Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Activities of healthcare institutions in Khorezm during the
years of Perestroika
Sirojbek ALLANAZAROV
1
Urgench State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2025
Received in revised form
15 July 2025
Accepted 25 July 2025
Available online
15 August 2025
This article analyzes the activities of healthcare institutions
in Khorezm during the mid-20th century and examines the
existing problems. Based on the analysis of relevant archival
documents, the article evaluates the quality of medical services
provided to the population during the "perestroika" years.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss7/S-pp199-202
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
medicine,
Khorezm region,
medical stations,
hospital,
"perestroika",
change,
village,
medical-obstetric stations.
Qayta qurish yillarida Xorazmda sog‘liqni saqlash
muassasalarining faoliyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tibbiyot,
Xorazm viloyati,
vrachlik punktlari,
shifoxona,
“qayta qurish”,
o‘zgarish,
qishloq,
feldsherlik-akusherlik
punktlari.
Ushbu maqolada XX asrning o‘rtalarida Xorazmda sog‘liqni
saqlash muassasalarining faoliyati, mavjud muammolar tahlil
etilgan. Maqolada mavzuga aloqador arxiv hujjatlarining tahlili
asosida “qayta qurish” yillarida aholiga ko‘rsatilgan tibbiy
xizmatning sifati baholangan.
1
Independent Researcher, Urgench State Pedagogical Institute. E-mail: sirojbek.allanazarov@bk.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
200
Деятельность учреждений здравоохранения в Хорезме
в годы перестройки
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
медицина,
Хорезмская область,
врачебные пункты,
больница,
перестройка,
перемены,
село,
фельдшерско
-
акушерские
пункты
.
В статье анализируется деятельность медицинских
учреждений Хорезма в середине XX века, рассматриваются
существующие проблемы. На основе анализа архивных
документов по данной теме дается оценка качества
медицинского обслуживания населения в годы перестройки
.
1980-yillarning o
ʻ
rtalariga kelib SSSR hukumati butun mamlakat hududida xalq
xo
‘
jaligining barcha tarmoqlarida islohotlar o
‘
tkazish zaruriyatini tushunib yetdi. Chunki
dunyoning globallashuvi tufayli G
‘
arb tamoyillari bilan solishtirganda SSRning ijtimoiy-
iqtisodiy, siyosiy jarayonlardagi mag
‘
lubiyati tobora yaqqol namoyon bo
‘
la boshlagan edi.
Sovet hukumatining mafkuraga asoslangan siyosati va 5 yillik rejali boshqaruvi uzoq vaqt
davomida fuqarolarning ehtiyojlarini qondirishga qodir bo
‘
lmagan. Bundan tashqari
xalqning turli jabhalardan siqib qo
‘
yilishi, mafkuraga asoslangan siyosatning
soxtakorliklari birin-ketin oshkor bo
‘
la boshlashi ham jamiyatni
“
qayta qurish
”
siyosatiga
burishga zamin yaratdi.
1985-yilda KPSS Markaziy Qo
‘
mitasining yangi Bosh kotibi M.Garbachov partiya
plenumida so
‘
zlagan nutqida sotsialistik boshqaruv shakllarini zamonaviy sharoit va
ehtiyojlarga muvofiqlashtirish orqali ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning sezilarli
tezlashishiga erishish zarurligini e
’
lon qildi [1, c. 510]. Biroq Gorbachevning
“
qayta
qurish
”
siyosati butun iqtisodiy tizimni tubdan o
‘
zgartirish vazifasini emas, faqat jahon
iqtisodiyotidagi o
‘
zgarishlarni hisobga olgan holda mavjud siyosatni yangilashni anglatar
edi.
1980-yillarning o
‘
rtalaridan boshlangan qayta qurish siyosati O
‘
zbeksiton SSR,
xususan, Xorazm viloyatiga ham o
‘
z ta
’
sirini o
‘
tkazib, ijtimoiy sohalar va madaniy hayotni
qamrab oldi. Binobarin, uzoq yillar davomida sobiq sovet tuzumi milliy respublikalar
madaniyatini deyarli inkor etib, mamlakatda yagona
“
sotsialistik madaniyat
”
ni
shakllantirish borasida olib borgan g
‘
ayri ilmiy madaniy siyosati madaniyatda ham
ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda bo
‘
lgani kabi tushkunlik, turg
‘
unlik mexanizmini yuzaga
keltirgan edi. Shu sababdan ham ta
’
lim, fan, madaniyat va san
’
at sohalarida qayta qurish,
ya
’
ni mamlakat rahbariyatining ta
’
biri bilan aytganda, uning
“
rivojini jadallashtirish
”
kerak bo
‘
ldi [2, B. 13].
Bu davrning xarakterli xususiyati shundaki, milliy o
‘
zlikni anglash, ijtimoiy sohada
o
‘
zgarishlar qilish tushunib yetilib, demokratik g
‘
oyalar, matbuot va so
‘
z erkinligi,
madaniyatni tiklash uchun muayyan sharoit va imkoniyatlar yaratilgan bo
‘
lishga
qaramasdan, avvaldan davom etib kelayotgan kommunistik mafkura va u targ
‘
ib qilgan
g
‘
oyalarning tazyiqi pasaymadi.
“
Qayta qurish
”
davrida ham Xorazmda tibbiyot ancha muammoviy masalalardan
biri bo
ʻ
lib qolaverdi. 1984-yilning 11-sentabr kuni O
‘
zbekiston SSSR Oliy soveti
Prezidiumi Xorazm viloyatida onalar va bolalarga tibbiy yordam ko
‘
rsatishning ahvoli
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
201
yuzasidan qaror qabul qildi. Qarorda Xorazm viloyati onalarga tibbiy yordam ko
‘
rsatish
darajasining pastligi, yosh bolalar salomatligini muhofaza qilish borasidagi ishlar
qoniqarli darajada emas ekanligi tanqid etildi. Biroq bu davrga kelib, tibbiyotda avvalgi
yillarga qaraganda bir qator o
ʻ
zgarishlar ham sodir bo
ʻ
ldi. XX asrning 80-yillari davomida
birgina Hazorasp rayoni Markaziy shifoxonasida 9,5 million so
ʻ
mlik kapital qurilish
ishlari amalga oshirildi, zamonaviy davolash korpuslari ishga tushirildi. 240 o
ʻ
rinlik
tug
ʻ
ruqxona, 360 qabulga mo
ʻ
ljallangan poliklinika, terapiya, jarrohlik bo
ʻ
limlari, 150
o
ʻ
rinli Pitnak uchastka shifoxonasi, 10 dan ortiq vrachlik ambulatoriyalari, Sil kasalliklari
dispanseri, tuman markaziy dorixonasi, rayon sanitariya-epidemiologiya stansiyalari
ishga tushirildi. 150 bemorga mo
ʻ
ljallangan yuqumli kasalliklar shifoxonasi kompleksi
qurildi [3, B.164].
1985-yilga oid arxiv ma
ʼ
lumotlarining guvohlik berishicha, Gurlan rayonida 591
o
ʻ
rinli 3 ta kasalxona, 8 ta qishloq vrachlik ambulatoriyalari, 21 ta feldsherlik-akusherlik
punktlari, 1 ta sanitariya-epidemiologiya stansiyasi, 3 ta poliklinika, 6 ta dorixona aholiga
tibbiy xizmat ko
ʻ
rsatgan [4]. Shu davrda Hazorasp rayonida 2 ta markaziy kasalxona, 53
ta bo
ʻ
lim hamda feldsherlik-akusherlik punktlari faoliyat yuritgan [5]. 1985-yilning
oxiriga kelib, viloyat bo
ʻ
yicha 10 ta markaziy shifoxona, 3250 o
ʻ
rinli 19 ta qishloq
shifoxonasi, 43 ta qishloq vrachlik punkti, 305 ta feldsherlik-akusherlik punktlari aholiga
xizmat ko
ʻ
rsatgan. Ularning moddiy-texnik bazasi sezilarli darajada oshgan. Shuningdek,
viloyatning Yangiariq va Yangibozor rayonlarining kasalxonalari 60 o
ʻ
ringa, Bog
ʻ
ot
jarrohlik bo
ʻ
limi, Yangiariq va Shovot tumanlarining tug
ʻ
ruq bo
ʻ
limlari kengaytirildi.
Ko
ʻ
rilgan choralar natijasida viloyat markaziy shifoxonasining umumiy sig
ʻ
imi 355
o
ʻ
ringa, uning rayonlardagi bo
ʻ
linmalari bilan hisoblaganda 66,6 ming o
ʻ
ringa ko
ʻ
payib,
davolash va diagnostika imkoniyatlari sezilarli oshdi. Tahlil qilinayotgan davrda qishloq
joylarida aholi va tibbiyot muassasalarini dori-darmon bilan ta
ʼ
minlash uchun 67 ta
dorixona, 10 ta markaziy tuman dorixonasi, 266 ta dorixona punktlari faoliyat olib
borgan [6]. Tahlil qilinayotgan davrda viloyatning qishloq joylarida 1308 nafar shifokor
va 4692 nafar o
ʻ
rta tibbiyot xodimlari faoliyat yuritayotgan edi [7]. O
ʻ
zgarishlarga
qaramasdan davolash muassasalarining ahvoli yetarli darajada emas edi. Ayniqsa,
qishloq joylarida aholiga tibbiy xizmatning ahvoli past, shahar markazlaridagi kabi
sharoitlar mavjud bo
ʻ
lmagan. Kasalliklarni oldini olish, tashxis qo
ʻ
yish, tibbiy asbob-
uskunalarning yetishmasligi oqibatida bemorlarga tibbiy xizmatlarning o
ʻ
z vaqtida
ko
ʻ
rsata olinmagan. Ekologik muammolar va boshqa omillar tufayli ona va bola
salomatligini saqlashda ham jiddiy kamchiliklar kuzatilgan. Viloyatning Yangibozor,
Urganch, Xiva, Hazorasp va Yangiariq tumanlarida chaqaloqlarning o
ʻ
limlari
yuqoriligicha qolgan [8].
1986-yilda Xiva shahar markaziy kasalxonasi va tuman markaziy kasalxonasi
birlashtirilib, yagona tuman markaziy kasalxonasi tashkil qilindi. Oliy toifali shifokor,
tibbiyot fanlari nomzodi Sh.D.Jumaniyozov Respublika Sog
ʻ
likni saqlash vazirining
buyrug
ʻ
i bilan Xiva tuman markaziy kasalxonasi bosh shifokori vazifasiga tayinlandi. Bu
vaqtda 225 o
ʻ
rinli tuman markaziy kasalxonasi tasarrufida 200 o
ʻ
rinli shahar kasalxonasi,
150 o
ʻ
rinli bolalar kasalxonasi, 200 o
ʻ
rinli tug
ʻ
ruqxona, 75 o
ʻ
rinli teri-tanosil kasalliklari
dispanseri, 230 o
ʻ
ringa ega silga qarshi kurash dispanseri, 100 bemor o
ʻ
rniga ega
“
Guliston
”
va 50 o
ʻ
rinli
“
Beruniy
”
uchastka kasalxonasi, markaziy poliklinika, bolalar
poliklinikasi, tish davolash poliklinikasi, ayollar maslahatxonasi, vrachlik jismoniy tarbiya
dispanseri, 27 ta FAP, 3 ta vrachlik sog
ʻ
lomlashtirish punkti, sanitariya maorifi uyi kabi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
202
tibbiyot muassasalari bo
ʻ
lib, ulardagi o
ʻ
rinlar soni 1230 tani, ambulatoriya poliklinika
muassasalarining quvvati bir smenada 750 qatnovni tashkil qilar edi. Tumanda 220 nafar
vrach va 1400 nafar o
ʻ
rta malakali tibbiyot xodimlari faoliyat ko
ʻ
rsatardi. Mavjud 8 ta
kasalxonadan faqat 3 tasi tipovoy loyiha asosida qurilgan binoda joylashgan, qolgan 5 ta
kasalxona, 8 ta ambulatoriya, poliklinika, 27 ta FAPlarning birontasi ham tipovoy binoga
ega emas edi.
1986-yilgacha kasalxona urologiya bo
ʻ
limining 2 ta palatasida ish yuritgan
kasalxona ma
ʼ
muriyati 1987-yilda maxsus binoga ko
ʻ
chirildi va ma
ʼ
muriyat xodimlari
uchun zarur ish sharoiti yaratib berildi. Bu esa boshqaruv tizimini takomillashtirishda
muhim rol o
ʻ
ynadi [9, B. 130-132].
1987-yilda Yangiariq tumanida 60 o
ʻ
rinli ikki qavatli davolash binosi ishga
tushirildi va shu binoga ixtisoslashgan terapiya va jarrohlik bo
ʻ
limlari joylashtirildi.
Xirurgiyadan bo
ʻ
shagan bo
ʻ
lim yangidan ta
ʼ
mirlanib, sanitariya-gigiyena talablariga javob
beradigan darajada markaziy shifoxonaning anesteziologiya va reanimatsiya bo
ʻ
limi
tashkil qilindi [10, B.38]. Xonqa, Qo
ʻ
shko
ʻ
pir, Urganch tumanlarida stomatologiya
poliklinikalari qurib foydalanishga topshirildi. Shu davrda viloyatda 204 nafar
stomatolog faoliyat yuritgan [11].
Xulosa qiladigan bo
‘
lsak
, “
qayta qurish
”
yillarida viloyatda sog
‘
liqni saqlash
muassasalarining faoliyati kengaydi.
Aholiga tibbiy xizmat ko‘
rsatish uchun
shifoxonalarning moddiy-
texnik bazasi anchayin mustahkamlandi. Biroq shunday bo‘lsa
-
da, tibbiyot Xorazmda muammoli sohalardan biri bo‘lib qolaverdi. O‘z tanazzuli tomon
yuz tutayotgan sovet rejimi qanchalik urinmasin xalq xo‘jaligining barcha
tarmoqlarida
yetarli darajada islohotlar o‘tkazishga imkoni bo‘lmadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Горбачев М.С. Избранные речи и статьи. В 3
-
х томах. Т. 2, М.: Политиздат,
1987.
–
510 с.
2. Мамажонов Д. С. Ўзбекистонда Қайта қуриш даврида маданий ҳаёт(1985
-
1991 йиллар). Тарих фанлари бўйича фалсафа доктори автореф. –
Т., 2018. –
Б. 13.
3. Нуржонов К., Раҳмонов Х., Ёқубов Х. Хазорасп тарихи. –
Урганч, Хоразм,
1998.
–
Б. 164.
4. OʻzPA XVMA, 1
-fond, 117-
roʻyxat, 182
-ish, 73-varaq.
5. OʻzPA XVMA,
1-fond, 117-
roʻyxat, 182
-ish, 79-varaq.
6. OʻzPA XVMA, 1
-fond, 117-
roʻyxat, 182
-ish, 111-varaq.
7. OʻzPA XVMA, 1
-fond, 117-
roʻyxat, 182
-ish, 112-varaq.
8. OʻzPA XVMA, 1
-fond, 117-
roʻyxat, 182
-ish, 112-varaq.
9. Гойибов М., Жуманиёзов Ш., Абдурахмонов У. Хива тиббиёти: Хива
шифохонасига 100 йил. –
Т.: «Истиқлол нури, 2013. –
130-132.
10. Нуржонов К., Жуманиёзова Н. Янгиариқ тумани тарихи. –
Хоразм, Хоразм
нашриёти, 2011. –
Б. 38.
11. OʻzPA XVMA, 1
-fond, 126-
roʻyxat, 126
-ish, 18-varaq.
