolalarda ko‘pincha tor shaxsiy motivlar
yetakchilik qiladi (yaxshi baho olish, kattalarning maqtovi va boshqalar).
Lingvorangli olam
–
bu til va madaniyatning bir-biri bilan bo
g‘
liq jihatlarini
ifodalovchi konseptdir.
O‘
quvchilarning lingvorangli dunyoqarashi, ularning fikrlash
tarziga, muhitga b
o‘
lgan munosabatlariga ta
’
sir qiladi. Boshlan
g‘
ich sinflarda bolalar
lingvistik bilimlarni shakllantiribgina qolmay, balki
o‘
z madaniyati va tarixini ham
o‘
rganadilar. Bu jarayonda milliy artefaktlarning
o‘
rni katta. Milliy artefaktlar
–
bu biron
bir xalqqa xos b
o‘
lgan tarixiy, madaniy yoki san
’
at asarlari hisoblanadi. Ular xalqning urf-
odatlari, an
’
analarini aks ettiradi va kelajak avlodlarga
o‘
tkaziladi. Boshlan
g‘
ich sinfda
milliy artefaktlarni tadqiq qilish orqali bolalar nafaqat tilni, balki uni yaratgan
madaniyatni ham chuqurroq tushunadilar [3].
O‘
qitish jarayonida milliy artefaktlardan foydalanishning samaradorligi k
o‘
p
jihatdan metodik yondashuvlarga bo
g‘
liq.
O‘
qituvchilar darslarni interaktiv tarzda tashkil
etishlari kerak. Masalan, bolalar bilan birgalikda milliy artefaktlarni k
o‘
rib chiqish,
ularning tarixi haqida suhbatlashish va buni yozma yoki o
g‘
zaki ravishda ifodalash orqali
ular tilni amaliy ravishda q
o‘
llash imkoniyatiga ega b
o‘
lishadi [4].
Milliy folklor asarlari boshlan
g‘
ich sinflarda tilni rivojlantirish uchun qulay vosita
hisoblanadi [5]. Folklor hikoyalari, afsonalar va q
o‘
shiqlar bolalarga nafaqat ma
’
naviyat
berishi bilan birga, ularning lu
g‘
at boyligini ham oshiradi. Bunday asarlarni tadqiq qilish
davomida bolalar urf-odatlarga hurmat k
o‘
rsatishni
o‘
rganadilar.
O‘
qitishni yanada qiziqarli qilish uchun turli xil
o‘
yinlardan foydalanish mumkin.
Masalan, milliy artefaktlar asosida yaratilgan rol
o‘
yinlari orqali bolalar ajdodlaridan
meros qilingan qadriyatlarni his qilish imkoniyatiga ega b
o‘
lishadi. Bu jarayon davomida
ular nafaqat tilni bilib olishadi, balki muloqot qobiliyatlarini ham rivojlantiradilar [6].
Madaniy tadbirlar o‘tkazish –
bu boshlang‘ich sinfdagi bilimlarni amalda
qo‘llashning yana bir usuli hisoblanadi. Milliy bayramlarda yoki an’anaviy festivallarda
bolalarga faol ishtirok etishga imkon berilishi kerak. Bunday tadbirlar bolalarda g‘urur
hissini uyg‘otishga yordam beradi va ularga mamlakat tarixi haqida yanada chuqurroq
ma’lumot beradi [8]. Boshlang‘ich sinflardagi lingvorangli olam manzarasining rivojlanishi
ijtimoiy muhit bilan bog‘liqdir. Oila a’zolari va do‘stlar bilan bo‘lgan munosabatlarda milliy
artefaktlarga nisbatan sog‘lom munosabat shakllanadi. Bu esa kelajakda bo
lalarning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
494
ijtimoiy hayotidagi faol ishtirokiga olib kelishi mumkin [10]. Ijodkorlik faoliyatini
rivojlantirishda dialog darslar, munozaralar, bahs-suhbatlar, fantaziya, izlanish darslari,
muammolarni hal etish darslari, ixtirochilik, modellashtirish, badiiy-texnik ijodkorlik,
ramzlar ijod qilish, kashfiyotlar qilish, insholar yozish, solnomalar tuzish shular
jumlasidandir. O‘quvchilar ijodiy faoliyatini tashkil etish shakl va metodlari xilma
-
xil bo‘lib,
an’anaviy dars shakllariga qaraganda ta’limga texnolog
ik yondashuv asosida innovatsion
metodlarni qo‘llash samarali kechadi. Shu bilan birga o‘yinlar vositasida shaxsni
emotsional
–
hissiy, intellektual hamda axloqiy rivojlanishida qulay imkoniyatlar mavjud
bo‘lib, bular ishbop o‘yinlar, rolli o‘yinlar, didaktik o‘yinlar, kompyuterli o‘yinlar tarzida
amalga oshadi. Tadqiqot davomida ular tarkibiga amalga oshirilgan intellektual-ijodiy
o‘yinlar, ishbop o‘yinlar katta imkoniyatlarga ega ekanligini namoyon etdi. Boshlang‘ich
ta’limda ijodiy faoliyatni tashkil etishning eng qulay shakli o‘yinlar bo‘lib, bular ishbop
o‘yinlar, didaktik o‘yinlar, rolli o‘yinlar hamda kompyuterli o‘yinlar, intellektual o‘yinlar
bo‘lib, bular bir tomondan muayyan nostandart vazifalar bilan bog‘liq holda haqiqiy
faoliyat yuritsalar, ikk
inchi tomondan bu faoliyat ma’sumiyatni his etgan holda
vaziyatlardan chetga chiquvchi shartli xususiyat ham kasb etadilar.
XULOSA
Xulosa
o‘
rnida aytish mumkinki, avloddan-avlodga
o‘
tkazib berilgan bolaning irsiy-
biologik omillari, oila, ta
’
lim-tarbiya muhiti, ekologik muhit omillari, texnik va texnologik
axborot xurujlari va hokazolar pedagoglar e
’
tibor berishlari lozim b
o‘
lgan shart-
sharoitlar va omillar sirasiga kiradi. Demak, bolaning rivojlanishiga
o‘
zining ijobiy yoki
salbiy ta
’
sirini k
o‘
rsatuvchi omillarga alohida e
’
tibor qaratish tarbiyachi va
o‘
qituvchilar
hamda ota-onalar zimmasiga
o‘
ta mas
’
uliyatli vazifalarni yuklaydi hamda bolaning
muvaffaqiyatli ijtimoiylashuvini ta
’
minlashning garovi hisoblanadi. Tahlillar boshlan
g‘
ich
sinf
o‘
quvchilarini til va madaniyat asosida tarbiyalashda milliy artefaktlarning
ahamiyatini k
o‘
rsatadi. Ularning yordamida
o‘
quvchilar
o‘
z xalqining an
’
analariga, urf-
odatlariga, va tarixiga yaqinlashadilar hamda bu jarayonda muloqot qilish, fikr bildirish
va ijod qilish k
o‘
nikmalarini rivojlantiradilar [9].
O‘
qituvchilar uchun q
o‘
llanma sifatida
xizmat qiladigan ushbu metodika yordamida talabalarning lingvoranqli tafakkurini
shakllantirish imkoniyatlari k
o‘
rib chiqiladi. Shu bilan birga, maqola milliy artefaktlarni
tanlash va ulardan samarali foydalanish b
o‘
yicha tavsiyalar beradi.
O‘
zbek tilidagi darslar
orqali bolalar nafaqat tilni bilishlari, balki
o‘
z madaniyatlari bilan bo
g‘
liq chuqur bilimlar
ham egallashlari mumkinligini ta
’
kidlaydi. Umuman olganda, ushbu maqola boshlan
g‘
ich
sinflarda ta
’
lim berishda innovatsion yondashuvlarni kiritishga intilmoqda va bolalar
uchun yanada boy va mazmunli ta
’
lim muhitini yaratishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
Qoraboyev, Z. (2025). YANGI
O‘
ZBEKISTON DUNYO NIGOHIDA.
Педагогика и
психология в современном мире: теоретические и практические исследования,
4(11), 62-64.
2.
Madraximova, G. (2024). Yangi
O‘
zbekistonning xalqaro va mintaqaviy
tashkilotlar bilan hamkorligi. PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND
INNOVATIVE RESEARCH, 1(8), 76-80.
3.
Iskandarov, S. A. (2024). Settlement of arabs who moved to central asia. Current
research journal of history, 5(05), 25-28.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
495
4.
Abdiganievich, I. S. (2023). CHANGES IN ETHNIC IDENTITY OF UZBEKS.
American Journal Of Social Sciences And Humanity Research, 3(12), 42-46.
5.
Iskandarov, S. A. (2023). Social, economic and cultural processes in the
Kashkadarya oasis in the 20th century and their impact on the lifestyle of local residents.
American Journal Of Social Sciences And Humanity Research, 3(10), 149-154.
6.
Martello, M. B. (2017). The use of visual arts in world language instruction to
increase student motivation and attitude.
7.
Norkulov, D. T., Narkulov, S. D., & Iskandarov Sh, A. (2022). Alimova SG,
Pardayev AA Umarova FS, Khudoykulov AB THE ROLE OF PHILOSOPHICAL THINKING
AND PHILOSOPHICAL KNOWLEDGE IN UNDERSTANDING NATIONAL IDENTITY. ASEAN
Journal on Science & Technology for Development, 39(4), 605-613.
8.
Finnan-Jones, R. (2007). The impact of visual art instruction on the mathematics
achievement of English language learners. St. John
’
s University (New York).
9.
Iskandarov, S. (2020). O
‘
zbekiston arablarining til xususiyatlari va
etnolingvistik o
‘
zgarishlar. Uzbekistan: Language and Culture, 2(2).
10.
Beare, D. M. (2011). Social art effect: The a/r/tography and complexity of
theatre education learning systems, developmental stages, and change mechanisms
(Doctoral dissertation, University of British Columbia).
