Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The phenomenon of cybercrime: causes, conditions, and
countermeasures
Bakhodur TOKHIROV
1
Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2025
Received in revised form
15 June 2025
Accepted 25 June 2025
Available online
15 July 2025
This article focuses on the phenomenon of cyber fraud and its
criminological characteristics, specifically the factors, causes,
and conditions that give rise to this crime, as well as the issue of
its prevention. Typically, when a fraud is committed, attention is
primarily directed towards exposing the crime and bringing the
perpetrator to justice. However, in some cases, the relationship
between two actual participants in the crime - the criminal and
the victim - may be overlooked. Taking this into account, the
author also highlights the victim's vulnerability and preventive
measures against victimization in this article. This, in turn,
contributes to the prevention of cyber fraud. The approach
presented serves to reduce the social risks associated with
cybercrime.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss6/S-pp552-561
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
cyber fraud,
criminological profile,
victimology,
crime prevention,
information security,
digital technologies,
social danger.
Kiberfiribgarlik fenomeni: sabablar, shart-sharoitlar va
qarshi kurashish yo‘llari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kiberfiribgarlik,
kriminologik portret,
viktimologiya,
jinoyatning oldini olish,
axborot xavfsizligi,
raqamli texnologiyalar,
ijtimoiy xavf.
Mazkur maqola kiberfiribgarlik fenomeni va uning
kriminologik tavsifi, ya’ni jinoyatni yuzaga keltiruvchi omillar,
sabab, sharoit va uni oldini olish masalasiga bag‘ishlangan.
Odatda firibgarlik jinoyati sodir etilsa, barchaning diqqat e’tibori
jinoyatni fosh etish hamda jinoyat sodir etgan shaxsni
javobgarlikka tortishga qaratiladi. Ammo ba’zi hollarda aslida
jinoyat qatnashchisi hisoblangan ikki shaxs, ya’ni jinoyatchi va
jabrlanuvchi o‘rtasida o‘zaro munosabatlar chetda qolib ketishi
mumkin. Shuni inobatga olgan holda muallif ushbu maqolada
jabrlanuvchining viktimligi va uning oldini olish profilaktikasini
ham yoritgan. Bu esa o‘z navbatida kiberfiribgarlik jinoyatini
1
Student, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
553
oldini
olishga
yordam
beradi.
Mazkur
yondashuv
kiberjinoyatlarning ijtimoiy xavfini kamaytirishga xizmat qiladi.
Феномен кибермошенничества: причины, условия и
способы противодействия
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
кибермошенничество,
криминологический
портрет,
виктимология,
предупреждение
преступности,
информационная
безопасность,
цифровые технологии,
социальная опасность
.
Данная
статья
посвящена
феномену
кибермошенничества
и
его
криминологической
характеристике, а именно факторам, причинам, условиям,
способствующим совершению преступления, и мерам его
предотвращения.
Обычно,
когда
совершается
мошенничество, всеобщее внимание уделяется раскрытию
преступления и привлечению к ответственности лица,
совершившего его. Однако в некоторых случаях
взаимоотношения между
двумя лицами, фактически
являющимися участниками преступления, то есть
преступником и потерпевшим, могут остаться без должного
внимания. Учитывая это, автор в данной статье также
освещает виктимность жертвы и профилактику ее
предупреждения. Это, в свою очередь, способствует
предотвращению
преступлений,
связанных
с
кибермошенничеством. Данный подход служит снижению
социальной опасности киберпреступлений.
Internet yaratilishi bilan rivojlangan mamlakatlarda raqamli iqtisodiyot vujudga
kelib, rivojlana boshladi. Shuningdek, ko‘pgina mamlakatlar, shu jumladan, O‘zbekiston
Respublikasida ham raqamli iqtisodiyotni shakllantirish bo‘yicha ko‘plab chora
-tadbirlar
amalga oshirilmoqda
. Raqamli iqtisodiyotga o‘tish milliy iqtisodiyotning innovatsion
rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lmoqda. Shu bilan birgalikda an’anaviy firibgarlik
va jinoyatlar bilan bir qatorda kiber firibgarliklar va jinoyatlar ham yildan-
yilga ko‘payib
bormoqda. Buning oqibatida rasmiy iqtisodiyot rivojlanishiga yangidan-yangi tahdid va
xavf-xatarlar vujudga kelib, xavfsizlik choralarini ishlab chiqish va ular asosida iqtisodiyot
subyektlarini hamda aholini himoyalash usullarini ishlab chiqish zaruriyati yuzaga keldi.
Ta’kidlash joizki, kiberjinoyatlar, kiberfiribgarlik, virtual firibgarlik, internet firibgarliklari
tushunchalari qo‘llanilmoqdaki, ularning mazmun
-
mohiyatini o‘rganish, ulardan
himoyalanish usullarini ishlab chiqish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Kiberjinoyatchilik
tushunchasi axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari sohasidagi ko‘plab turdagi
jinoyatlarni o‘zida birlashtirgan. Virtual tarmoqda dahshat solish, virus va boshqa zararli
dasturlar, qonunga zid axborotlar tayyorlash va tarqatish, elektron xatlarni ommaviy
tarqatish (spam), xakerlik hujumi, veb-saytlarga noqonuniy kirish, firibgarlik, mualliflik
huquqini buzish, kredit kartochkalari raqami va bank rekvizitlarini o‘g‘irlash (fishing va
farming) hamda boshqa turli huquqbuzarliklar shular jumlasidandir. Bunday holatlarda
jinoyatchilar o‘zlarini qiziqtirgan “obyektlar”ga moddiy va ma’naviy zarar yetkazishni o‘z
oldiga maqsad qilib qo‘yadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
554
An'anaviy hamda kiber firibgarlik o‘rtasidagi asosiy farqlar
Zamonaviy jamiyatda axborot texnologiyalari hayotning barcha sohalariga chuqur
kirib bormoqda. Bu o‘zgarishlar ijobiy imkoniyatlar bilan bir qatorda jinoyatchilikning
yangi shakllarini ham yuzaga keltirmoqda. Aynan shunday jinoyatlardan biri
—
bu
kiberfiribgarlik
, ya’ni kompyuter tarmoqlari yoki elektron vositalar orqali firibgarlik yo‘li
bilan mol-
mulk yoki ma’lumotlarni qo‘lga kiritishdir. Bu tushuncha an’anaviy
firibgarlikdan tubdan farq qiladi.
An’anaviy
firibgarlik
O‘zbekiston
Respublikasi
Jinoyat
kodeksining
168-
moddasida quyidagicha ta’riflanadi: “Firibgarlik —
bu o‘zganing mol
-mulkini yoki
mol-
mulkka bo‘lgan huquqini
aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish
yo‘li bilan qo‘lga
kiritish”. Bu turdagi jinoyat ko‘pincha real hayotdagi aloqalar orqali amalga oshiriladi.
Biroq
kiberfiribgarlik
—
bu aldash texnik vositalar (internet, ijtimoiy tarmoq,
elektron pochta) orqali sodir etiladigan jinoyat shaklidir. Professor H.N. Xudoyberganov
o‘zining “Kriminologiya” darsligida bunday jinoyatlarni
zamonaviy xavfli xatti-
harakatlar
deb ataydi va ularni kriminologik nazoratdan chetda qolayotgan
latent
jinoyatlar
sirasiga kiritadi.
Shuningdek, mashhur huquqshunos G. V. Atamanchuk fikricha, “Axborotga
asoslangan jinoyatlar klassik jinoyat tushunchasini yangilaydi, chunki jinoyatchining
vositasi
—
endilikda so‘
z emas,
kod
”[1]. Bu esa bizga kiberfiribgarlikni alohida jinoyat
sifatida o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi.
Firibgarlik va kiberfiribgarlik o‘rtasidagi farq —
vosita, makon va jabrlanuvchi bilan
bog‘liq. XXI asrda raqamli xavfsizlikni ta’minlash, aynan shu
farqlarning huquqiy va
kriminologik jihatdan chuqur tahlil qilinishiga bog‘liq.
Mavzuga doir asosiy tushunchalar hamda onlayn firibgarlikning nazariy
asoslari
Kiberjinoyat
—
kompyuter va tarmoqning birgalikdagi aloqasi ostida sodir
etiluvchi jinoyat turi
hisoblanadi. Kompyuter jinoyat paytida maqsadli yoʻnaltirilgan qurol
vazifasini bajarib beradi. Kiberjinoyat kimningdir xavfsizligi va moliyaviy saviyasiga zarar
yetkazish maqsadida sodir etiladi. Maxfiy maʼlumotlar qonuniy tarzda himoyalangan
holatda yuz
beruvchi kiberjinoyatlar bilan bogʻliq koʻpgina jinoyatlar mavjud. Xalqaro
miqyosda hukumat ham, nodavlat subyektlar ham kiberjinoyatlar, jumladan, josuslik,
moliyaviy oʻgʻirlik va boshqa transchegaraviy jinoyatlar bilan shugʻullanadi. Xalqaro
chegaralarni
kesib oʻtuvchi va kamida bitta milliy davlatning xatti
-
harakatlarini oʻz ichiga
olgan kiberjinoyatlar baʼzan kiberurush deb ataladi. Uorren Baffet kiberjinoyatni
“Insoniyatning birinchi raqamli muammosi” deb taʼriflaydi va “Insoniyat uchun real xavf
tugʻdiradi”, deya qoʻshimcha qilib oʻtadi.
[2]
Kiberfiribgarlik
tushunchasi to‘g‘risida olimlarning turli xil fikrlar mavjud.
Xususan, V.K.Barchukovning fikricha, kiberfiribgarlik kompyuter firibgarligi bo‘lib, u ichki
ma’lumotlardan foydalangan holda firibgarlik va ishonchni suiiste’mol qilish orqali
o‘zganing mulkiga tajovuz qilish
dir.[3] D.A.Zikovaning fikricha, kiberfiribgarlik jinoyati
kompyuter texnologiyalari yordamida firibgarlik, ishonchni suiiste’mol qilish orqali o‘zga
shaxsning pul mablag‘larini o‘zlashtirish, uning mulkiga zarar keltirish va ushbu mulkka
ega bo‘lish hisoblanadi.[4] M.A.Yefremova esa, “kiberfiribgarlik” tushunchasini
“kompyuter ma’lumoti orqali firibgarlik qilish” tushunchasi bilan bir hil ekanligini va
ularning sinonim so‘zlar hisoblanishini ta’kidlaydi.[5]
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
555
Internetdagi firibgarlik
—
Internet orqali insonlarga tegishli pul, qimmatbaho
narsalar va meros kabi shaxsiy mulklarini oʻgʻirlash, oʻmarish, talon
-toroj qilish maqsadida
tashkillashtiriluvchi kiberjinoy firibgarlik, aldov turlaridan biri[6]. Internet firibgarligi
yagona, oʻziga xos jinoyat hisoblanmay
di, biroq kibermakonda sodir etiladigan bir qator
noqonuniy harakatlarni oʻz ichiga oladi. Firibgarlikning ushbu turi o‘g‘irlik jinoyatidan farq
qiladi. Chunki bu holatda jabrlanuvchi ongli ravishda firibgarga shaxsiy maʼlumoti, pul yoki
mol-mulkidan foydalanish ixtiyorini topshiradi.[7]
Kiberfiribgarlik
—
bu zamonaviy raqamli texnologiyalar, xususan kompyuter
tizimlari, global tarmoqlar va internet vositalaridan foydalanilgan holda, ongli ravishda
aldash, ishonchni suiiste’mol qilish yoki ataylab noto‘g‘ri axborot taqdim etish yo‘li bilan
o‘zganing mol
-m
ulki, pul mablag‘lari yoki shaxsiy (shu jumladan maxfiy) ma’lumotlarini
noqonuniy ravishda qo‘lga kiritish va undan foydalanishga qaratilgan ijtimoiy xavfli xatti
-
harakatlar majmuidir. Mazkur jinoyat turi, odatda, masofadan turib amalga oshiriladi va
jinoy
atchilarga raqamli vositalar orqali yuqori darajadagi anonimlikni ta’minlaydi, bu esa
ularni aniqlash, jinoyatni fosh etish va javobgarlikka tortish jarayonini ancha
murakkablashtiradi. Kiberfiribgarlik nafaqat alohida shaxslarning manfaatlariga, balki
iqtisodiy subyektlar, davlat muassasalari va umuman jamiyatning axborot xavfsizligiga
ham jiddiy tahdid tug‘diradi.
Bizning fikrimizcha
, kiberfiribgarlik zamonaviy jinoyatchilikning murakkab va tez
rivojlanayotgan shakllaridan biri bo‘lib, uni aniqlash va old
ini olish uchun faqatgina texnik
vositalar emas, balki kompleks yondashuv
—
yuridik, psixologik, ijtimoiy va axborot
xavfsizligi choralarini uyg‘unlashtirgan tizimli kurash usullarini qo‘llash zarur.
Kiberfiribgarlikni jinoyatning oddiy shakli sifatida emas, balki axborot davrining
murakkab xavfsizlik muammolaridan biri sifatida baholash lozim.
Kiberfiribgarlik global maydonda
Globallashuv va raqamli transformatsiya jarayonlari kuchaygan hozirgi davrda
inson faoliyatining barcha sohalari
—
moliya, ta’lim, sog‘liqni saqlash, davlat boshqaruvi,
hatto shaxsiy hayot ham internet va raqamli texnologiyalar bilan chambarchas bog‘lanib
bormoqda. Bu esa, o‘z navbatida, turli raqamli xavflar, xususan,
kiberfiribgarlik
kabi
jinoyat turlarining keng tarqalishiga zamin yaratmoqda.
Kiberfiribgarlik zamonaviy jinoyatchilikning eng murakkab va tez rivojlanayotgan
shakllaridan biri hisoblanadi. U turli usullar
—
ijtimoiy muhandislik (social engineering),
fishing, zararli dasturlar va qalbaki sahifalar orqali sodir etilib, nafaqat alohida shaxslar,
balki korxonalar, banklar, hatto davlat institutlariga ham katta moddiy zarar yetkazmoqda.
Dunyo bo‘yicha onlayn to‘lovlar va shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlovchi tizimlar
sonining keskin ortishi, axborot savodxonligi darajasining pastligi, texnik himoya choralari
yetarlicha rivojlanmaganligi
—
bularning barchasi kiberfiribgarlik jinoyatlarining
ko‘payishiga xizmat qilmoqda. Ayniqsa, so‘nggi yillarda pandemiya, masofaviy ish va
onlayn xizmatlarning kengayishi bu jinoyatning ko‘lamini y
anada kengaytirdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
556
Shu sababli, kiberfiribgarlikning sabab va shart-sharoitlarini tahlil qilish, uni oldini
olishning samarali mexanizmlarini ishlab chiqish hamda jamoatchilikni ogohlikka
chaqirish bugungi kunning eng dolzarb ilmiy va amaliy vazifalaridan biri hisoblanadi. Bu
boradagi tadqiqotlar nafaqat huquqiy mexanizmlarni takomillashtirishga, balki axborot
xavfsizligini mustahkamlash, shaxs va jamiyat manfaatlarini himoya qilish, shuningdek,
raqamli makonda ishonchli muhitni shakllantirishga xizmat qiladi. Kiberjinoyatlarning
ko‘lami va ko‘rgan zarar miqdori ham ushbu muammoning jiddiyligini tasdiqlaydi.
2022
–
2024-yillar davomida butun dunyo miqyosida kiberfiribgarlik jinoyatlari va
ulardan yetkazilgan zarar dinamikasini aks ettiruvchi diagrammada ikki
asosiy ko‘rsatkich
taqqoslab berilgan: jinoyat holatlari soni va yetkazilgan umumiy iqtisodiy zarar.
Diagrammada yashil chiziq jinoyat holatlari sonini milliardlarda ko‘rsatadi: 2022
-
yilda 0,425 milliard, 2023-yilda 0,35 milliard va 2024-yilda keskin oshib, 5,6 milliardga
yetgan. Shu bilan birga, qizil chiziq moliyaviy zarar miqdorini trillion AQSh dollarida
ifodalaydi: 2022-yilda taxminan 8,4 trillion, 2023-yilda 11 trillion va 2024-yilda biroz
kamayib, 9,5 trillion atrofida bo‘lgan.
Diagrammadan ko‘rinib
turibdiki, kiberjinoyatlar global miqyosda ko‘p hollarda
katta moliyaviy zararga sabab bo‘lgan. Ayniqsa, 2024
-yilda jinoyat holatlari keskin oshgan
bo‘lsa
-da, zarar miqdori 2023-yilga nisbatan biroz kamaygan. Bu holat xavfsizlik
choralarining kuchaytirili
shi yoki firibgarlik usullarining o‘zgarishi bilan izohlanishi
mumkin.[8]
Xususan, misol tariqasida, AQSh Federal Qidiruv Byurosining (FQB) 2017-yilgi
onlayn jinoyatlar bo‘yicha hisobotiga ko‘ra, Internetdagi jinoyatlar yuzasidan IC3 (Internet
Crime Compla
int Center) markaziga 300 000ga yaqin shikoyat kelib tushgan bo‘lib,
jabrlanuvchilar onlayn firibgarlik natijasida 1,4 milliard AQSh dollaridan ortiq zarar
ko‘rgan. Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi (CSIS) hamda McAfee kompaniyasi
tomonidan o‘tkazilgan xalqaro tadqiqot natijalariga ko‘ra esa, kiberjinoyatlar jahon
iqtisodiyotiga yiliga 600 milliard dollarga yaqin zarar yetkazmoqda. Bu esa global yalpi
ichki mahsulotning qariyb 0,8 foiziga teng bo‘lib, kiberjinoyatchilik masalasi nafaqat milliy,
balki
xalqaro xavfsizlik mezonida ham muhim ahamiyat kasb etishini ko‘rsatadi.[9]
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
557
Onlayn firibgarlik koʻp shakllarda, elektron pochta spamerligidan tortib
hijakinggacha, namoyon boʻladi. Onlayn firibgarlik, qisman, Internet xizmatlaridan
foydalanishga asoslang
an. Hozirgi kunga kelib O’zbekistonda onlayn firibgarlikning
quyidagi turlari uchrab kelmoqda:
1)
To‘lov operatorlari nomidan amalga oshiriladigan soxta qo‘ng‘iroqlar
Ushbu turdagi firibgarlik shakli ijtimoiy muhandislik (social engineering) usullariga
as
oslanadi. Jinoyatchilar o‘zlarini yirik to‘lov operatorlarining xizmat ko‘rsatish markazi
xodimlari sifatida tanishtirib, foydalanuvchilarga ularning mobil raqamlariga bog‘liq
“xatolik” yoki “tizim yangilanishi” haqida yolg‘on ma’lumot beradi. Bosim o‘tkaz
ish orqali
ulardan tasdiqlovchi SMS kodni olishga harakat qilishadi. Ayniqsa, ular rus tilida muloqot
qilgani bois, ularning rasmiy tashkilot xodimlari ekani haqida soxta ishonch paydo bo‘ladi.
O‘zbek tilida muloqot so‘ralganda esa, odatda suhbat to‘xtatil
adi. Bu usulda asosan nafaqat
mobil raqam, balki unga ulangan moliyaviy xizmatlarga ham noqonuniy kirish imkoniyati
olinadi.
2) Bank nomidan yuboriladigan soxta xabarlar va yutuqlar
Ikkinchi eng keng tarqalgan shakl bu
—
banklar nomidan soxta akkauntlar orqali
tarqatiladigan yutuqli o‘yinlar, subsidiya va sovrinli aksiyalar haqida xabar berishdir.
Firibgarlar foydalanuvchini rag‘batlantiruvchi matnlar orqali ularni havolaga o‘tishga
undaydi, havola orqali esa shaxsiy ma’lumotlar —
bank kartasi raqami, PIN-kod, SMS
orqali yuborilgan tasdiq kodlari va parollar so‘raladi. Odatda bu xabarlar nomi noma’lum,
domeni .uz bo‘lmagan (yoki umuman domen yo‘q) saytlardan keladi. Shuningdek,
akkauntda bitta rasm va hech qanday aloqa ma’lumotlari bo‘lmasligi, xabarlarning
oddiy
grafik shaklda taqdim etilishi ham ushbu firibgarlik turlarining asosiy belgisidir. Huquqiy
jihatdan, rasmiy banklar va moliyaviy tashkilotlar hech qachon foydalanuvchidan bu
turdagi ma’lumotlarni so‘rashmaydi, shuningdek, barcha moliyaviy yordamlar
va yutuqlar
avtomatik tarzda mijoz hisob raqamiga tushiriladi.
3)
Yordam pullari haqida soxta xabarlar
So‘nggi yillarda ijtimoiy tarmoqlar va messenjerlar orqali tarqatilayotgan “davlat
tomonidan ajratilayotgan yordam pullari” haqidagi yolg‘on xabarlar ham
onlayn
firibgarlikning keng tarqalgan ko‘rinishidir. Firibgarlar jamoatchilik orasida ishonchli
bo‘lgan shaxslar, xususan davlat rahbarlari nomidan foydalanib, odamlarning his
-
tuyg‘ulariga ta’sir o‘tkazishga harakat qilishadi. Bunday xabarlar ko‘pincha gr
ammatik
xatolar bilan yoziladi, gaplar mantiqsiz tuzilgan bo‘ladi va tarjima matniga o‘xshaydi. Bu
esa matn avtomatik tarzda tarjima qilinganligini bildiradi. Ko‘p hollarda firibgarlar
Telegram akkauntlarini buzib kirib, foydalanuvchining nomidan xabar yuboradilar, bu esa
jabrlanuvchini ikki karra ishonchsizlikka olib keladi va jamiyatda notinchlik tug‘diradi. Bu
usulning xavfli jihati shundaki, hatto tanishlar tomonidan yuborilgan xabarlarga ham
ehtiyotkorlik bilan yondashish zarurligini taqozo etadi.
O‘zbekistonda onlayn firibgarlikning yuqorida ko‘rsatilgan shakllari ijtimoiy
muhitdagi ishonch institutlariga hamda axborot xavfsizligiga jiddiy tahdid tug‘diradi.
Ushbu holatlar ko‘pincha fuqarolarning axborot savodxonligining pastligi,
texnologiyalarning n
oto‘g‘ri ishlatilishi va shaxsiy ma’lumotlarga nisbatan beparvolik
tufayli yuz beradi. Kiberjinoyatlarning bu kabi turlariga qarshi kurashish uchun
foydalanuvchilarni muntazam ogohlantirib borish, huquqiy va texnik savodxonlikni
oshirish, shuningdek, moliy
aviy xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar tomonidan keng ko‘lamli
profilaktik ishlarni amalga oshirish zarurdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
558
Moliyaviy hamda onlayn firibgarlikka qarshi profilaktika: Finlit.uz qoidalari
va xalqaro tajribalar
Moliyaviy savodxonlikni oshirish hamda onlayn firibgarlikdan himoyalanish
yuzasidan Central Bank of Uzbekistan tomonidan ishlab chiqilgan
Finlit.uz
loyihasi 6 ta
asosiy qoida orqali foydalanuvchilarni o‘qitadi. Quyida ularning ilmiy asosdagi izohi va
xorij
iy tajribalar bilan bog‘liq tahlili keltirilgan.
1. Parol va yashirin kodlarni sir saqlash
Ilmiy nuqtai nazar bilan bu tavsiya
—
autentifikatsiya himoyasining eng asosiy
bosqichini tashkil etadi. Pin-
kod yoki CVC/SVV kabi ma’lumotlarni hech kimga oshkor
qi
lmaslik zarur, chunki ularning telefon orqali so‘ralishi firibgarlik belgisi hisoblanadi.
Xorijiy amaliyotlarda ham bu fikrni tasdiqlaydiki, bank xodimi hech qachon mijozdan
bunday ma’lumotni so‘ramaydi, bu esa foydalanuvchilar uchun eng birinchi himoya chizig‘i
hisoblanadi[10].
2. SMS-bildirishnomani yoqish
SMS orqali bildirishnoma olish foydalanuvchiga har qanday tranzaksiya holatida
darhol ogohlantirish berib, shubhali operatsiyalarga tezda javob berishni ta’minlaydi.
Mazkur yondashuv, ilmiy tadqiqotlard
a ko‘ringanidek, “real vaqtli signal devorlari”
funksiyasini bajaradi[11].
3. Har qanday qurilmada antivirus o‘rnatish
Mobil va kompyuter qurilmalarida antivirus dasturlarini muntazam yangilash va
faollashtirish zarur. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, malwa
re va phishing-saytlar hisobga
kirganda ushbu chora firibgarlik holatlarining oldini olish uchun muhimdir[12].
4. Har qanday shubhali xabarni qayta tekshirish
Bankdan keldi, yoki bloklandi
—
degan turdagi har qanday bildirishnomani rasmiy
manba (bankning rasmiy telefoni yoki veb-sayti) orqali tekshirish favqulodda zarur. Bu
chora, Finlit.uz tomonidan “yakka tekshiruv siyosati” deb yuritiladi[13].
5. Faqat ishonchli veb-
saytlar orqali ma’lumot kiritish
HTTPS protokoli biti va qulflangan domen hisob-kitoblarda ishonchlilikni bildiradi.
Fishing saytlar esa bu belgilarni aldaydi
—
ingliz tilidagi tadqiqotlardagi ma’lumotlar ham
shuni ko‘rsatadiki, manzil satriga e’ti
bor berish foydalanuvchilarni soxta platformalardan
himoya qiladi[14].
6. Faqat shaxsiy qurilmalar orqali to‘lov qilish
Shaxsiy qurilma (kompyuter, planshet, mobil) orqali amalga oshirilgan to‘lov —
xavfsizlik mezonlari jihatidan eng maqbul hisoblanadi. Qu
rilma yo‘qolsa, bank
xizmatlariga darhol murojaat qilib, blok qilish zarur. Ko‘plab xorijiy tashkilotlar bu chora
bilan maqsadli identifikatsiya tamoyilini qo‘llamoqda[15].
Xorijiy tajribalar bilan boyitilgan yondashuv
Ko‘p faktorli autentifikatsiya (MFA)
—
Finlit.uz qoidalaridagi PIN va SMS
kombinatsiyasining yanada mustahkam shaklidir. Masalan, Avstraliyadagi Commonwealth
Bank mijozlari uchun MFA ehtiyojini joriy etgan va bu firibgarlik ehtimolini sezilarli
darajada pasaytirgan. Shuningdek, Ghana banklarida MFA turli shakllarda (SMS, yaqinlik
tokeni, biometrik) joriy qilingan bo‘lib, bu tranzaksiya xatarini 50% gacha kamaytirishini
ko‘rsatgan ilmiy ma’lumotlar mavjud[16].
Ammo MFA qo‘llanilishi bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar ham mavjud. Masalan, Buyuk
Britan
iyada o‘tkazilgan foydalanuvchi tadqiqotida tokenli usullar (masalan, hard token)
uchun qo‘shimcha vaqt talab qilishi, biroq OTP va push
-bildirishmalar foydalanuvchilar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
559
tomonidan qulay deb hisoblangan. Shuning uchun, MFA usullari yaratilganda uning
qulayli
gi va xavfsizligi muvozanatini ta’minlash muhimdir.
Kiberfiribgar shaxsi hamda viktimning kriminologik portreti
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari jadal rivojlanayotgan hozirgi davrda
kiberjinoyatlar, xususan internet-firibgarlik holatlari xavfli ijtimoiy hodisa sifatida keng
tarqalmoqda. Ularni aniqlash va tergov qilishda jinoyat subyektining
—
ya’ni firibgarlikni
sodir etgan shaxsning kriminologik portretini ishlab chiqish alohida ahamiyatga ega.
Jinoyatchi shaxsining o‘rni va tahlili
Kriminologiyada
jinoyatchi shaxsi
deganda jinoyat sodir etgan shaxsning
biogenetik, psixologik va ijtimoiy xususiyatlari tizimi tushuniladi. Ushbu tahlil tergov
jarayonida jinoyatchilar doirasini aniqlashni toraytirish, ehtimoliy xatti-harakat
modellarini prognoz qilish hamda jinoyatni fosh etishda huquqni muhofaza qiluvchi
organlarga metodik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Internet-
firibgarlik jinoyatlarining subyektiv tarkibi tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu
jinoyatlarni sodir etuvchilar orasida:
-
yuqori texnik bilimga ega bo‘lg
an professional darajadagi mutaxassislar;
-
texnologiyalarni yuzaki tushunadigan, lekin aldovga asoslangan sxemalarni
o‘zlashtirgan oddiy foydalanuvchilar ham mavjuddir.
Tadqiqotlar internet firibgarlarini ikki asosiy guruhga ajratadi:
1.
Jabrlanuvchi bilan xiz
mat yoki mehnat aloqasida bo‘lgan shaxslar
—
ular
odatda tashkilotdagi texnik xodimlar, xavfsizlik bo‘linmasi vakillari, ichki nazorat
tizimidagi mutasaddilar bo‘lib, o‘z lavozim mavqeidan foydalangan holda tizimga
noqonuniy kirish imkoniyatini qo‘lga kiri
tadi.
2.
Jabrlanuvchi bilan bevosita aloqasi bo‘lmagan, biroq ilg‘or IT bilimlariga ega
bo‘lgan shaxslar
—
bu toifa firibgarlar, ayniqsa xakerlar, axborot xavfsizligi
choralarini o‘z bilim darajalariga nisbatan chaqiriq sifatida qabul qilib, aldov yo‘li
bilan
moliyaviy manfaat ko‘zlaydilar.
Internet-
firibgarlarning ko‘pchiligini erkaklar tashkil etadi. Ularning yoshi odatda
14 yoshdan boshlanib, yuqori darajadagi ta’lim va zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi. Bunday shaxslar kuchli
mantiqiy tafakkur, kreativ
muammolarni hal qilish qobiliyati va tahliliy salohiyat bilan ajralib turadi. Ayrim hollarda
esa, dalillar rad etib bo‘lmas darajada taqdim etilganda, ular tergov bilan hamkorlikka
moyil bo‘lishadi.
Viktim shaxsining xususiyatlari
Viktimologiya
faniga ko‘ra, jabrlanuvchi shaxsi jinoyatga sabab bo‘luvchi
omillardan biri sifatida qaraladi. Kiberjinoyatlarda, xususan firibgarliklarda
jabrlanuvchilar axborot savodxonligi past, internetdagi xavflarni anglamaydigan, yuqori
ishonuvchanlikka ega shaxslar hisoblanadi.
Internet firibgarlik jinoyatlari kontekstida voyaga yetmaganlar va ayollar alohida
e’tiborga molik guruhlar hisoblanadi. Statistik tahlillarga ko‘ra, voyaga yetmaganlar
tomonidan firibgarlik sodir etilishi holatlari mamlakatdagi voyaga yetmaganlar
jinoyatchiligi umumiy ko‘rsatkichiga nisbatan deyarli ikki baravarga kam. Bu holat mazkur
jinoyat turi murakkab psixologik va texnik tayyorgarlikni talab qilishi bilan izohlanadi.
Boshqa tomondan, ayollar segmenti firibgarlik jinoyatlarida yuqori ulushni tashkil
etadi. Bu holat jabrlanuvchilarning ayollarga nisbatan yuqori darajadagi ishonchi,
ayollarning ijtimoiy moslashuvchanligi, shuningdek, jinoyatni amalga oshirishda kuch
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
560
ishlatishni talab qilmasligi bilan bog‘liq bo‘lis
hi mumkin. Shu bilan birga, firibgarlik ayollar
tomonidan sodir etilgan barcha jinoyatlarning o‘rtacha 20 foizini tashkil etadi va umumiy
jinoyatchilikdagi ayollar ulushidan 2,5
–
3 baravar yuqori ekani aniqlangan.
Jabrlanuvchilar tarkibida esa ayollar soni ham yuqoriligi sababli, internet-firibgarlik
jinoyatlarida ayollar ishtirokining ko‘pligi viktimologik korrelyatsiyani yuzaga keltiradi.
Ayniqsa, 21
–
29 va 30
–39 yosh oralig‘idagi shaxslar jinoyatchilar va jabrlanu
vchilar
orasida ustunlik qiladi. Bu yosh guruhlarining “mulkiy jozibadorlik” darajasi yuqoriligi va
texnologik faolligi sababli asosiy nishon bo‘lishi aniqlangan.
Keksalar orasida esa jinoyatchilik faolligi nisbatan past bo‘lsa
-da, ushbu toifadagi
fuqarolarning jabrlanuvchilik holati ortib borayotgani kuzatilmoqda. Bu esa huquqni
muhofaza qilish organlari tomonidan profilaktik choralarning kuchaytirilishini taqozo
etadi.
XULOSA
Kiberfiribgarlik zamonaviy raqamli makonda shakllangan, yuqori darajada ijtimoiy
xavfli jinoyat turi bo‘lib, uning kengayib borayotgan ko‘lami bir qator kriminologik sabab
va shart-sharoitlar bilan izohlanadi. Jumladan, axborot texnologiyalarining tezkor
rivojlanishi, ularni boshqaruvchi texnik va huquqiy nazorat mexanizmlarining yetarlicha
mukammal bo‘lmagani, aholining axborot savodxonligi pastligi, shuningdek, virtual
makonda anonimlikni ta’minlovchi texnologiyalarning mavjudligi ushbu jinoyat turining
rivojlanishiga zamin yaratmoqda.
Jinoyatchilarning kriminologik portreti ularning yuqori texnik bilimga ega, tahliliy
fikrlash qobiliyati kuchli va zamonaviy texnologiyalarni faol qo‘llay oladigan shaxslar
ekanini ko‘rsatadi. Ular orasida nafaqat professional mutaxassislar, balki texnologiyalarni
yuzaki o‘rgangan, ammo aldash va ijtimo
iy muhandislik usullarini yaxshi egallagan
shaxslar ham mavjud. Shuningdek, jinoyatni sodir etishda ularning yosh jihatdan nisbatan
yoshroq, ko‘pincha erkaklar bo‘lishi, ijtimoiy jihatdan faol guruhlarga mansubligi
kuzatiladi.
Viktimologik tahlil esa kiber
firibgarlik jabrlanuvchilari ko‘pincha texnologiyalarni
yetarli tushunmaydigan, ishonuvchan, raqamli xavfsizlik qoidalarini bilmaydigan shaxslar
ekanini ko‘rsatadi. Ayniqsa, ayollar va 21–
39 yoshdagi texnologik faol aholi segmenti
ko‘proq nishonga aylanadi. Shu bilan birga, keksalar ham o‘ziga xos risk guruhini tashkil
etadi, chunki ular ko‘pincha shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilishga beparvo yondashadi.
Kiberfiribgarlikning oldini olish choralari sifatida, bir tomonlama texnik vositalarni
kuchaytirish yetarli emas. Kompleks yondashuv zarur: aholining axborot savodxonligini
oshirish, fuqarolarni muntazam ravishda ogohlikka chaqirish, moliyaviy va raqamli xizmat
ko‘rsatuvchi tashkilotlarning profilaktik faoliyatini kuchaytirish, huquqni muhofaza
qiluvchi organlarning tezkor axborot almashinuvi tizimlarini rivojlantirish hamda xalqaro
hamkorlikni mustahkamlash muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, kiberjinoyatchilikni
an’anaviy jinoyatlardan alohida ilmiy yo‘nalish sifatida o‘rganish, ularning kriminologik
xususiyatlarini chuqur tahlil qilish va nazariy asoslangan huquqiy choralarni ishlab chiqish
ham dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Atamanchuk G.V. Informatsionnoe pravo i obshchestvo.
–
M.: Nauka, 2018.
–
214 s.
2.
BUFFETT:
This is 'the number one problem with mankind'“. Business Insider. Kirish
sanasi: 09.05.2025 yil.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
561
3.
Барчуков В.К. Терминология мошенничества в сфере компьютерной
информации. –
М.: Пробелы в российском законодательстве. № 4. 2017 г. –
С. 163
-
165.
4.
Зыков Д.А. Виктимологические аспекты предупреждения компьютерного
мошенничества. дис. … канд. юрид. наук. Владимир, 2002. –
211 с.
5.
Ефремова М.А. Мошенничество с использованием электронной информации //
Информационное право. 2013. № 4. –
С. 19 21.
6.
Brenner, Susan W.. Cyberthreats: The Emerging Fault Lines of the Nation State (en).
Oxford University Press, 2009-01-16. ISBN 9780190452568.; Fisher, Bonnie S..
Encyclopedia of Victimology and Crime Prevention. Thousand Oaks, CA: SAGE
Publications, 2010
—
493 bet.
7.
Warf, Barney. The SAGE Encyclopedia of the Internet (en). SAGE, 2018-05- 6.
8.
Cybersecurity Ventures, Cybercrime To Cost The World $9.5 Trillion USD Annually In
2024,
2024.
Available:
https://www.cysuranceinstitute.com/insights/report-
cybercrime-to-cost-the-world-95-trillion-usd-annually-in-2024-according-to-
cybersecurity-ventures
9.
„FBI 2017 Internet Crime Report“. FBI.gov. Federal Bureau of Investigation (7
-may 2018-
yil). Qaraldi: 28-avgust 2018-yil.
10.
Finlit.uz. (2024). Moliyaviy savodxonlik bo‘yicha tavsiyalar.
11.
FDIC. (2005). Online Delivery of Banking Services: Making Consumers Feel Secure
fdic.gov
12.
Reese et al. (2019). A Usability Study of Five Two Factor Authentication Methods
sciencedirect.com+8usenix.org+8science
13.
Morkonda & Abdou (2022). Work in progress: Identifying Two Factor Authentication
Support in Banking Sites arxiv.org
