Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Comparative legal concept, purpose, and normative
analysis of legislative norms on the prevention of offenses
Sharapat KUDIYAROV
1
Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2025
Received in revised form
15 July 2025
Accepted 25 July 2025
Available online
15 August 2025
The article "Comparative Legal Concept, Purpose, and
Normative Analysis of Legislative Norms on Crime Prevention"
examines the comparative legal foundations of legislative
norms in the field of crime prevention, their objectives, and
normative analysis. The characteristics of legislative norms in
this area, their role and significance in international and
national practice are analyzed. The article explores the aims of
legislative norms, their role in ensuring legal order in society, as
well as challenges in their practical application and ways to
improve them. Through a comparative legal approach, the
norms of Uzbekistan's legislation in this area are compared with
the experiences of various foreign countries.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss7/S-pp4
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Crime prevention,
comparative legal analysis,
legislative norms,
normative analysis,
legal order,
prevention objectives,
national and international
legislation,
legislation of Uzbekistan.
Ҳуқуқбузарликлар
профилактикасига
оид
қонунчилик
нормаларининг
қиёсий
-
ҳуқуқий
тушунчаси, мақсади ва норматив таҳлили
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар
:
ҳуқуқбузарликлар
профилактикаси,
қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлил,
қонунчилик нормалари,
норматив таҳлил,
ҳуқуқий
тартиб,
профилактика
мақсадлари,
миллий ва халқаро
қонунчилик
,
Ўзбекистон
Мақолада “Ҳуқуқбузарликлар профилактикасига оид
қонунчилик нормаларининг қиёсий
-
ҳуқуқий тушунчаси,
мақсади ва норматив таҳлили”да ҳуқуқбузарликлар
профилактикаси соҳасидаги қонунчилик нормаларининг
қиёсий
-
ҳуқуқий асослари, уларнинг мақсадлари ва
норматив таҳлили кўриб чиқилади. Ушбу соҳадаги
қонунчилик нормаларининг хусусиятлари, уларнинг
халқаро ва миллий амалиётдаги ўрни ва аҳамияти таҳлил
қилинади.
Мақолада
қонунчилик
нормаларининг
мақсадлари, уларнинг жамиятдаги ҳуқуқий тартибни
1
Independent Researcher, Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
45
қонунчилиги
.
таъминлашдаги роли, шунингдек, уларнинг амалий
қўлланишидаги муаммолар ва такомиллаштириш йўллари
тўғрисида маълумот берилади. Қиёсий
-
ҳуқуқий ёндашув
орқали турли хорижий давлатларнинг тажрибаси билан
Ўзбекистон қонунчилигининг ушбу соҳадаги нормалари
солиштирилади
.
Сравнительно
-
правовое понятие, цель и нормативный
анализ законодательных норм о профилактике
правонарушений
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
профилактика
правонарушений,
сравнительно
-
правовой
анализ,
нормы законодательства,
нормативный анализ,
правопорядок,
цели профилактики,
национальное и
международное
законодательство,
законодательство
Узбекистана
.
В статье "Сравнительно
-
правовое понятие, цель и
нормативный анализ законодательных норм в области
профилактики
правонарушений"
рассматриваются
сравнительно
-
правовые основы законодательных норм в
сфере профилактики правонарушений, их цели и
нормативный
анализ.
Анализируются
особенности
законодательных норм в этой области, их место и значение
в международной и национальной практике. В статье
представлена информация о целях законодательных норм,
их роли в обеспечении правопорядка в обществе, а также о
проблемах их практического применения и путях
совершенствования. С помощью сравнительно
-
правового
подхода нормы законодательства Узбекистана в этой
области сопоставляются с опытом различных зарубежных
стран.
Мамлакатимизда ҳуқуқбузарликлар профилактикасини тартибга солувчи
миллий ҳуқуқий (қонунчилик) асослари такомиллашиб бораётган ва
тизимлаштирилган йўналишлардан биридир.
Ҳуқуқшунос З.Амиров тўғри
таъкидлаганидек, ҳуқуқбузарликлар профилактикасини тартибга солувчи
ҳуқуқий асосларда мазкур фаолиятга оид асосий тушунчалар, субъектлар ҳамда
объектлар ва чора
-
тадбирлар бўйича ягона ёндашув йўқлиги, шунингдек
,
ҳуқуқий
бўшлиқ ва зид ҳолатларнинг мавжудлиги норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатларни доимий
равишда мониторинг қилиш орқали такомиллаштириб боришни тақозо этади
[1].
Ҳуқуқбузарликлар
профилактикасига
оид
миллий
қонунчилик
нормаларининг
қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлилини амалга ошириш учун аввало
мамлакатимизнинг ушбу йўналишни тартибга солувчи асосий норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатларни таҳлил қилиш ва хорижий давлатларнинг қонунчиликни
қўллаш
амалиёти билан таққослаш муҳим аҳамият касб этмоқда
[2].
Тадқиқотимиз жараёнида қўлланиладиган қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлилнинг
моҳияти, кўзлаган мақсади ва самарали методлари хусусида тўхталамиз.
Қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлил
–
бу турли давлатлар ёки ҳуқуқий тизимлар
қонунчилигини солиштириб ўрганиш ва таҳлил қилишнинг илмий усулидир. Ушбу
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
46
таҳлил орқали ҳуқуқий нормалар, тизимлар, институтлар, ҳуқуқий амалиёт ва
ҳуқуқий
анъаналар ўртасидаги ўхшашликлар ва фарқлар аниқланади.
Ҳуқуқбузарликлар
профилактикасига
оид
миллий
қонунчилик
нормаларининг қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлили қатор муҳим мақсадларга хизмат қилади.
Бу таҳлил орқали ҳуқуқий тизимнинг самарадорлиги баҳоланади ва ривожланиш
йўналишлари белгиланади.
Ҳуқуқбузарликлар
профилактикасига
оид
миллий
қонунчилик
нормаларининг қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлил қуйидаги мақсадларга хизмат қилади
:
биринчи мақсад
мавжуд қонунчиликни баҳолаш ва такомиллаштиришга
қаратилади.
Бунда қиёсий таҳлил орқали миллий ҳуқуқий нормалар хорижий
давлатлар тажрибаси билан таққосланади. Бу орқали: а)
заиф жойлар аниқланади;
б)
номукаммал
ёки
давр
талабларига
жавоб
бермайдиган
нормалар
ўзгартирилади; в)
замонавий ва самарали механизмлар жорий этилади.
Иккинчи мақсад халқаро стандартларга мослаштиришдан иборат.
Бунда
қонунчиликни
халқаро нормалар ва стандартлар билан қиёслаб таҳлил қилиш
орқали миллий қонунлар: а)
халқаро ташкилотлар талабларига мослашади;
б)
инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини таъминлашда халқаро тажриба инобатга
олинади; в)
халқаро ҳамкорликни кучайтириш имконияти яратилади.
Учинчи мақсад профилактика чораларининг самарадорлигини оширишдан
иборат.
Бунда
бошқа давлатларда ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишда
қўлланилаётган усул ва ёндашувларни таҳлил қилиш: а)
миллий тизимда
самарали моделлардан фойдаланишга ёрдам беради; б) профилактик тадбирларни
режалаштириш ва амалга оширишда илғор тажрибаларни жорий этиш имконини
беради.
Тўртинчи мақсад қонун ижодкорлиги фаолиятига кўмаклашишдан иборат.
Бунда қиёсий таҳлил натижалари қонун лойиҳаларини ишлаб чиқишда муҳим
манба бўлиб хизмат қилади. Ушбу таҳлил: а)
ҳуқуқбузарликларни камайтиришга
йўналтирилган ҳуқуқий нормаларни аниқлаш; б)
уларни миллий ҳуқуқ тизимига
мослаштириш; в)
инновацион ёндашувларни ишлаб чиқишда кўмак беради.
Бешинчи мақсад фуқаролик жамияти институтларини ривожлантиришга
қаратилади.
Бунда бошқа давлатларда профилактикага оид жамоатчилик
назорати, ОАВ, ННТ ва фуқаролар иштироки қандай ташкил этилгани ўрганилиб,
миллий тизимда қўллаш имкониятлари таҳлил қилинади.
Хулоса
қилиб
айтганда,
қиёсий
-
ҳуқуқий
таҳлил
–
бу
ҳар
хил
мамлакатлардаги қонунларни солиштириш орқали, қайси тизим яхши
ишлаётганини, қаерда нимани ўзгартириш мумкинлигини аниқлаш усулидир.
Ҳуқуқбузарликлар
профилактикасига
оид
миллий
қонунчилик
нормаларининг
қиёсий
-
ҳуқуқий
таҳлили:
а)
миллий
қонунчиликни
ривожлантиришга ёрдам беради; б)
халқаро ҳуқуқий стандартларга яқинлашишни
таъминлайди; в) илмий тадқиқотларда ечим топишга йўналтиради.
Қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлилда: а)
норматив таҳлил; б) функционал таҳлил;
в)
тарихий таҳлил; г)
ижтимоий таҳлил; д)
танқидий таҳлил каби бир қатор
методлар кенг қўлланилади:
Норматив (қонунлар асосидаги) таҳлил
:
1)
Ўзбекистон Республикасининг “Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси
тўғрисида”ги (2014) Қонунининг 10
-
моддаси
[3] 1-
қисм 4
-
хатбошисида ички ишлар
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
47
органларининг ҳуқуқбузарликлар профилактикаси соҳасида “Ҳуқуқбузарликлар
профилактикасини амалга оширади, шу жумладан ҳуқуқбузарликларнинг содир
этилиши сабабларини ва уларга имкон бераётган шарт
-
шароитларни аниқлайди,
бартараф этади” мазмунидаги ваколат мустаҳкамланган.
Мазкур нормада
“Ҳуқуқбузарликлар профилактикасини амалга оширади”
деган жуда муҳим ҳуқуқий ва амалий маънога эга жумла мавжуд. Мазкур жумла
ҳуқуқбузарликларнинг
олдини олишга қаратилган аниқ ҳаракатлар
ни назарда
тутади. Масалан, ваколатли органлар ёки шахслар ҳуқуқбузарлик юз бермаслиги
учун муайян чоралар кўради, аҳоли ўртасида тушунтириш ишлари олиб боради,
назоратни кучайтиради ва хавфли омилларни аниқлайди ва бартараф этади.
Бироқ мазкур
жумла формал жиҳатдан тўғри, лекин стилистик ва мантиқий
жиҳатдан бир оз “қовушмаган”, яъни назария ва амалиётда илмий баҳс ва
мунозараларга сабаб бўлмоқда. Хусусан:
Биринчи сабаб:
жумла ортиқча узун ва икки ёки ундан ортиқ фикрни битта
ифодада йиғишга ҳаракат қилган. Бу тушунишни қийинлаштиради.
Иккинчи сабаб:
“Ҳуқуқбузарликлар профилактикасини амалга оширади”
деган жумла
аслида ҳаммасини қамраб оладиган умумий ибора, лекин кейинги
қисм –
“сабабларни аниқлайди ва бартараф этади” –
бу профилактиканинг бир
қисми. Улар ўртасида мантиқий боғловчи сўз етишмайди, масалан, “бунда”, “шу
жумладан” каби сўзларни етарли даражада аниқ боғламайди.
2)
Ўзбекистон Республикасининг “Ички ишлар органлари тўғрисида”ги
(2016)
Қонуни
4-
моддасининг
[4] 1-
қисм 5
-
хатбошисида “Ҳуқуқбузарликлар
профилактикаси, уларнинг сабабларини ва содир этилишига имкон бераётган
шарт
-
шароитларни аниқлаш ҳамда бартараф этиш, ҳуқуқбузарликларни
содир
этишга мойил шахсларни аниқлаш” мазмунидаги қоида келтирилган бўлиб, бу
ўринда ваколат эмас
,
балки ички ишлар органларининг асосий йўналиши
сифатида мустаҳкамланган.
Мазкур жумла грамматик жиҳатдан ўз ўрнида қўлланилмаган ва мантиқий
боғланиш бузилган. Яхшироқ тушуниш учун уни қайта тузиш ёки изоҳловчи
қисмлар қўшиш керак. Шунингдек
,
қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлил натижаларига кўра
,
“Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тўғрисида”ги Қонун нормасига нисбатан
ҳуқуқий зидлик мавжуд
[5]
. Бундан ташқари “
...
–
уларнинг сабабларини ва содир
этилишига имкон бераётган шарт
-
шароитларни аниқлаш ҳамда бартараф этиш,
ҳуқуқбузарликларни содир этишга мойил шахсларни аниқлаш” жумласи
“Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси”нинг бир қисми бўлиб, унинг мазмунини
тўлиқ ифодаламайди.
Зеро,
Ўзбекистон Республикасининг “Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси
тўғрисида”ги
(2014)
Қонунининг
3
-
моддаси
[6]
1-
қисм
5
-
хатбошисида
“
ҳуқуқбузарликлар
профилактикаси
—
ҳуқуқ
-
тартиботни
сақлаш
ҳамда
мустаҳкамлаш, ҳуқуқбузарликларни аниқлаш, уларга барҳам бериш, шунингдек
,
ҳуқуқбузарликларнинг содир этилиши сабабларини ва уларга имкон бераётган
шарт
-
шароитларни аниқлаш, бартараф этиш мақсадида қўлланиладиган
ҳуқуқбузарликлар умумий, махсус, якка тартибдаги ва виктимологик
профилактикасининг ҳуқуқий, ижтимоий, ташкилий ва бошқа чора
-
тадбирлари
тизими”
мазмунида тўлиқ ва мукаммал таъриф берилган бўлиб юқоридагилар
мазкур таърифга зиддир
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
48
Юқоридаги
таҳлил қилинган нормаларда ҳуқуқий зидликни бартараф этиш
мақсадида қуйидаги қоидани Ўзбекистон Республикасининг “Ҳуқуқбузарликлар
профилактикаси тўғрисида”ги (2014) Қонунининг 10
-
моддаси 1
-
қисм 4
-
хатбошисига ҳамда “Ички ишлар органлари тўғрисида”ги (2016) Қонуни
4-
моддасининг 1
-
қисм 5
-
хатбошисига нормага киритиш тавсия этилади:
“Ҳуқуқбузарликлар профилактикасини амалга ошириш жараёнида,
ҳуқуқбузарликларни содир этилишига олиб келаётган сабаблар ва уларга имкон
бераётган шарт
-
шароитлар аниқланади ҳамда бартараф этилади” дейилса
тўғрироқдир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
:
1.
Амиров
З.
Профилактика
правонарушений
и
вопросы
её
совершенствования на примере республики Узбекистан. // Илмий мақола.
https://cyberleninka.ru/article/n/profilaktika-pravonarusheniy-i-voprosy-eyo-
sovershenstvovaniya-na-primere-respubliki-uzbekistan
2.
Хўжақулов
С.Б.
Ҳуқуқбузарликлар
профилактикасини
янада
такомиллаштириш йўналишлари // Ҳуқуқбузарликлар профилактикасининг
долзарб масалалари: Республика илмий
-
амалий конференцияси материаллари
(2019 йил 17 апрель). –
Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2019. –
Б. 55.
3.
Хўжақулов С.Б. Ҳуқуқбузарликлар профилактикасига оид қонун
ҳужжатлари: илмий
-
амалий таҳлил // ЎзР ИИВ Академиясининг ахборотномаси. –
2015.
–
№ 4. –
Б. 35.
4.
Ўзбекистон
Республикасининг
2014
йил
14
майдаги
“Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тўғрисида”ги қонуни. www.lex.uz.
5.
Ўзбекистон Республикасининг 2016 йил 16 сентябрдаги “Ички ишлар
органлари тўғрисида”ги қонуни. www.lex.uz.
6.
Ўзбекистон
Республикасининг
2014
йил
14
майдаги
“Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тўғрисида”ги қонуни. www.lex.uz.
