Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Priority directions and principles of Uzbekistan's
cooperation with the Shanghai Cooperation Organization
Bakhrom YUSUFJONOV
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2025
Received in revised form
15 June 2025
Accepted 25 June 2025
Available online
15 July 2025
This article analyzes the priority areas and principles of
Uzbekistan's cooperation with the Shanghai Cooperation
Organization. The article also examines in detail the importance
of the main areas of cooperation with the organization -
economic, transport and logistics, regional security and stability,
cultural and humanitarian spheres, and the initiatives put
forward by Uzbekistan in these areas. At the same time, it also
considers Uzbekistan's conceptual principles for the activities of
the SCO and its approaches to the reform of the organization.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss6/S-pp3
69-376
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
SCO space,
Shanghai spirit,
transport and transit
potential,
regional security,
transport diplomacy,
trade and economic
cooperation.
O‘zbekistonning Shanxay Hamkorlik Tashkiloti bilan
hamkorligidagi ustuvor yo‘nalish
lar va tamoyillar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ShHT makoni,
Shanxay ruhi,
transport-tranzit salohiyati,
mintaqaviy xavfsizlik,
transport diplomatiyasi,
savdo-iqtisodiy hamkorlik.
Ushbu maqolada O‘zbekistonning Shanxay Hamkorlik
Tashkiloti bilan hamkorligidagi ustuvor yo‘nalishlar va
tamoyillar tahlil qilinadi. Tashkilot bilan hamkorlikning asosiy
yo‘nalishlari bo‘lgan iqtisodiy, transport
-logistika, mintaqaviy
xavfsizlik va barqarorlik, madaniy-gumanitar sohalarning
muhimligi va bu sohalardagi O‘zbekiston ilgari surayotgan
tashabbuslar ham maqolada atroflicha o‘rganiladi. Shu bilan
birga, O‘zbekistonning ShHT faoliyatiga qaratilgan konseptual
tamoyillari va tashkilotning isloh qilinishi borasidagi
yondashuvlari yuzasidan ham fikr yuritiladi.
1
Student, Uzbekistan State World Languages University.
E-mail: yusufjonovbahrom2005@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
370
Приоритетные
направления
и
принципы
сотрудничества
Узбекистана
с
Шанхайской
организацией сотрудничества
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
пространство ШОС,
шанхайский дух,
транспортно
-
транзитный
потенциал,
региональная
безопасность,
транспортная
дипломатия,
торгово
-
экономическое
сотрудничество
.
В статье анализируются приоритетные направления и
принципы сотрудничества Узбекистана с Шанхайской
организацией
сотрудничества
(ШОС).
Подробно
раскрывается
значение
ключевых
направлений
взаимодействия –экономического,
транспортно
‑логистического, обеспечения региональной безопасности
и стабильности, а также культурно‑гуманитарного –
и
соответствующих инициатив Узбекистана. Кроме того,
рассматриваются концептуальные принципы республики в
рамках деятельности ШОС и её подходы к реформированию
организации.
KIRISH
O‘
zbekiston Respublikasining Shanxay Hamkorlik Tashkiloti bilan amalga oshirib
kelayotgan o‘zaro hamkorlik va sherikchilik munosabatlari 2017
-yildan buyon davom etib
kelayotgan faol tashqi siyosatimizda juda muhim ahamiyat kasb etadi. Bunga bir qancha
sabablarni keltirib o‘tishimiz mumkin.
Birinchi navbatda mamlakatimiz tashqi siyosatidagi
strategik ahamiyatga ega bo‘lgan savdo
-sotiq hamda transport-logistika tizimlarini
rivojlantirish kabi maqsadlarni amalga oshirishda ShHT doirasidagi hamkorlik katta
imkoniyatlarni taqdim etadi. Bundan tashqari, ShHT
ga a’zo mamlakatlar bilan bo‘lgan
eksport va import ko‘rsatkichlari yildan yilga oshib borishi ham tashkilo
t doirasidagi
iqtisodiy hamkorlik istiqbollaridan dalolat beradi. Ikkinchidan, ShHT makonining yangi
a’zolar hisobiga kengayib borishiga qaramasdan uning jug‘rofiy yadrosi maqomida
Markaziy Osiyoning qolishi hamda tashkilotning asosiy vazifalaridan biri sifatida
mintaqaviy barqarorlik va xavfsizlikni
ta’minlashning saqlanib qolishi O‘zbekiston
Respublikasining tashqi siyosiy faoliyatida ShHT
ga bo‘lgan e’tiborni
yanada oshiradi.
O‘zbekiston so‘n
ggi yillarda Shanxay Hamkorlik Tashkiloti doirasida faol ishtirok
etib kelmoqda va o‘zining tashabbuslarini doimiy ravishda ilgari surmoqda.
Albatta, ushbu
hamkorlik aloqalari ustuvor deb hisoblangan
yo‘nalishlar hamda tamoyillarga asoslanadi.
O‘zb
ekistonning Shanxay Hamkorlik T
ashkilotidagi ustuvor yo‘nalish va t
amoyillarini
tahlil qilish kelajakdagi hamkorlik yo‘nalishlarini, yangi sohalardagi manfaatlarini
aniqlash, ro‘y berishi mumkin bo‘lgan muammolarga yechim topish va hamkorlik bo‘yicha
yan
gi yo‘l xaritalarini ishlab chiqishga yordam beradi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Rahmatulla Nurimbetov o‘zining bir qancha ilmiy ishlarida O‘zbekistonning
Shanxay Hamkorlik Tashkilotidagi faoliyatini ko‘p tomonlama yondashuvlar asosida tahlil
qiladi v
a uning fikriga ko‘ra, O‘zbekistonning tashkilot doirasida transport diplomatiyasiga
va iqtisodiy hamkorlikka e’tibor qaratishi hamkorlikning ustuvor yo‘nalishlarining asosi
hisoblanadi. Olim, shuningdek, O‘zbekistonning
ShHT ga nisbatan konseptual tamoyillari:
milliy va mintaqaviy xavfsizlik, tashqi siyosatda mustaqillikni ta’minlash, Markaziy Osiyo
mintaqasi ustidan hech bir kuch markaziga ustunlik bermaslik, tashkilotni harbiy blokka
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
371
aylantirmaslik, tashkilot ichida bitta davlatning kuchayib ketib yagona nazoratga ega
bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik ekanligini ta’kidlab o‘tadi.
Muhayyo Soliyeva va Feruza Nazarova o‘z ilmiy asarlarida O‘zbekistonning
ShHT
dagi milliy va geosiyosiy manfaatlarini tahlil qilib, xalqaro transport koridorlarini
yaratishning
O‘zbekiston uchun strategik darajada muhim ekanligini va bu sohada
hamkorlikning huquqiy bazasini yaratish birlamchi vazifa ekanligini bildirib o‘t
adi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqotda
sifatli (qualitative) tadqiqot yondashuvi qo‘llanildi. Asosiy e’tibor
O‘zbekistonning tashkilot ichidagi ustuvor yo‘nalishlari va tamoyillariga qaratildi.
Ma’lumotlar ikkilamchi manbalar –
tahliliy hisobotlar, ilmiy maqolalar, rasmiy hukumat
hujjatlari va xalqaro tashkilotlar materiallari asosida
yig‘ildi.
Tarixiy-qiyosiy usul
(Historical-Comparative Method) orqali
O‘zbekistonning turli davrlardagi tashabbuslari
(masalan, Samarqand sammiti, Mintaqaviy Aksilterror Tuzilmasi tashkilotchiligi)
taqqoslandi. Shuningdek, content tahlili orqali rasmiy bayonotlar va tashabbuslar
mazmuni tahlil qilindi.
TAHLIL VA NATIJALAR
So‘n
g
gi yillarda O‘zbekiston Respublikasi Shanxay Hamkorlik Tashkiloti faoliyati
doirasida siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va gumanitar sohalarda faol ishtirok etib
kelmoqda. Bunga tashkilot tuzilmasining kengayishi va global hamjamiyatda yanada
kengroq ahamiyatga gea bo‘la boshlagani ham sababchi bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “bu tashkilot mada
niy-sivilizatsion qarashlari
turlicha, o‘z tashqi siyosiy yo‘nalishlari va milliy taraqqiyot modellariga ega mamlakatlarni
birlashtira olgan o‘ziga xos davlatlararo tuzilmadir. Tarixan qisqa davrda
ShHT
katta yo‘lni
bosib o‘tib, global siyosiy va iqtisodiy
tizimning ajralmas qismiga aylandi”
[1]. Chindan
ham hozirgi globallashuv, iqtisodiy va siyosiy tendensiyalarning jadallashuvi yuz
berayotgan davrda ShHT
nafaqat mintaqaviy, balki global miqyosda o‘zaro ishonch va
manfaatga asoslangan
hamkorlik platformasi vazifasini o‘tab bera oladi. Qolaversa, bir
tomondan bugungi kunning global muammolari bo‘lgan xalqaro iqtisodiy krizi
slar, xalqaro
ziddiyatlar, terrorizm, separatiz
m, narkotik savdosi va iqlim o‘zgarishlari, ikkinchi
tomondan iqtis
odiy integratsiya kabi muammolarni birgina davlatning o‘zi
hal qila
olmaydi [2].
Shuning uchun ham O‘zbekiston Respublikasi
ShHT doirasidagi hamkorlikdan
mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotiga qaratilgan maqsad, vazifa va mexanizmlarni
amalga oshirish uchun foydalanadi. ShHT
doirasida O‘zbekiston faqat tashkilot
yig‘ilishlarida qatnashuvchi bo‘lib qolmasdan faol islohotlar tarafdori va tashabbuskor
a’zo
ga
aylandi. Jumladan, O‘zbekiston bir necha yillardan buyon tashkilot faoliyati
samaradorligini oshirish uchun Kotibiyat va MATT ishchi
qo‘mitasining faoliyati
ni
takomillashtirish tashabbusini ilgari surib keladi. So
‘
nggi
olti yil ichida O‘zbekiston
tomonidan 40 dan ortiq tashabbusning ilgari surilishi ham mamlakatimizning tashkilot
doirasida faolligini k
o‘rsatib beruvchi katta ko‘rsatkichdir
[3].
O‘zbekiston va
ShHT
o‘rtasidagi hamkorlik yildan yilga jadal rivojlanib bormoqda va
hamkorlikning bir qancha ustuvor yo‘nalishlari yaqqol namoyon bo‘lmoqda.
Hamkorlikning ustuvor yo‘nalishlariga
mintaqaviy barqarorlik va xavfsizlikni ta
’
minlash,
savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish, transport-tranzit salohiyatni kuchaytirish va
madaniy-gumanitar sohalardagi aloqalarni mustahkamlash kabi asosiy
yo‘nalishlarni
kiritishimiz mumkin
. Bu yo‘nalishlarning hamm
asi tashqi siyosiy faoliyatimizning muhim
tarkibiy qismi bo‘lib strategik maqsadlarimizga erishishimizga katta yordam beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
372
Yuqorida sanab o‘tilgan to‘rtta asosiy yo‘nalishdan mintaqaviy xavfsizlik va barqarorlik
masalasi O‘zbekistoning
ShHT
bilan bo‘lgan hamkorligida o‘ziga xos aha
miyatga ega
hisoblanadi. Negaki, ShHT
tashkil topgan davrda faoliyatning asosiy yo‘nalishi tinchlik,
mintaqaviy barqarorlik va xavfsizlikni ta’minlash uchun konstruktiv sherikchilikni
mustahkamlash, shuningdek, xalqaro terrorizm, diniy ekstremizm, separatizm va
giyohvand moddalar savdosi singari mintaqaviy va global tahdidlarga qarshi kurashishga
qaratilgan ko‘p tomonlama hamkorlik mexanizmi sifatida qaralgan. Keyinchalik hamkorlik
yo‘nalishlari kengayib, ijtimoiy
-gumanitar, savdo-iqtisodiy va transport-logistika
sohalariga bo‘lgan qiziqish ham ortib bordi. Buni ko‘pchilik
chet ellik olimlar ham
tasdiqlaydi. Masalan,
xitoylik olim Chjao Xuashenning ta’kidlashicha “Shanxay beshligi”
ham hamkorlikni birinchi navbatda xavfsizlik sohasidan boshlagan. Olimning qayd
etishicha, terrorizm, separatizm va diniy ekstremizmga qarshi kurash ShHT ning birlamchi
vazifalari bo‘lgan, keyinchalik uning kun tartibiga giyohvand moddalar noqonuniy
aylanmasiga va uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash, uchinchi mamlakatlarning harbiy
kuchlarini Markaziy Osiyodan chiqarib yuborish va undan keyin savdo, investitsiyaviy va
energetika sohalarida hamkorlik masalalari kiritilgan [4]. Hattoki hozirda ham xavfsizlik
va barqarorlik masalasi tashkilotning fundamental asosi hisoblanadi. Birgina ShHT
tomonidan 2001-
2023 yillarda qabul qilingan hujjatlarning eng ko‘p ulushi –
(43%) aynan
xavfsizlik masalalariga taalluqliligi va shundan huquqiy-me
’
yoriy hujjatlar 70 ga yaqinligi
ham bunga yorqin dalil bo‘ladi
[5].
O‘zbekiston tomoni doimo
ShHT boshchiligidagi
xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlash
ga qaratilgan konstruktiv sherikchilikka ijobiy
munosabatda bo‘lib kelgan.
ShHT ning Mintaqaviy Aksilterror Tuzilmasi (MATT) ishchi
organining 2004-
yildan Toshkentda faoliyat yurita boshlagani ham O‘zbekistonning
tashabbusi bo‘lgan.
Hozirgi davrda ham O‘zbekiston global va mintaqaviy xavfsizlikni
t
a’minlash sohalarida ro‘y berayotgan fundamental o‘zgarishlardan kelib chiqib
ShHT ning
xavfsizlik konsepsiyasini yangilash hamda MATT negizida ShHT ning tahdidlarga va xavf-
xatarlarga qarshi kurash markazini tashkil qilish kabi takliflarni ilgari surmoqda.
Umuman, O‘zbekiston
ShHT bilan xavfsizlik borasida hamkorlikni rivojlantirishdan
manfaatdor hisoblanadi, lekin bu konstruktiv hamkorlikda O‘zbekistonning
ShHT ni
harbiylashtirmaslik, harbiy va uchinchi tomonga qaratilgan birlashmaga aylantirmaslik
borasidagi qat’iy pozitsiyasini ham unutmasligimiz lozim
[6].
Shanxay Hamkorlik Tashkilotining birlamchi vazifasi barqarorlik va tinchlikka
qaratilganiga qaramasdan, ShHT makoni xom-ashyo, energetika resurslari, tabiiy qazilma
boyliklari, malakaviy ishchi kuchi, sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishda dunyo bo
‘
yicha
yetakchi bo
‘
lib, katta iqtisodiy potensialga ega hisoblanadi. ShHT makonining 35 mln km
2
dan ortiq hududni tashkil etib, 3.5 mlrd aholini o
‘
z ichiga olishi va tashkilot mamlakatlariga
dunyo neft zaxiralarining 20%, gaz zaxiralarining 44%, ko
‘
mir zaxiralarining 2/5 va uran
zaxiralarining 1/4 qismining to
‘
g
‘
ri kelishi tashkilot doirasidagi iqtisodiy hamkorlikning
katta imkoniyatlarga egaligidan dalolat beradi [7]. O
‘
zbekistonning ShHT ga nisbatan
iqtisodiy yondashuvlari juda pragmatik bo
‘
lib, tashkilotga savdo-iqtisodiy va investitsion
hamkorlik platformasi sifatida qaraydi. Bunday yondashuvni shakllanishiga bir qancha
sabablar ham bor, albatta. Avvalambor, ShHT
ga a’zo davlatlar bilan bo‘lgan savdo
aylanmasi
O‘zbekiston iqtisodiyotida sezilarli ahamiyatga ega.
Misol uchun, 2022-yilda
O‘
zbekistonning ushbu mamlakatlar bilan savdo aylanmasi 25% ga oshgan. 2023-yilda bu
ku ko'rsatkich $31,36 milliardga etgan (Eron 2023-yilda ShHT ga t
o‘
liq a
’
zo b
o‘
lib qabul
qilingan). O
‘
sha yili mazkur hududning
O‘
zbekiston umumiy eksportidagi ulushi 36,6%
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
373
(8,93 milliard dollar), importida esa 58,8% (22,4 milliard dollar) ni tashkil etgan [8]. Shu
bilan bir qatorda O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi va oziq
-
ovqat, elektrotexnika, to‘qimachilik
va avtosanoat mahsulotlarining 90% dan ortig‘ini tashkilotga a’zo davlatlarga eksport
qiladi, hamda ishlab chiqarish va sanoat uchun kerakli bo‘lgan dastgohlar, texnologiyalar
va jihozlarning katta qismini ShHT mamlakatlaridan sotib oladi. Shuning uchun
O‘zbekiston oxirgi davrda
ShHT bilan savdo-iqtisodiy va transport-logistika sohalaridagi
hamkorlik
ka katta urg‘u bera boshladi. Tahlillar ham shuni ko‘rsatadiki so’nggi
3-4 yil
ichida ShHT
doirasida iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan eng ko‘p taklif va
tashabbuslar O‘zbekiston tomonidan kiritilgan.
2022-
yilda bo‘lib o‘tgan Samarqand
sammiti yakunlari bo‘yicha qabul qilingan hujjatlarda ham iqtisodiy mavzular alohida o‘rin
olgan edi va ular orasida o
‘
zaro hisob-kitoblarida milliy valyutalar ulushini bosqichma-
bosqich oshirish va te
gishli “yo‘
l x
aritasi”, ishonchli, bar
qaror va diversifikatsiyalashgan
xarid qilish zanjirlarini ta
’
minlash, qayta tiklanuvchi energiya manbalari sohasidagi
hamkorlik, infratuzilmaviy rivojlan
tirish, ishbilarmon doiralar oʻrtasidagi sanoat
kooperatsiyasini rag‘batlant
irish, mintaqa ichidagi savdoni rivojlantirish b
o‘yicha qoʻshma
harakatlar rej
asi hamda “a
q
lli” qishloq xoʻjaligi va agroinnovatsiyalarni
joriy etish
sohasidagi hamkorlik konsepsiyasi kabilar o‘rin olgan edi
[9].
Tashkilot ichidagi ustuvor hamkorlik yo‘nal
ishlaridan yana biri bu transport-tranzit
sohasini kuchaytirish bo‘lib, bu sohadagi hamkorlik tashkilotning iqtisodiy imkoniyatlarini
na
moyon qilishda hamda siyosiy barqarorligini ta’minlashning muhim shartlaridan biri
hisoblanadi. Tadqiqotchi olim Rahmatulla Nurimbetov
ning ta’kidlab o‘tishicha,
ShHT
doirasidagi hamkorlikda transport diplomatiyasiga katta urg‘u qaratish O‘zbekistonning
strategik maqsadlarini amalga oshirishda katta ahamiyatga egadir. Agar ShHT xaritasiga
nazar soladigan bo‘lsak,
sharqda joylashgan xalqaro savdoning harakatlantiruvchi kuchi
Xitoy, janubda dunyo iqtisodiyotining yangi giganti Hindiston, shimolda katta tabiiy
resurslarga ega bo‘lgan Rossiya va Yaqin Sharqning katta iqtisodiyot Eron kabi katta
o‘yinchilarning markazida joylashgan Markaziy Osiyo mintaqasining jug‘rofiy yuragi
sifatida O‘zbekiston transport diplomatiyasidan o‘zining maqsadlari yo‘lida foydalanishi
mumkin [10]. Tashkilot makoniga 2018-yil
holatiga ko‘ra
13 mln. km. dan ortiq (shulardan
15 ming km tezyurar) avtomobil (butun dunyo avtomagistrallarining qariyb 20%) va 244
ming km temir yo
‘
llar (butun dunyo yuk tashishlarining 70% dan ko
‘prog‘i
)
to‘g‘ri kelgan
.
To‘g‘ri bu katta ko‘rsatkich, lekin
S
hanxay makonining to‘liq transport potensialini
namoyon qila olmaydi
. Shuning uchun ham tashkilot doirasida “Shimol va Janub” hamda
“G‘arb va Sharq” loyihalari ustida katta hamkorlik rejalari amalga oshirilmoqda.
O‘zbekiston tomoni esa o‘zi uchun o‘ta muhim bo‘lgan “O‘zbekiston –
Qirg‘iziston –
Xitoy”
va “Termiz –
Qobul
–
Mozori-Sharif
–
Hirot
–Peshovor” loyihalarni amalga oshirishga bir
necha yillardan beri urinib keladi. Xususan, Xitoy
ning “Bir makon, Bir yo'l” tashabbusiga
kiritilgan “O‘zbekiston –
Qirg‘iziston –
Xitoy”
loyihasi bir qator afzalliklarga ega
bo‘lib
,
Xitoydan Yevropa va Yaqin Sharq mamlakatlariga eng qisqa y
o‘
l hisoblanadi. Temir
yo
‘
lning ishga tushirilishi mavjud yo
‘
nalishlarga nisbatan masofani 900 km.ga, yuklarni
yetkazib berish muddatini 7-8 kunga qisqartiradi.
O‘zbekiston bu loyihada muhi
m
ishtirokchiga aylanishi va tranzit savdodan katta daromad olishi mumkin. Kelajakda esa
bu tarmoq Turkmaniston, Eron va Turkiya davlatlarining qo‘shilishi orqali Yevrosiyoda
muhim transqit’aviy transport tizimiga aylanishi mumkin. Bu esa O‘zbekistonga
yanada
muhimroq geosiyosiy rol o‘ynashiga va ko‘proq iqtisodiy imkoniyatlardan foydalanishiga
yo‘l ochib berishi mumkin.
O‘zbekiston uchun transafg‘on loyihasi ham juda muhim
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
374
hisoblanadi. Birinchidan O‘zbekiston va Markaziy Osiyo bozorining Janubiy
-Sharqiy
Osiyoga kirib borishiga yo‘l ochadi. Hozirda bu mintaqada Markaziy Osiyoning ulushi juda
past va bunga Markaziy Osiyo mamlakatlarining Hindiston tashqi savdosida atigi 1.1%
tashkil etishi bunga isbot bo‘ladi. Ikkinchidan,
O
‘
zbekistonlik ekspertlarning fikricha,
transafg
‘
on loyihasining ishga tushirilishi bilan Markaziy Osiyo davlatlarining
Pokistonning Karachi va Gvadar portlari orqali Hind okeaniga chiquvchi eng qisqa yo
‘
liga
aylanadi va bu temir yo
‘
ldan yiliga 20 million tonnagacha yuk tashish imkoniyatini beradi,
transport xarajatlarini 30-35% ga kamaytiradi [11].
O‘zbekiston uchun
Shanxay makonida
transport diplomatiyasini muvaffaqiyatli amalga oshirish strategik darajadagi ahamiyat
ega va hozirda
O‘zbekiston oldida bu hamkorlikning huquqiy bazasini
kuchaytirish vazifasi
turibdi.
O‘zbekiston uchun Shanxay Hamkorlik Tashkiloti doirasidagi hamkorlikning yana
bir juda muhim yo‘nalishi bu madaniy
-gumanitar sohadagi aloqalardir. Ma
’
lumki, Shanxay
makoni ham, tashkilotga
a’
zo davlatlar ham kengayib bormoqda. Bunday vaziyatda Islom,
Xristian, Konfutsiylik va Hinduiylik kabi sivilizatsiyalar vakillaridan tashkil topgan
tuzilmada barqarorlik va hamkorlikni t
a’minlashda madaniy aloqalar va o‘zaro hurmatni
ta’minlash juda katta o‘rinni egallaydi. O‘zbekiston tomoni tashkilot faoliyatida madaniy
aloqalarni rivojlantirish va “Shanxay ruhi”ga (o‘zaro ishonch, o‘zaro manfaat, tenglik,
maslahat, madaniy xilma-xillikni hurmat qilish, umumiy rivojlanish istagi) amal qilishning
qattiq tarafdoridir. Chunki Shanxay Hamkorlik Tashkiloti doirasida madaniy-gumanitar
aloqalarni rivojlantirish O‘zbekistonning yumshoq kuch diplomatiyasini kuchaytirib uning
xalqaro maydondagi nu
fuzini yanada oshiradi. Shu sababdan, O‘zbekiston 2018
-yilda
tashkil topgan ShHT
ning O‘zbekistondagi Xalq diplomatiyasi markazi faoliyatiga katta
e’tibor qaratmoqda hamda O‘zbekiston Respublikasining Shanxay hamkorlik tashkiloti
Universitetiga a’zo bo‘lib
kirish va Samarqand shahrida ShHT
ning ta’lim, fan va madaniyat
masalalari bilan shug‘ullanuvchi tashkilotini (SCESCO) ta’sis etish ustida keng ko‘lamli
ishlarni amalga oshirmoqda.
Albatta, O‘zbekiston o‘z milliy manfaatlari va strategik maqsadlaridan kel
ib chiqib
ShHT
faoliyatida ishtirok etadi. Bu ishtirok O‘zbekistonning
ShHT ga nisbatan ishlab
chiqilgan strategiyasiga asoslanadi. Bu strategiyaning asosiy tamoyillariga quyidagilar
kiradi: milliy va mintaqaviy xavfsizlik, tashqi siyosatda mustaqillikni t
a’minlash; Markaziy
Osiyo mintaqasi ustidan hech bir kuch markaziga ustunlik bermaslik; tashkilotni harbiy
blokka aylantirmaslik; tashkilot ichida bitta davlatning kuchayib ketib yagona nazoratga
ega bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik.
Bu strategiyaga asoslanib O‘zbekiston
ShHT ichida
“O‘rtamiyona davlat” (middle power) diplomatiyasini amalga oshirib tashkilotda muhim
ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
“Oʻrta kuch” diplomatiyasi orqali Oʻzbekiston tashkilotda
quyidagi funksiyalarni bajarish
i mumkin: (1) muvozanatni taʼminlash (raqobatdosh
“katta” davlatlar”ni yarashtirish, shuningdek, “katta” va “kichik” aʼzolar manfaatlarini
muvozanatga keltirish; (2) mavjud tartibni barqarorlashtirish va uni qonuniylashtirish
(“Shanxay birlik (Shanxay) profilaktikasi) tamoyillariga rioya qilishni taʼminlash); “
buyuk
”
davlat yoki davlatlar guruhi (4) ko
‘
p tomonlama (konsensus tamoyilini qo
‘
llash orqali) va
(5) nizolarni va nizolarni hal qilish (raqobatchi davlatlar o
‘
rtasidagi)[12]. Shuni ham
ta’kidlab o‘tish
joizki, ShHT
kengayishi davom etayotgan davrda O‘zbekiston tashkilot
istiqbolida yangi yondashuvlarga ham e’tibor qaratmoqda.
Bularga ekologiya va iqlim
o‘zgarishi bilan bog‘liq muammolarga birgalikda kurashish,
ShHT ning huquqiy bazasini
va is
hchi organlari faoliyatini isloh qilish, tashkilotga a’zo va kuzatuvchi bo‘lgan davlatlar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
375
hamda boshqa xalqaro tashkilotlar bilan sherikchilik aloqalarini faollashtirish, amaliy
hamkorlikni kengaytirish, xavfsizlik sohasidagi hamkorlikni rivojlantirish kabi muhim
vazifalarni kiritishimiz mumkin.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytadigan
bo‘lsak, O‘zbekiston Respublikasi so’nggi
yillarda olib
borayotgan faol, ochiq va pragmatik tashqi siyosatida ShHT doirasidagi hamkorlik muhim
ahamiyat kasb etadi. Bu ayni
qsa hamkorlikning ustuvor yo‘nalishlari bo‘lmish mintaqaviy
barqarorlik va xavfsizlikni ta
’
minlash, savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish, transport-
tranzit salohiyatni kuchaytirish va madaniy-gumanitar sohalardagi aloqalarni
mustahkamlashda yaqqol
namoyon bo‘ladi. O‘zbekiston bu yo‘nalishlardagi hamkorlik
istiqbolini yuqori baholab o‘zining taklif va tashabbuslarini doimiy ravishda ilgari
surmoqda. O‘zbekiston tashkilot faoliyati
da
o‘zining
asosiy konseptual tamoyillari barcha
a’zolarning teng huqu
qli ishtiroki, tashkilotni harbiy blokka aylantir
maslik va “Shanxay
ruhi” ga qat’iy amal qiladi. Shu bilan birga tashkilot huquqiy bazasini va tashkiliy faoliyatini
isloh qilishga qaratilgan izchil tashabbuslar O‘zbekistonning
ShHT platformasida
kelgusida ham faol hamkorlikni davom ettirishini bildiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Shanxay hamkorlik
tashkilotining Samarqand sammiti: oʻzaro bogʻliqlikdagi dunyoda muloqot va hamkorlik” noml
i
maqolasi. 12.09.2022. Url:/ https://president.uz/uz/lists/view/5495.
2. Muhayyo Soliyeva. Uzbekistan-SCO: cooperation in strategic interests and
development, International Journal of Advanced Research, 8(11) 2020.
–
P. 840-845.
3. Feruza Nazarova. Republic of the Uzbekistan in the Activities of Shanghai Cooperation
Organization: Initiatives and Prospects. The American Journal of Political Science Law and
Criminology, 6(02) 2024.
–
P. 73-82.
4. Zhao Huasheng. The Shanghai Cooperation Organisation: An Overview of Security and
Economic Cooperation. World Affairs: The Journal of International Issues Vol. 10, No. 3
(AUTUMN 2006).
–
P. 128-139.
5. O‘zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi arxividan. Jild: ShHT
Kotibiyati/Аxborot
-tahliliy faoliyat, 2001-2023 yillar.
6. R.I.Nurimbetovning “O‘zgarayotgan dunyo va Shanxay hamkorlik tashkiloti”
mavzusidagi monografiyasi, “Art Vernissage” 2022. –
243 b.
7. Г.Халова, Н.Иллерицкий. Энергетическая геополитика и трансформация ШОС:
от
Центральной
Азии
к
Евразии
и
многополярному
миру.
Url:
https://energypolicy.ru/energeticheskaya-geopolitika-i-transformacziya-shos-ot-czentralnoj-
azii-k-evrazii-i-mnogopolyarnomu-miru/regiony/2023/12/21
8. ShHT ning O‘zbekiston bilan savdo aloqalari savdo munosabatlaridagi ustuvor jihatl
ar.
13.12.2022.
Url:
https://review.uz/oz/post/ekonomicheskoe-sotrudnichestvo-shos-
dinamichnoe-razvitie-rastushiy-potencial
9. Samarqand sammiti yakunida salmoqli hujjatlar to‘plami imzolandi, 16.09.2022. Url:
https://www.president.uz/uz/lists/view/5544
10. Rakhmatulla I. Nurimbetov. Uzbekistan and the Shanghai Cooperation Organization:
The Emphasis on the Connectivity. The American Journal of Political Science Law and
Criminology, 6(06) 2024.
–
P. 31-34.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
376
11. Yann Alix, Kuralay Baizakova, Jildiz Nicharapova, Mirzokhid Rakhimov (eds).
Logistics and diplomacy in Central Asia. Editions EMS, France. 2022.
–
275 p.
12. Rakhmatulla I. Nurimbetov. Uzbekistan’s Strategic Approaches to the Shanghai
Cooperation Organization: Exploring Opportunities for “Middle Power” Diplomacy, Frontline
Social Sciences and History Journal, Vol. 4 No. 07 (2024).
–
P. 30-45.
