Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
A modern model and methodology for developing
students
’
communicative competence in technical higher
education
Rustam NAZAROV
1
Tashkent State Transport University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2025
Received in revised form
15 July 2025
Accepted 25 July 2025
Available online
15 August 2025
This article analyzes the current issues of developing the
communicative competence of future engineers studying in
technical higher education institutions. The advantages and
disadvantages of existing pedagogical technologies are
examined, and a comprehensive approach aimed at overcoming
them is proposed. The article develops a new technology based
on the principles of specificity, authenticity, collaboration,
digital enablement, and continuous assessment, as well as a six-
component model that includes technical language and
discourse, interpersonal communication, professional writing,
oral presentation, and cultural and ethical competencies. To
implement this model in practice, the "Communicative Project-
Based Learning" (CPBL) methodology and its practical
illustration are presented.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss7/S-pp180-184
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
communicative competence,
technical higher education,
engineering,
English language,
pedagogical technology,
project-based learning,
competence model,
CPBL methodology.
Texnik oliy ta
’
limda talabalarning kommunikativ
kompetensiyasini rivojlantirishning zamonaviy modeli va
metodikasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kommunikativ
kompetensiya,
texnik oliy ta
’
lim,
muhandislik,
ingliz tili,
pedagogik texnologiya,
Mazkur maqolada texnik oliy ta
’
lim muassasalarida
tahsil olayotgan b
o‘
lajak muhandislarning kommunikativ
kompetensiyasini rivojlantirishning dolzarb masalalari tahlil
qilingan. Mavjud pedagogik texnologiyalarning yutuq va
kamchiliklari
o‘
rganilib, ularni bartaraf etishga qaratilgan
kompleks yondashuv taklif etilgan. Maqolada
o‘
ziga xoslik,
1
PhD student, Tashkent State Transport University. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: nazarov.opp@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
181
loyihaga asoslangan ta
’
lim,
kompetensiya modeli,
KLAT metodi.
reallik, hamkorlik, raqamli imkoniyatlar va uzluksiz baholash
tamoyillariga asoslangan yangi texnologiya, shuningdek, texnik
til va nutq, shaxslararo muloqot, professional yozish, o
g‘
zaki
taqdimot, madaniy va axloqiy kompetensiyalarni
o‘
z ichiga
olgan olti komponentli model ishlab chiqilgan. Ushbu modelni
amaliyotga tatbiq etish uchun “Kommunikativ loyihaga
asoslangan ta
’lim” (KLAT) metodikasi va uning amaliyotdagi
illyustratsiyasi taqdim etilgan.
Современная
модель
и
методика
развития
коммуникативной
компетенции
студентов
в
техническом высшем образовании
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
коммуникативная
компетенция,
техническое высшее
образование,
инженерия,
английский язык,
педагогическая
технология,
проектно
-
ориентированное
обучение,
модель компетенций,
методика КПОО.
В данной статье анализируются актуальные вопросы
развития
коммуникативной
компетенции
будущих
инженеров, обучающихся в технических вузах. Изучены
преимущества и недостатки существующих педагогических
технологий
и
предложен
комплексный
подход,
направленный на их устранение. В статье разработана новая
технология, основанная на принципах специфичности,
аутентичности, сотрудничества, цифровых возможностей и
непрерывной оценки, а также шестикомпонентная модель,
включающая технический язык и речь, межличностное
общение, профессиональное письмо, устную презентацию,
культурную и этическую компетенции. Для внедрения
данной
модели
в
практику
представлена
методика «Коммуникативного проектно
-
ориентированного
обучения» (КПОО) и её практическая иллюстрация.
KIRISH
Fan va texnologiyalarning jadal rivojlanishi muhandislik kasbiga yangi talablarni
q
o‘
ymoqda. Zamonaviy muhandis nafaqat yuqori darajadagi texnik bilimga, balki turli
madaniyat vakillari, hamkasblar va buyurtmachilar bilan samarali muloqot qila olish
qobiliyatiga ham ega b
o‘
lishi shart. Bu jarayonda ingliz tilining fan va texnologiyaning
global tili (lingua franca) sifatidagi
o‘
rni beqiyosdir. Shu sababli, texnik oliy ta
’
limda
talabalarning kommunikativ kompetensiyasini, ayniqsa ingliz tilida, rivojlantirish dolzarb
vazifaga aylangan.
Hozirgi kunda oliy ta
’
limda kommunikativ kompetensiyani shakllantirish uchun
bir qator yondashuvlar q
o‘
llanib kelinmoqda. Bular qatoriga vazifaga asoslangan til
o‘
rgatish (Task-Based Language Teaching), hamkorlikda
o‘
qitish (Collaborative
Learning), raqamli ta
’
lim platformalaridan (LMS, MOOCs) foydalanish va maxsus
professional muloqot kurslari kiradi. Ushbu metodlar ma
’
lum darajada samara bersa-da,
ular k
o‘
pincha umumiy xarakterga ega b
o‘
lib, b
o‘
lajak muhandislarning
o‘
z sohalariga xos
b
o‘
lgan maxsus kommunikativ ehtiyojlarini t
o‘
liq qondira olmaydi. Ingliz tili kurslari
k
o‘
pincha umumiy mavzularda
o‘
tilsa, hamkorlikda
o‘
rganishda ishtirokning notekis
taqsimlanishi kabi muammolar kuzatiladi. Bu kamchiliklar talabalarni real kasbiy
faoliyatning kommunikativ talablariga t
o‘
liq tayyorlashga t
o‘
sqinlik qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
182
Mazkur tadqiqotning maqsadi
–
texnik oliy ta
’
lim talabalarining kommunikativ
kompetensiyasini rivojlantirishdagi mavjud yondashuvlarning cheklovlarini bartaraf
etuvchi, b
o‘
lajak muhandislarning real ehtiyojlariga moslashtirilgan yaxlit model va uni
amaliyotga tatbiq etish metodikasini ishlab chiqishdan iborat.
Tadqiqot doirasida kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishning kompleks
yondashuvi ishlab chiqildi. Bu yondashuv ikki asosiy qismdan iborat: yangi
texnologiyaning nazariy tamoyillari va b
o‘
lajak muhandislar uchun m
o‘
ljallangan amaliy
model.
Mavjud metodlarning tahlilidan kelib chiqib, samaraliroq natijaga erishish uchun
yangi texnologiya beshta asosiy tamoyilga asoslanishi lozimligi aniqlandi:
•
O‘
ziga xoslik (Specificity):
Umumiy ingliz tili kurslaridan voz kechib, talabalarning
muayyan muhandislik sohasiga (masalan, dasturiy injiniring, qurilish, energetika) xos
b
o‘
lgan maxsus terminologiya, nutqiy vaziyatlar va matnlarga asoslangan (English for
Specific Purposes
–
ESP) dasturlarni joriy etish.
•
Reallik (Authenticity):
Ta
’
lim jarayonida
o‘
ylab topilgan sun
’
iy mashqlardan k
o‘
ra,
talabalarni
o‘
zlarining b
o‘
lajak kasbiy faoliyatlarida duch keladigan real muammolarga
(masalan, texnik topshiriqni tahlil qilish, loyiha taklifini yozish, jamoaviy muhokamada
qatnashish) jalb qilish.
•
Hamkorlik (Collaboration):
Guruhlarda ishlashda barcha talabalarning faol
ishtirokini ta
’
minlash uchun tuzilmaviy yondashuvni q
o‘
llash. Masalan, har bir
ishtirokchiga aniq rol berish (koordinator, tadqiqotchi, yozuvchi) yoki topshiriqni
bajarish uchun har bir a
’
zoning hissasi zarur b
o‘ladigan “jigsaw” usulidan foydalanish.
•
Raqamli imkoniyatlar (Digital Enablement):
Raqamli platformalardan shunchaki
q
o‘
shimcha resurs sifatida emas, balki
o‘
quv jarayonining ajralmas qismi sifatida
foydalanish. Barcha talabalar uchun texnologiyalardan foydalanishda teng imkoniyat
yaratish va raqamli savodxonlikni oshirish.
•
Uzluksiz baholash (Continuous Assessment):
Yakuniy imtihonlarga asoslangan
baholashdan voz kechib, talabalarning rivojlanishini butun
o‘
quv jarayoni davomida
kuzatib borish,
o‘
z vaqtida konstruktiv fikr-mulohazalar berish va shu asosda
o‘
qitish
strategiyasiga
o‘
zgartirishlar kiritish.
Yuqoridagi tamoyillarga asoslanib, muhandislik kasbining real kommunikativ
talablarini qamrab oluvchi olti komponentli model taklif etiladi. Ushbu model talabada
shakllantirilishi zarur b
o‘
lgan aniq k
o‘
nikmalarni belgilab beradi.
1-jadval.
Muhandislik talabalari uchun kommunikativ kompetensiya modeli
Komponent
Asosiy k
o‘
nikmalar
Rivojlanish strategiyalari
1. Texnik til va
nutq
Texnik lu
g‘
at, diagrammalar, sxemalar va
spetsifikatsiyalarni tushunish va ulardan
samarali foydalanish.
ESP kurslari, integratsiyalashgan til-
kontent ta
’
limi, keys tadqiqotlari.
2. Shaxslararo
muloqot
Faol tinglash,
o‘
z fikrini aniq ifodalash,
konstruktiv fikr-mulohaza berish,
nizolarni boshqarish va muzokaralar olib
borish.
Rolli
o‘
yinlar, simulyatsiyalar, jamoaviy
loyihalar, refleksiv mash
g‘
ulotlar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
183
3. Professional
yozma
savodxonlik
Texnik hisobotlar, taklifnomalar, elektron
xatlar kabi hujjatlarni aniq, ixcham va
t
o‘g‘
ri yoza olish. Auditoriyaga mos
yozma nutqni tanlash.
Yozish b
o‘
yicha maxsus seminarlar,
takroriy yozish amaliyoti, tengdoshlar
tomonidan tahrirlash (peer-review).
4. O
g‘
zaki
taqdimot
Murakkab texnik ma
’
lumotlarni tuzilmali,
qiziqarli va tushunarli tarzda taqdim eta
olish. K
o‘
rgazmali qurollardan samarali
foydalanish.
Taqdimot k
o‘
nikmalari b
o‘
yicha
seminarlar, amaliy mash
g‘
ulotlar, loyiha
taqdimotlari.
5.Madaniy
kompetensiya
K
o‘
p madaniyatli jamoalarda ishlash,
muloqotdagi madaniy farqlarni tushunish
va hurmat qilish. Global muhandislikning
tili sifatida ingliz tilini bilish.
Madaniyatlararo muloqot kurslari,
xalqaro loyihalar, almashinuv dasturlari.
6.Axloqiy muloqot
Muloqotda halollik va aniqlikka rioya
qilish, maxfiylikni va intellektual mulkni
hurmat qilish, ishining ijtimoiy
oqibatlarini hisobga olish.
Etika kurslari, axloqiy dilemmalarni
o‘
z
ichiga olgan keys tadqiqotlari, refleksiv
tahlillar.
Ushbu model b
o‘
lajak muhandislarni kasbiy faoliyatda zarur b
o‘
ladigan
kommunikativ k
o‘
nikmalarning barcha jihatlari bilan qurollantirishga qaratilgan yaxlit
tizimni tashkil etadi.
Taklif etilgan modelni amaliyotga samarali tatbiq etish uchun an
’
anaviy o
‘
qitish
usullaridan voz kechib, zamonaviy pedagogik yondashuvlarni integratsiya qilish talab
etiladi. Shu maqsadda, tadqiqot natijasi sifatida
“
Kommunikativ loyihaga asoslangan
ta
’
lim
” (
KLAT)
(inglizcha: Communicative Project-Based Learning
–
CPBL) nomli yangi
metodika ishlab chiqildi.
KLAT metodi quyidagi xususiyatlarga ega:
•
Markaziy element
–
loyiha:
O‘
quv jarayoni talabalarning real muhandislik
muammosini hal qilishga qaratilgan kompleks loyiha atrofida quriladi.
•
Til
–
vosita:
Ingliz tili alohida fan sifatida emas, balki loyihani amalga oshirish
(tadqiqot qilish, hamkorlar bilan muloqot qilish, hisobot yozish, taqdimot qilish) uchun
zarur b
o‘
lgan amaliy vosita sifatida
o‘
rganiladi.
•
Integratsiyalashgan yondashuv:
Metodika yuqorida keltirilgan olti komponentli
modelning barcha jihatlarini loyiha faoliyatiga singdiradi.
KLAT metodini amalga oshirish bosqichlari:
1.
Loyiha tanlash:
O‘
qituvchi kursning maqsadlariga mos keladigan, real hayotdan
olingan (masalan, “mahalliy jamoa uchun qayta tiklanadigan energiya manbasini
loyihalash”) muammoli loyihani tanlaydi.
2.
Jamoalarni shakllantirish:
Turli til bilish darajasi va k
o‘
nikmalariga ega
talabalardan iborat kichik guruhlar tuziladi. Bu tabiiy muloqot va
o‘
zaro yordam muhitini
yaratadi.
3.
Loyiha ustida ishlash:
Talabalar loyiha b
o‘
yicha tadqiqot
o‘
tkazadi, ma
’
lumot
t
o‘
playdi, jamoaviy muhokamalar olib boradi, texnik yechimlarni ishlab chiqadi. Bu
jarayonlarning barchasi ingliz tilida amalga oshiriladi.
4.
Tilni q
o‘
llab-quvvatlash:
O‘qituvchi “bilim manbai” rolidan voz kechib,
“fasilitator” (yo‘
naltiruvchi) rolini bajaradi. U loyiha jarayonida yuzaga kelgan til bilan
bo
g‘
liq qiyinchiliklarni hal qilishga yordam beradi, zarur resurslar bilan ta
’
minlaydi va
y
o‘
l-y
o‘
riq k
o‘
rsatadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
184
5.
Natijalarni taqdim etish:
Loyiha yakunida har bir jamoa
o‘
z yechimini yozma
hisobot va o
g‘
zaki taqdimot k
o‘
rinishida namoyish etadi.
6.
Baholash va refleksiya:
Baholash nafaqat yakuniy mahsulotga (hisobot,
taqdimot), balki butun jarayonga
–
jamoaviy ish, muloqot samaradorligi va individual
rivojlanishga qaratiladi. Tengdoshlar tomonidan baholash va
o‘
z-
o‘
zini tahlil qilish
(refleksiya) ra
g‘
batlantiriladi.
Ushbu metodika talabalarni shunchaki nazariy bilimlar bilan qurollantirib qolmay,
balki ularni real kasbiy vaziyatlarda q
o‘
llashga
o‘
rgatadi, tanqidiy fikrlash, muammoni hal
qilish va jamoada ishlash kabi XXI asr k
o‘
nikmalarini ham rivojlantiradi.
XULOSA
Texnik oliy ta
’
limda b
o‘
lajak muhandislarning kommunikativ kompetensiyasini
rivojlantirish
–
bu alohida til
o‘
rgatish kursi doirasida hal qilib b
o‘
lmaydigan kompleks
vazifadir. Mavjud pedagogik yondashuvlar k
o‘
pincha parchalanib ketgan va muhandislik
sohasining
o‘
ziga xos talablarini t
o‘
liq hisobga olmaydi. Ushbu maqolada taklif etilgan olti
komponentli kommunikativ kompetensiya modeli va uni amalga oshirishga qaratilgan
“Kommunikativ loyihaga asoslangan ta’lim” (KLAT) metodikasi ushbu bo‘
shliqni
t
o‘
ldirishga qaratilgan. Mazkur yondashuv:
•
ta
’
lim jarayonini talabalarning b
o‘
lajak kasbiy faoliyatiga maksimal darajada
yaqinlashtiradi;
•
til
o‘
rganishni motivatsion va mazmunli jarayonga aylantiradi;
•
bir vaqtning
o‘
zida lingvistik, shaxslararo, professional, madaniy va axloqiy
kompetensiyalarni yaxlit tarzda rivojlantiradi.
KLAT metodikasini
o‘
quv jarayoniga tatbiq etish texnik oliy ta
’
lim muassasalariga
nafaqat texnik jihatdan bilimdon, balki global mehnat bozorida raqobatbardosh, samarali
muloqot qila oladigan mutaxassislarni tayyorlash imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ellis, R. (2003).
Task-based Language Learning and Teaching
. Oxford University
Press, Pp. x + 387. https://www.tesl-ej.org/ej27wp/r5.html
2.
Knouse, S. B., & Fontenot, G. (2008). Benefits of the initial internship.
Career
Development International
, 13(7), 624-638.
3.
Hyland, K. (2006).
English for Academic Purposes: An Advanced Resource Book
.
Routledge, Pp. 340. https://doi.org/10.4324/9780203006603
4.
Thomas, J. W. (2000).
A review of research on project-based learning
. The Autodesk
Foundation, Pp.49. https://tecfa.unige.ch/proj/eteach-net/Thomas_researchreview_PBL.pdf
