Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Madrasa education in Samarkand between 1917 and 1921
Salokhiddin USMONOV
1
, Makhzuna NASIMOVA
2
Urgut branch of Samarkand State University named after Sharof Rashidov
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2025
Received in revised form
15 July 2025
Accepted 25 July 2025
Available online
15 August 2025
This article analyzes the changes and reforms that occurred
in the madrasa education system in Samarkand between
1917 and 1921. The article discusses the attitude towards the
activities of madrasas during the establishment of Soviet power
political measures aimed at restricting religious education and
their impact on the educational process.Also the relationship
between madrasa domlas and jadid intellectuals during
thisperiod the opening of newstyle schools and the decline and
resistance that arose in religious education are analyzed on a
scientific basis.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss7/S-pp185-190
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
madrasa education,
jadids,
religious education,
school,
new-style school,
reform,
scientific heritage.
1917
–
1921-yillar oralig
‘ida Samarqandda madrasa ta’limi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
madrasa ta’limi,
jadid,
diniy,
ta’lim,
maktab,
yangi usuldagi maktab,
islohot,
ilmiy meros.
Ushbu maqola1917
–
1921-
yillar oralig‘ida Samarqand
shahridagi
madrasa ta’lim tizimida yuz bergan o‘zgarishlar va
islohotlar tahlil etilgan.Maqolada Sovet hokimiyati o‘rnatilishi
davrida madrasalarning faoliyatiga bo‘lgan munosabat, diniy
ta’limni cheklashga qaratilgan siyosiy chora
-tadbirlar va
ularning ta’lim jarayoniga ta’siri yoritilgan.Shuningdek,
bu
davrda madrasa domlalari va jadid ziyolilarining o‘zaro
munosabatlari yangi usuldagi maktablar ochilishi,diniy ta’limda
yuzaga kelgan tanazzul va qarshiliklar ilmiy asosda tahlil
qilingan.
1
Senior Lecturer, Urgut branch of Samarkand State University named after Sharof Rashidov.
E-mail: usmonovsalohoddin1@gmail.com
2
Student, Urgut branch of Samarkand State University named after Sharof Rashidov.
E-mail: qwertaqwert432@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
186
Образование в медресе Самарканда в период
1917
–1921 годов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Ключевые слова:
образование в медресе,
джадидизм,
религиозное образование,
школа,
школа нового метода,
реформа,
научное наследие.
В статье анализируются изменения и реформы,
произошедшие в системе образования медресе Самарканда в
1917
–1921
годах.
Рассматриваются
отношение
к
деятельности медресе в период установления Советской
власти, политические меры, направленные на ограничение
религиозного
образования,
и
их
влияние
на
образовательный процесс. Анализируются взаимоотношения
преподавателей медресе и джадидской интеллигенции в этот
период, открытие школ нового образца, а также упадок и
сопротивление, возникшие в религиозном образовании
.
Анализ проводится на научной основе.
KIRISH
XX asr boshlarida Samarqand Movarounnahrning ilmiy madaniy va diniy
markazlaridan biri edi. Bu yerda ko‘plab madrasalar faoliyat yuritgan bo‘lib, ular
musulmon dunyosining yetuk olimlarini tarbiyalab chiqargan. 1917-yilgi Oktyabr
inqilobi ortidan mintaqada siyosiy tuzum tubdan o‘zgardi. Yangi hukumatning diniy
ta’limga nisbatan salbiy munosabati, ayniqsa 1920
-yillarga borib, madrasa tizimining
inqiroziga olib keldi. IX
–
XII asrlarda Islom din
iga e’tiqod qilinadigan mamlakatlarda,
jumladan, Markaziy Osiyoda tarqaldi. Narshaxiyning
“
Buxoro tarixi
”
asarida 937-yilgi
yong‘inda zarar ko‘rgan Forjak madrasasi Markaziy Osiyodagi dastlabki
madrasalardandir. Abbosiylar davrining oxirlarida, saljuqiylar vaziri Niyom al-Mulk
tomonidan
“
Madrasai Nizomiyya
”
nomi bilan Eron, Mesopotamiya va Xurosonda tarixda
birinchi rasmiy madrasalar tarmog‘i qurilgan. U madrasalar keyingi bir necha asrlar
davomida musulmon dunyosining katta qismiga aylanib, o‘zining shakll
anish davrida
madrasa atamasi oliy o‘quv dasturida dastlab faqat “diniy fanlar” kiritilgan bo‘lsa,
keyinchalik ko‘plab madrasalarda mantiq, falsafa, matematika kabi diniy va dunyoviy
fanlar o‘qitildi. XIX asrga qadar deyarli o‘zgarmay kelgan madrasalardagi
ta’lim jarayoni
3 bo‘limdan iborat bo‘lgan. Birinchisi “
andi
”
[past] bo‘lim deyilsa,ikkinchisi “
avsat
”
[o‘rta]
bo‘lim nomi bilan
yuritilgan. Uchinchisi esa
“a’lo”
[oliy] bo‘limi
nomi atalib ushbu uch
bo‘limining har birida kerakli o‘quv darslari soddadan va murakkab sistemasida o‘qitila
borilgan. Madrasaning birinchi bo‘limida ya’ni 9–
10 davomida fors va arab tillarida
qisqacha musulmon qonunlari,arab grammatikasi o‘qitilgan. Madrasalarda o‘rta bo‘lim
arabchasiga
“
avsat
”
atalib bu bo‘limga 7
-8 yil
ajratilgan. Bu bo‘limda mantiqqa oid
bilimlar o‘rgatilgan. Madrasada ilm olishning past va o‘rta pog‘onalaridan o‘tilgan o‘qitish
jarayonlarining oxirgi 4 yili
“
oliy
”
bo‘limiga o‘qitilgan. Bu bo‘limda islohiyat bilan Islom
huquqshunosligi ya’ni fiqh kabi fanlar o‘zlashtirilgan.
Shuningdek madrasalarda
dunyoviy ta’lim ham diniy ta’lim ham o‘rgatilgan.[3]
TADQIQOTNING USULLARI
Tadqiqotning natijalarida 1917-
yilgacha Samarqandda Ko‘kaldosh, Mirzo Ulug‘bek,
Sherdor, Tillakori kabi yirik madrasalar faol edi. Ul
arda asosan Qur’on, hadis, fiqh, mantiq,
arab tili, kabi fanlar o‘qitilar, diniy kadrlar tayyorlanardi. Madrasalar faqat diniy emas balki
umumiy savodxonlik markazlari sifatida ham xizmat qilgan. Jadidlar islohoti XIX asr oxiri
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
187
va XX asr boshlarida jadidch
ilik harakati avj oldi. Samarqandda faoliyat ko‘rsatgan jadidlar
-
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Hamza Hakimzoda Niyoziy
-
madrasalarda dunyoviy fanlarni joriy qilish,ta’lim metodikasini yangilash tarafdori
edilar.Ular tomonidan yangi usu
lda dars beradigan “usuli jadid” maktablarni tashkil
qilindi,bu madrasalar faoliyatiga ham ta’sir ko‘rsatdi.Madrasa arabcha “darasa” [o‘qimoq]
so‘zidan olingan bo‘lib, ta’limgoh ma’nolarini anglatadi hamda maktab va madrasa
mudarrislari davlat boshqaruvi xodimlari-mufti,qozi, alam kabi ijtimoiy va aniq fanlar
mutaxassislarini tayyorlab beruvchi oliy bilimgoh hisoblanadi [1].
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida jadidchilik harakati avj oldi. Samarqandda
faoliyat ko‘rsatgan jadidlar
-
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munav
varqori Abdurashidxonov,
Hamza Hakimzoda Niyoziy-
madrasalarda dunyoviy fanlarni joriy qilish, ta’lim
metodikasini yangilash tarafdori edilar. Ular tomonidan yangi usulda dars beradigan
«usuli jaded» maktablarni tashkil qilindi,bu madrasalar faoliyatiga ham
ta’sir ko‘rsatdi.
Yangi usul maktablarida ta’lim jarayonida Yevropa standartlari mezon qilib olingan edi.
Arifmetika, tarix, geografiya, tabiatshunoslik asoslaridan singari fanlar bilan bir qatorda
Islom ta’limoti
asoslarini o‘rganishga ham katta e’tibor berilgan. Bundan tashqari yangi
darsliklar yaratish masalalari juda dolzarb bo‘lib turar edi.Dastlabki paytlar
Turkistondagi yangi usul maktablarining ko‘pchiligida Qozon va Orenburgda nashr
etilgan darsliklar va o‘quv qo‘llanmalaridan foydalanildi
. Toshkent, Buxoro, Samarqand,
Andijon, Qo‘qon, Xiva shaharlari jadidchilik harakati markaziga aylandi. Bu shaharlarda
ochilgan madrasalar,maktablar, madaniy-
ma’rifiy yo‘nalishdagi jamiyat va uyushmalar
Turkistonda jadidchilikning keng yoyilishiga olib keldi. Turkistonda taraqqiyparvarlik
harakatining rivojlanishi ikki bosqichda bo‘ldi [2].
Birinchi bosqichda marifatparvarlikdan boshlangan.Bu harakat 1917-yilga kelib
o‘zining ikkinchi bosqichida siyosiy ko‘rinishagi harakatga aylandi.Turkiston jadidchilik
harakatining namoyondalari jaholar, bilimsizlik, madaniyatsizlikni qoralaganlar. Jadidlar
ko‘plab yoshlarni rivojlangan xorijiy davlatlarga, jumladan, Germaniyaga o‘qishga
yuborish, u yerda ular tahsil olib kelib, yurt va millat uchun xizmat qilishga g’oyal
arini
ilgari
surdi. Ularning sa’y
-harakatlari bilan mahalliy aholi tomonidan yoshlarning xorijda
o‘qib kelishiga ketadigan xarajatlari uchun mablag’lar yig’ildi.
1917-yilga kelib Turkiston
jadidchiligi siyosiy harakatga ayalandi.
“
Jadid
”
so‘zining ma’nosi ‘’yangi’’ degan ma’noni
anglatadi. Bu atama, ayniqa, XX asr boshlarida Turkiston hududida yangi maktablar
ochish, ta’limni isloh qilish va milliy uyg’onish harakatini boshlagan ziyolilar uchun
qo‘llanilgan. Jadidchilik harakati, jamiyatni isloh qilish, mad
aniy qoloqlik va xurofotdan
xalos bo‘lish, xalqni zamonaviy taraqqiyotga olib chiqish va milliy davlatchilik asoslarini
yaratishni maqsad qilgan. Demak «jadid» so‘zi nafaqat «yangi» ma’nosini, balki yangi
tafakkur, yangi avlod va yangilanish tarafdori dega
n ma’nolarni ham qamrab oladi.
IX
–XII asrlarda Islom diniga e’tiqod qilinadigan qilinadigan mamlakatlarda, jumladan,
Markaziy Osiyoda tarqaladi.
1. Tarixiy-tahliliy usul Samarqandda 1917
–
1921-
yillar orasida ta’limdagi
o‘zgarishlar tarixiy ketma
-ketlik asosida tahlil qilindi. Oktyabr inqilobi va Sovet
siyosatining mahalliy madrasalarga ta’siri bosqichma
-bosqich ochib beriladi.
2. Tadqiqot usularining natijasida jadid
maktablari va an’anaviy madrasalarning
o‘qitish uslublari, fan dasturlari, jamiyatdagi roli
solishtirildi. Misol uchun: madrasa faqat
diniy fanlarga urg‘u bergan bo‘lsa, jadid maktablari matematika, tarix, geografiya, kimyo
kabi fanlarni ham joriy qilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
188
3.
Sotsiologik yondashuv usuliga kelsak bu nafaqat ta’lim o‘zgarishlari va
maktablarni, bal
ki butun jamiyat tuzilmasini, yosh avlod ongini o‘zgartirgani
ko‘rib
chiqildi. Diniy qarashlardan dunyoviy tafakkurga o‘tish –
bu jamiyatning tubdan
o‘zgarishidir.
4.
G‘oyaviy yondashuv tadqiqot usulida nafaqat jadidchilik harakati va Sovet
mafkurasi o‘rtasidagi qarama
-
qarshilik, ularning ta’lim siyosatidagi aks sadosi o‘rganildi.
Jadidlar ijtimoiy uyg‘onish, Sovetlar esa mafkuraviy idoraning kuchayishini ko‘zlagan
edilar.
MUHOKAMA
1917
–
1921-
yillar oralig‘i Samarqandda ta’lim tizimi uchun burilish davri bo‘ldi. Bu
davrda jadidchilik harakati orqali boshlangan islohotlar Sovetlar siyosati bilan to‘qnash
keldi. Jadidlar xalqni ilmga, taraqqiyotga yetaklashni maqsad qilgan bo‘lsa, Sovet
hokimiyati diniy ta’limni tugatib, dunyoviy
-mafkuraviy tizimni joriy etdi. Bu ikki
yondashuvning ziddiyati ta’lim tizimining keskin o‘zgarishiga sabab bo‘ldi.Madrasa
ta’limi asta
-
sekin inqirozga yuz tutdi, o‘rnini yangi usuldagi maktablar egalladi. Bu holat
yosh avlodning tafakkurida burilish yasab, ilm-fan, texnik
a va rus tiliga bo‘lgan qiziqishni
kuchaytirdi. Ayni paytda, qadimiy ilmiy merosning yo‘qotilishi, kutubxonalar va diniy
manbalarni yo‘q qilish katta tarixiy yo‘qotish bo‘ldi.Shunga qaramay, Samarqanddagi
qadimiy madrasalarning binolari hanuzgacha me’moriy
yodgorlik sifatida qad rostlab
turibdi. Bu esa ta’lim tarixidagi uzviylikni, o‘tmish va bugunning bog‘liqligini anglatadi.
1917
–
1921-
yillardagi o‘zgarishlar bugungi O‘zbekiston ta’lim tizimi shakllanishining
asosiy bosqichlaridan biri bo‘lib qoldi.
NATIJALAR
Islohotlar natijasida Turkiston jadidlari islohotlarni bosqichma-bosqich amalga
oshirishni taraqqiyot va rivojlanishga faqat tinchlik yo‘li bilan parlament orqali erishishni
mo‘ljallangan edilar. 1917
-yildagi voqealar jarayoni, jadidchilik harakatining yirik
nazariyotchisi Abdurauf Fitrat o‘sha paytda yozganidek, “
Rusiyada
bosh ko‘targan yangi
bir bola-bolshevik balosi
”
kuchlar nisbatini butunlay o‘zgartirib yubordi. O‘zbek xalqining
boshqa bir fidoyi farzand
Mahmudxo‘ja Behbudiy tomonidan o‘rtaga tashlangan
“
Haq olinur, berilmas
”
shiori butun millatning jangovar chaqirig’iga aylanadi.
1917
–
1921-yillarda Sovet hukumati
diniy ta’limni zaiflashtirish yo‘lida qator chora
-
tadbirlar ko‘rdi. 1918
-
yilda vaqflar madrasalarni moliyalashtiruvchi mablag’ manbalari
tugatildi. Bu madrasalarning moddiy jihatdan inqirozga yuz tutishiga olib keldi [3].
1920-yillarga kelib esa diniy ta
’lim butunlay yopilish arafasiga kelib qoldi.
Samarqanddagi ayrim madrasalar yopildi ayrimlari esa boshqa maqsadlar uchun qayta
qurildi. 1921-
yilga kelib Samarqanddagi ko‘plab madrasalar faoliyatini butunlay to‘xtatdi.
Ularning o‘rnini sovet maktablari, texnikumlar, ishchilar fakultetlari “rabfaklar
-bu atama
Sovet davridagi maxsus ta’lim muassasasini bildiradi”
egallay boshladi. Ba’zi madrasalar
davlat arxivlariga kutubxonalarga yoki boshqa maqsadlarda ishlatiladigan binolarga
aylantirildi. Madrasalardagi d
iniy meros, kutubxonalar, qo‘lyozmalar tarqatib yuborildi
yoki yo‘q qilindi. Bu davrda o‘qituvchilar va yosh avlodning fikrlash tarzida sezilarli
o‘zgarish yuz berdi. Endi bilim olish, ilm
-
fan, texnika, til o‘rganish asosiy qadriyatlarga
aylana boshladi. Diniy bilimlar ikkinchi darajaga tushib qoldi, bu esa butun bir tarixiy
davrning yakunlanishini anglatardi. 1917
–
1921-
yillar Samarqand ta’lim tizimi uchun
burilish davri bo‘ldi. An’anaviy madrasa ta’limining inqirozi, jadidchilik harakatining
kuchayishi, So
vet siyosatining kuchli bosimi ostida yangi ta’lim shakllarining paydo
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
189
bo‘lishi bu davrni tarixda alohida o‘rinli qiladi. Madrasalarning o‘rnini zamonaviy
bilimimga asoslangan maktablar egalladi. Shu bilan birga bu davrda yuz bergan islohotlar
va ziddiyatl
ar hozirgi o‘zbek ta’lim tizimining shakllanishida chuqur iz qoldirdi.
Samarqanddagi tarixiy madrasalar bugun ham me’moriy yodgorlik sifatida qad rostlab
turibdi, ammo ularning ilmiy-
ma’naviy faoliyatida o‘rnini yangicha mazmunga ega
bo‘lgan zamonaviy ta’lim muassasalari egallagan. Bu esa o‘tmish va bugun o‘rtasidagi
tarixiy uzviylikni anglatadi.
XULOSA
1917-
yil to‘ntarishdan keyin Markaziy Osiyo xalqlarining hayotida ijtimoiy
-siyosiy,
iqtisodiy, ma’naviy–mafkuraviy va xalq maorifi sohasida keskin o‘zgarish
yuz berdi.
Turkiston o‘lkasida milliy demokratik vakillari, mashhur ma’rifatparvar ziyolilar
tomonidan yangi usuldagi maktablarning keng tarmog‘ini yaratish, maktab
-maorif
borasida zudlik bilan islohotlarni amalga oshirish yuzasidan bir qator takliflar surildi. Bu
davrda milliy ziyolilar keng tus oldi, jumladan; jadidchi ziyolilar Mahmudxo‘ja
Behbudiy,Munavvar Qori, Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Abdulla Avloniy, Hamza va
boshqa ziyolilar madaniyat, maorif sohalarida jonbozlik qildilar va yangi usuldagi
maktablarning keng tarmoqlarini yaratish sohasida faoliyat ko‘rsatdilar.
1917-yil
fevraldan oktyabr orasida Turkistonning yirik shaharlarida turli tillardan dars
beriladigan xususiy maktablar ochildi. Bu davr ijtimoiy-madaniy hayotidagi kuchlar
o‘rtasida yuz berayotgan sinfiy kurashning murakkabligi maktab
-maorif masalalarida
ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Ular XIX asrning II yarmida maydonga kelgan ma’rifatchilik
harakatining merosxo‘rlari sifatida butun o‘lkada katta obro‘ga ega bo‘lib, Rus,
Ozarbayjon, Tatar va boshqa qardosh xalq pedagoglarning ta’lim
-tarbiya haqida fikrlarini
hamda darsliklarini o‘rganib o‘lka maktablarida keng yoyishda jonbozlik ko‘rsatdilar.
Turkistonda ochilgan r
us va tatar muallimlari boshchilik qilgan o‘tgan o‘zbek
maktablarida qo‘llangan usullardan foydalanib o‘zlari tashkil qilgan maktablarda uzoq
vaqt davom etgan
“hijo” usuli o‘rniga “usuli savtiya”da ta’limni tashkil qildilar va
darsliklar yaratdilar. Ammo 1917-yilgi Fevral va Oktyabr inqiloblari natijasida
o‘rnatilgan sovet hokimiyati diniy ta’lim tizimini “reaksion” deb e’tirof etdi. Davlat diniy
muassasalariga bosimini kuchaytirdi, ularning faoliyatini chekladi va oxir-oqibatda ularni
yopishga kirishdi. Samarqanddagi qadimiy madrasalar ham bu taqdirdan mustasno
bo‘lmadi. Sovetlarning madaniy siyosati asosida dunyoviy ta’lim tizimi joriy qilindi, rus
tilida dars o‘tiladigan maktablar ochildi va diniy fanlar o‘quv dasturidan chiqarib
yuborildi. Shu tariqa 1917
–
1921-
yillar davomida Samarqanddagi madrasa ta’limi
bosqichma-
bosqich o‘z faoliyatini yo‘qotdi. Dastlab jadidchilik islohotlari orqali
zamonaviylashishga intilgan madrasalar sovet siyosati ta’sirida butunlay yopildi.
Natijada, Samarqandda diniy asosdagi a
n’anaviy ta’lim tizimi o‘rnini dunyoviy ta’lim
egalladi.
Bu jarayon butun O‘zbekiston tarixida, ayniqsa ta’lim va madaniyat sohalarida
katta iz qoldirdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat –
yengilmas kuch, Toshkent: Ma’
naviyat, 2008.
–
180 b.Islom Karimovning ushbu asarida milliy ma’naviyat, qadriyatlar va madaniy
merosning ahamiyati haqida fikrlar bildirilgan. Bu g‘oyalar jadidchilik harakati va ta’lim
islohotlarini sharhlashda muhim bo‘ldi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
190
2. K.Kattaev. Samarqandnoma
–
Toshkent: Mashhur-press, 2017.
–
306
b.Samarqand shahrining tarixiy va madaniy merosi yoritilgan. Madrasalar va ularning
roli haqida muhim tarixiy ma’lumotlar keltirilgan.
3. Samarqand tarixi
–
I.M.Muminov, V.A.Abdullayev va boshq., Toshkent: Fan,
197x y.
–
484 b Samarqand tarixiga oid fundamental tadqiqot bo‘lib, unda 1917–
1921-
yillardagi ijtimoiy-
siyosiy o‘zgarishlar ham yoritilgan.
