Научно-теоретическая классификация топонимов Сырдарьинской области

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Scientific and theoretical classification of toponyms in
Syrdarya region

Iroda KENJAEVA

1

Gulistan State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received July 2025

Received in revised form

15 July 2025
Accepted 25 July 2025

Available online

15 August 2025

This article discusses the scientific and theoretical

classification of toponyms in Syrdarya region. The

morphological and semantic analysis of place names has been

conducted using statistical methods. The structural types and

semantic groups of terms related to place names in the region
have been thoroughly examined.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss7/S-pp110-115

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

language,

word,

toponym,

analysis,

classification,

terms.

Sirdaryo viloyati toponimlarining ilmiy-nazariy tasnifi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

til,

so‘z,

toponim,

tahlil,

tasnif,

atamalar.

Mazkur maqolada Sirdaryo viloyati toponimlarining

ilmiy-nazariy tasnifi haqida fikr yuritilgan. Joy nomlarining
morfologik tahlili, semantik tahlili statistik metod yordamida

tahlil qilingan. Viloyatdagi joy nomlariga oid atamalarning

tuzilishiga ko‘ra turlari, ma’noviy guruhlari atroflicha o‘rganib

chiqilgan.

1

Gulistan State University. E-mail: kenjayeva88iroda@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2025) / ISSN 2181-1415

111

Научно

-

теоретическая

классификация

топонимов

Сырдарьинской области

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

язык,

слово,

топоним,

анализ,

классификация,

термины.

В

статье

рассматривается

научно

-

теоретическая

классификация топонимов Сырдарьинской области.

Проведены морфологический и семантический анализ этих
топонимов с использованием статистических методов.

Также проведено детальное исследование типов и

семантических групп топонимов региона по их структуре.

KIRISH

Toponimika

–

joy nomlarini o‘rganadigan fan bo‘lib, u tilshunoslik, tarix, geografiya

kabi sohalar bilan bevosita bog‘liq. Har bir hudud toponimlar orqali o‘z tarixini, tabiati va

madaniy

qadriyatlarini aks ettiradi. O‘zbekistonning markaziy hududlaridan biri bo‘lgan

Sirdaryo viloyati ham o‘ziga xos toponimik boyliklarga ega. Ushbu maqolada viloyatdagi

toponimlarning ilmiy-

nazariy tasnifi haqida so‘z yuritilib, ularning tilshunoslikdagi o‘r

ni,

shakllanish omillari va madaniy qatlamlari tahlil qilinadi.

Sirdaryo viloyati toponimlari tarixiy jihatdan turli madaniy qatlamlar, tillar va

siyosiy davrlar ta’sirida shakllangan. Toponimlarning kelib chiqishiga ko‘ra tasnifi,

asosan, turkiy, fors-to

jik, arab va rus tiliga oid nomlarga ajratib o‘rganiladi.

TADQIQOT OBYEKTI VA QO‘LLANILGAN METODLAR

Kelib chiqishi turkiy tillarga xos bo‘lgan joy nomlari Sirdaryo viloyati hududida

keng tarqalgan. Bular asosan o‘zbek, qadimgi qarluq, qipchoq tillarga oid

ildizlarga ega.

Shunday toponimlardan biri

–

Yangiyer, “yangi” va “yer” so‘zlarining qo‘shilishidan hosil

bo‘lib, yangi o‘zlashtirilgan yer ma’nosini bildiradi. “Sirdaryo viloyati toponimlarining
izohli lug‘ati”da berilishicha, ushbu shaharga 1957

-yil 15-

martda O‘zbekiston SSR

Hukumati qaroriga muvofiq Mirzacho‘l uchburchagi o‘rtasida qad ko‘targan shahar, ya’ni

Yangiyer nomi berilgan.

Yangi

–

ilgari bo‘lmagan, endi yuzaga kelgan (kelayotgan,

keladigan),

yer

(joy, maydon) [2, 112] so‘zlari qo‘shilmasidan hosil bo‘lgan. Yana shunday

turkiy tilga oid joy nomlaridan biri Boyovut

–

“boy”

badavlat ma’nosida,

“ovut”

qadimiy

turkiy qabilalar nomlarida ko‘p uchraydigan qo‘shimcha. Boyovut katta qabilalardan biri
bo‘lib, qadimiy 92 o‘zbek urug‘ining biri sifatida ko‘rsatilgan. Bir qancha etnonimlar

tarkibida

-t/-d/-it/-at/-ot/-ut

qo‘shimchasining takrorlanishi jamlik, to‘p, jamoa, kishilar

guruhi, odamlarning kichik uyushmasi ma’nolarini anglatgan. Bu qo‘shimchaning
so‘zlarga qo‘shilib zikrlangan ma’noni ifodalashi ilk urug‘chilikkacha bo‘lgan davr ibtidoiy
jamoatchilik davrida yuz bergan. Shu bois, so‘z tarkibiga shunchalik jipslashib ketganki,
ko‘pincha bu tur etnonimlarni tarkibiy qismlarga ajratish qiyin [1, 21

-23-bet]. Sirdaryo

viloyati o‘zining boy madaniyati va

tarixiy merosi bilan ajralib turadi. Viloyat topografik

jihatdan turli xil tabiat sharoitlariga ega bo‘lib, bu esa uning toponimlarida o‘z aksini

topadi. Sirdaryo viloyatidagi toponimlar yerning tabiiy va ijtimoiy xususiyatlarini
ifodalovchi muhim belgilar sifatida xizmat qiladi. Ushbu toponimlar faqat geografik
obyektlarni belgilabgina qolmay, balki mintaqaning tarixi, madaniyati va aholisi haqida

ma’lumot ham beradi. Viloyatdagi qishloq va shahar nomlari ko‘pincha mahalliy aholi

tomonidan ishlatiladigan til va urf-

odatlardan kelib chiqqan holda shakllangan bo‘lib, bu

ularning tarixiy qatlamini ochib beradi. Ilmiy-nazariy tasnif nuqtai nazaridan, Sirdaryo

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2025) / ISSN 2181-1415

112

viloyati toponimlari ko‘plab o‘rganishlar va tahlillar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.

Ularni tadqiq etish orqali tarixshunoslik, lingvistika va etnografiya sohalarida yangi

bilimlar olish imkoniyatlari paydo bo‘ladi. Tasnif jarayonida toponimlar geografik

joylashuviga, ularning fonetik tuzilishiga va semantik ma'nosiga qarab guruhlanishi
mumkin. Bu esa o

‘z navbatida, viloyat mintaqasini yanada chuqurroq o‘rganish imkonini

beradi hamda xalqning madaniy xotirasini saqlashda muhim ahamiyatga ega hisoblanadi.
Sirdaryo viloyatining toponimlarini ilmiy-nazariy tasnifi orqali tadqiq qilish, nafaqat
mahalliy aholi uchun balki global miqyosda ham qiziqarli natijalar berishi mumkin.

Kelib chiqishi fors-

tojik tiliga xos bo‘lgan viloyatga tegishli joy nomlariga Guliston –

forscha gul so‘zi va

-

iston qo‘shimchalaridan hosil bo‘lgan viloyat markazining nomi va

tuman, mahallalarga berilgan nomlarni misol tariqasida keltirish mumkin. Bunday fors-

tojik tiliga oid toponimlar juda ko‘p: Mehnatobod, Binokor, Davlatobod, Karvonsaroy,
Navro‘z…

Arabcha ildizli toponimlar ham Sirdaryo viloyatida talaygina: Adolat, Fazilat,

Haqiqat

, Ibrat, Kamolot, Ma’rifat va boshqalar. Do‘stlik –

o‘zbek tiliga arab tilidan

o‘zlashgan so‘z bo‘lib, Boyovut, Xovos va Mirzaobod tumanlaridagi qishloq va
mahallalariga berilgan nomdir. Guliston shahri markazidan oqib o‘tuvchi kanal hamda

Sayxunobod tuman

idan oqib o‘tuvchi kanalning nomi ham Do‘stlik deb nomlanadi.

Mirzacho‘lni o‘zlashtirish uchun Sobiq Ittifoqning turli hududlaridan o‘z ishlarining
mutaxassislari ko‘chib kelishdi. Ularning birdamligida yangi

-yangi tumanlar, shaharlar,

qishloqlar tashkil e

tildi. Millati, tili, e’tiqodidan qat’i nazar barchasi do‘stlik va

hamkorlikda Mirzacho‘lni obod qilganligi bois ham yangi tashkil etilgan qishloq, mahalla
va hatto qabristonlarga ham Do‘stlik nomi beril

gan.

Tasniflash jarayonida Sirdaryo viloyatidagi joy

nomlarining ma’lum bir qismi rus

tilidan o‘zlashgan so‘zlar asosiga qurilganligi yaqqol sezilib turadi. Bunga siyosiy jarayon
va yangi yerlarni tashkil etishda faollik ko‘rsatgan shaxs nomlariga atab qo‘yilgan

Duxovskiy, Golodnaya Step, Knyajevskiy, Konnogvardyeskiy, Naxalovka, Nikolayevskiy

kabi joy nomlarini misol qilish mumkin. Shunday nomlardan biri “Romanovskiy kanali –

Mirzacho‘l hududidagi o‘tmishdagi ariqlardan birining nomi. Bu kanal dastlab

“Xiva arig‘i”, “Nikolay I kanali”,

1913-

yildan “Romanovskiy kanali” deb ham nomlangan.

Sirdaryodan suv olgan. Knyaz Romanovskiy sharafiga qo‘yilgan. 1917

-

yildan “Shimoliy

Mirzacho‘l kanali”, 1936

-yildan S.M.

Krilov nomi bilan, mustaqillikdan so‘ng “Do‘stlik

kanali” deb nom olgan” [1, 58

-bet].

OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI

Professor Ixtiyor Ermatovning “Sirdaryo viloyati toponimlarining izohli

lug‘ati”dagi nomlarni tuzilishiga ko‘ra tahlil qilsak quyidagi statistika yuzaga keladi.

Sodda, bir asosdan tashkil topgan toponimlar:

Adolat, Anhor, Archa, Bahor,

Barlos, Baxmal, Baxt, Bekat, Bo‘ston, Farhod, Farovon, Furqat, Farg‘ona, Gumbaz, Ibrat,
Iftixor, Istiqlol, Ittifoq, Login, Mahalla, Malik, Markaz, Matonat, Mash’al, Me’mor,
Muruvvat, Mo‘g‘ol, Namuna, Nayman, Nihol, Nov, Obod, Orom, Orzu, Oydin, Oqibat, Olg‘a,

Parcha, Pashshi, Qahramon, Qaroy, Qipchoq, Quyosh, Ravot, Sabot, Sarmich, Saxovat,
Sayxun, Sayqal, Sintob, Sohil, Tabarruk, Tabobat, Turon, Uvoq, Uyas, Vatan, Xazina, Xovos,
Yulduz, Zomin, Shirin, Chambil, Chiroy.

Shulardan biri

Xovos

–

Sirdaryo viloyatidagi shaharcha va tuman nomi. Tuman

viloyatning janubiy qismida joylashgan. Xovos qadimiy shahar bo‘lib, X asr arab geografi

va sayyohlari Istaxriy, Ibn Havqal, Muqaddasiy asarlarida tilga olingan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2025) / ISSN 2181-1415

113

Qo‘shma, ikki va undan ortiq asosda

n tashkil topgan toponimlar:

Axmonko‘l,

Beshkapa, Beshqo‘sh, Boboyurt, Boymurodobod, Boyto‘bi, Bog‘ishamol, Buloqariq,
Bo‘zariq, Bo‘zsuv, Darvozaqir, Davlatobod, Dehqonobod, Do‘ngariq, Erjar, Elobod,
Gulbahor, Gulbuloq, Gulbog‘, Gulobod, Gulchambar, Havotog‘, Husniobod, Islomobod,
Itbuloq, Jannatmakon, Karvonsaroy, Laylakko‘l, Mingchinor, Mirzaariq, Mirzarabot,
Mirzasardoba, Mirzaqishloq, Mirzacho‘l, Moyliko‘l, Mozorishahid, Munchoqtepa,
Namozovul, Nurliyo‘l, Nurota, Obodturmush, Odivurt, Oltinvodiy, Otayurt, Oydinyo‘l,
Oyimariq, Oqoltin, Oqyo‘l, Oqtepa, Oqquvoq, Olg‘abos, Oqchangal, Paromovul, Parchayuz,
Paxtakon, Qirkapa, Qizlarsupa, Qizilchang‘il, Qoraqum, Qoraqishloq, Qorako‘l, Qoraqir,
Qorovultepa, Qozoqovul, Qo‘qonqarapchi, Qo‘shqand, Saroyqishloq, Si

rdaryo, Sohibqiron,

Sultonhovuz, So‘fiqishloq, Taltepa, Turkmanovul, Turkovul, Tuyatortar kanali,
To‘g‘ayovul, To‘qqizkapa, Ulug‘yo‘l, Uchtom, Uchturgon, Uchqahramon, Vatanparvar,
Yangiqishloq, Yangiyo‘l, Yakkasaroy, Yettiguzar, Yettiurug‘, Zominqishloq, O‘rinboy,
O‘g‘uzariq, Sho‘rbuloqsoy, Sho‘rko‘l, Sho‘ro‘zak, Changovul, Chinobod, Cholto‘qay.

Do‘ngariq –

Mirzaobod tumanidagi qishloq va mahalla nomi.

Do‘nglik

–

do‘ppaygan,

qappaygan, bo‘rtiq, qappaygan, bo‘rtiq. Yerning qavariq bo‘lib chiqqan joylari, do‘

ng yer,

tepalik [2, 112-

bet]. Do‘ng va ariq so‘zlari qo‘shilmasidan yasalgan nom.

Shu o‘rinda keltirish joizki, tilshunoslikda qo‘shma so‘zlar mavzusi o‘rganilganda

tarkibi ikki va undan ortiq so‘zlarning qo‘shilishidan hosil bo‘lgan yangi ma’noli so‘zlar

–

deya

tushuntiriladi. Bunday qo‘shma so‘zlar hatto Sirdaryo viloyatidagi joy nomlarida

ham aks etgan. Masalan, Xovos tumanidagi Sho‘rbuloqsoy manzili

(Sho‘r+buloq+soy)

.

Affiksli toponimlar:

Ahillik, Anorzor, Asalchi, Asalchilik, Bahoriston, Baliqchi,

Bino

kor, Birlik, Bog‘iston, Bunyodkor, Do‘stlik, Guliston, Gulzor, Hikmatli, Ibratli, Ijodkor,

Inoqlik, Ishonch, Ko‘nchi, Mangulik, Mevazor, Mustaqillik, Olmazor, Olmachi, Ozodlik,
Paxtakor, Paxtazor, Pillakor, Qamishli, Qarapchi, Qayirma, Sangzor, Sirg‘ali, S

ohibkor,

Tadbirkor, Tajribakor, Terakzor, Tinchlik, Turkiston, To‘kinchilik, Ulug‘bek, Uyuvli,
Yoshlik, Yoshlar, Yurtdosh, Zarbdor, Zarshunos, Ziyokor, Zominlik, O‘rikzor, O‘zbekiston,
G‘allakor, Shodlik, Sholikor, Chamanzor, Chorvador. Mehnatobod, Mirzaob

od, Nurobod,

Paxtaobod, Savatobod, Sayxunobod, Sohilobod, Sohibobod, Ulug‘obod, Xalqobod,
Yo‘ldoshobod, Zafarobod, Sharqobod kabi.

Ijodkor

–

Boyovut tumanidagi mahalla nomi.

Ijodkor

arabcha forscha so‘z bo‘lib,

ij

od qiluvchi degan ma’noni

anglatadi. Ijod etuvchi, yuzaga keltiruvchi, yaratuvchi,

yaratilgan narsa egasi [2, 176-bet].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2025) / ISSN 2181-1415

114

Tilshunoslikda semantik tahlil juda muhim. Shu boisdan viloyatdagi joy nomlarini

ma’nosiga ko‘ra tabiiy

-geografik nomlar, kelib chiqishi uzoq davrlar bilan bog

‘liq

etnonimlar, shaxs nomi bilan bog‘liq toponimlar va ijtimoiy

-

iqtisodiy hayot bilan bog‘liq

nomlar kabi guruhlarga bo‘lib o‘rganish maqsadga muvofiqdir.

Tabiiy-geografik nomlar:

Axmanko‘l, Bog‘ishamol, Do‘ngariq, Qorako‘l, Sirdaryo,

Taltepa, O‘g‘uzariq,

Sho‘rko‘l. Sirdaryo viloyatining Sayxunobod tumaniga qarashli qishloq va

ariqning nomi Sho‘ro‘zak deb nomlanadi. Qadimgi turkiy tilda

ozuk

–

katta bo‘lmagan suv

hovuzi

[3, 58-bet]; hozirgi turkiy tillarda ozuk

–

anhor, daryocha

[4, 675-bet]. Uzak (uzek)

uzuk

–

“daryo” so‘ziga borib taqaladi: O‘kuz+ak –

“kichik daryo”, “daryocha”. “O‘zak” so‘zidan

tarkib topgan. Xususan, suv joy nomlari o‘rnida o‘zak, o‘qo‘zak (daryocha) so‘zining

o‘zgarishidan paydo bo‘lgan [1, 21

-bet].

Kelib ch

iqishi o‘tmish bilan bog‘liq etnonimlar:

Achamayli, Juvonsiyroq,

Mo‘g‘ol, Nayman, Qipchoq, Uyas. Bu etnonimlar orasida Mirzaobod va Guliston

tumanlaridagi qishloqlardan biri Juvonsiyroq o‘ziga xos ahamiyatga ega. Juvonsiyroq –

etnonim bo‘lib, qishloq shu n

om bilan atalgan. Juvonsiyroq

–

etnonim, aynan

“pochasi

yo‘g‘on”

degan ma’noni bildiradi. L.S.Tolstova fikricha, juvonsiyroq, qorasiyroq kabi

etnonimlar qadimgi sarmat xalqining sirak qabilasi nomidan kelib chiqqan [5, 176-bet].

T. Nafasovning qayd qilishi

cha, siyroq umumturkiy urug‘ nomi [6, 83

-bet].

Shaxs nomi bilan bog‘liq toponimlar:

Abdurahmon Jomiy, Al-Xorazmiy, Arunboy,

Duxovskiy, Hamid Olimjon, Nikolayevskiy, Obetovanniy, Sadriddin Ayniy, Temur Malik,

Turg‘un Axmedov, Usmon Yusupov. Shu kabi toponim

lardan biri Romanovskiy deb

nomlanadi. 1887-yilda Knyaz N.K.Romanov tashabbusi bilan Sirdaryoning chap sohilida,

Mirzacho‘lda tashkil etilgan rus qishloqlaridan biri. Hozirgi kunda bu nom –

Guliston tumani

markazidagi shaharcha Dehqonobod nomi bilan yuritiladi.

Ijtimoiy-

iqtisodiy hayot bilan bog‘liq nomlar:

Asalchi, Ko‘nchi, Paxtakor,

Pillakor, Sohibkor, Tadbirkor, Ziyokor, G‘allakor, Sholikor, Chilangarlar, Chorvador. Bu

joylarda yashovchi aholining turmush tarzi shu sohalar bilan bog‘liqligi

nomlaridan ham

anglashilib turibdi. Masalan, Mirzaobod tumanidagi Pillakor qishlog‘ida aholi pilla

yetishtirish bilan mashg‘ulligini, Sirdaryo tumanidagi Asalchi mahallasida asal olish

uchun asalari urchitish, uni parvarish qilish bilan shug‘ullanishini bi

lish mumkin.

Toponimlar nafaqat joy nomlarini ifodalash, balki o‘sha hududda qadimda ro‘y

bergan tarixiy voqealarni, xalqning kelib chiqishini, geografik joylashuvi, tabiati, turmush

tarzini ham ifodalash uchun xizmat qiladi.

XULOSA

Xulosa o‘rnida

shuni aytish lozimki, Sirdaryo viloyati toponimlarini ilmiy-nazariy

tasniflash shu hududdagi joy nomlarining ko‘p qatlamli tuzilishi, uzoq va boy tarixi bilan

ahamiyatli. Har bir toponim o‘zida tarixiy, lingvistik va madaniy merosni saqlab kelgan

bo‘lib, ular bizga o‘sha davrning ijtimoiy hayoti, xalqning ruhiyati va tarixiy

o‘zgarishlaridan ma’lumot beradi. Bundan tashqari, Sirdaryo viloyati toponimlarining

tahlili orqali mintaqaning tabiiy geografik xususiyatlarini, etnik va madaniy

shakllanishini, shunin

gdek, iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlarni ham yaxshiroq tushunish

mumkin. Bunday tahlil nafaqat tarixiy faktlarni o‘rganish, balki kelajakda viloyatni

rivojlantirish va uning madaniy merosini saqlash uchun zarur bo‘lgan tamoyillarni ishlab

chiqishda ham muhim ahamiyatga ega. Toponimlarning ilmiy-nazariy tasnifi bundan

keyingi yaratiladigan tadqiqotlar uchun ham o‘ziga xos yo‘nalishlar yaratadi. Ularning

tarixiy va lingvistik tahlili, nafaqat o‘zbek toponimikasining, balki turkiy xalqlar

toponimikasining riv

ojini o‘rganish uchun qimmatli manba bo‘lib xizmat qiladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2025) / ISSN 2181-1415

115

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Ermatov I. Sirdaryo viloyati toponimlarining izohli lug‘ati. –

Toshkent:

Bookmany print, 2024.

–

21 b.

2.

O‘zbek tilining izohli lug‘ati. V jild. –

Toshkent, 2020.

–

112 b.

3.

Ermatov I. Sirdaryo viloyati toponimlarining izohli lug‘ati. –

Toshkent:

Bookmany print, 2024.

–

58 b.

4.

O‘zbek tilining izohli lug‘ati. I jild. –

Toshkent, 2020.

–

675 b.

5.

O‘zbek tilining izohli lug‘ati.

II jild.

–

Toshkent, 2020.

–

176 b.

6.

Ermatov I

. Sirdaryo viloyati toponimlarining izohli lug‘ati. –

Toshkent:

Bookmany print, 2024.

–

83 b.