Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The peculiarities of the dialectic of nature and society
Iqlas NOGAIBAYEV
1
Karakalpak State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
15 January 2021
Accepted 20 January 2021
Available online
10 February 2021
This article describes the content and features of the dialectic
of nature and society. The peculiarities of the relationship
between nature and society have been systematically studied.
The laws of nature and society and their present state are
analyzed.
2181-
1415/©
2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Nature
Society
Dialectics
Attitude
Law
System
Ecology
Ecological being..
Tabiat va
jamiyat dialektikasning o’ziga xos jihatlari
ANNOTATSIYA
Калит сўзлар:
Tabiat
Jamiyat
Dialektika
Munosabat
Qonun
Tizim
Ekologiya
Ekologik borliq.
Mazkur maqolada tabiat va jamiyat dialektikasining mazmuni
va o’zgachaliklari ko’rsatilgan. Tabiat va jamiyat munosabatlarin
o’ziga xos taraflari tizimli o’rganilgan. Tabiat va jamiyat
qonunlari va ularning bugungi kundagi holati tahlil qilingan.
1
Basic doctoral student, Karakalpak State University, Nukus, Uzbekistan
E-mail:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
234
Особенности диалектики природы и общества
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Природа
Общество
Диалектика
Отношение
Закон
Система
Экология
Экологическое бытие
.
В статье раскрывается содержание и особенности
диалектики
природы
и
общества.
Систематически
изучаются особенности взаимоотношений природы и
общества. Анализируются законы природы и общества и их
современное состояние.
KIRISH
Insonyat jamiyati tarixda tabiatga munosabati qanday bolganligi, hozirda va kelajakda
qanday bolish masalasi
«
tabiat va jamiyatning
»
o
’
zora tasir dialektikasin o
’
rganish orqali
tuchunsak boladi. Sababi
«
tabiat va jamiyat
»
tizimi o
’
z ora dialektik bog
’
lig
’
bo
’
lib, bu dialektik
bo
’
glig
’
lik uzoq o
’
tmishga bo
’
rib taqaladi.
Jahon jamiyatshiligining rivojlanishi hozirgi holatida global ekologik krizis xavfi
kuchayishi bilan ajralib turadi, bu ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, ma
ʼ
naviy muammolarini eshishda
asosiy to
’
siq bo
’
lib va yerdagi harakatning eng ijtimoiy formasi o
’
limiga olib kelishi mumkin.
Insoniyat
“
tabiat-jamiyat
”
tizimi rivojlanishining eng ahamiyatli bosqichiga yetib keldi, bu esa
jamiyatning borlig
’
ining birmuncha muammolarini va uning tabiiy muhit bilan o
’
zaro tasirini
qayta o
’
ylashni talab qiladi. Inson faoliyati intensivlashining kuchayishi bilan uning atrof
muhitga tasir darajasi har 12-15 yilda ikki baravar ko
’
paydi, siyosiy voqealarning rivojlanishi
bilan sotsial-tabiiy munosabatlar mazmuni, jamiyatning borgan sari kuchayib borayotgan tasiri
tabiat uning tarkibidagi o
’
zgarishlar va ekologik munosabatlarning buzilishi, tabiat-jamiyat
ortasidagi dinamik muvozanat buzildi. Buning sababi jamiyatning rivojlanishi bilan sur
’
ati
tabiiy muhit o
’
zini-o
’
zi rivojlantirish va qayta ishlab chiqarish tezligiga nisbatan keskin tez.
Shuning uchun global ekologik krizis xavfi kuchayib barmoqda, bu xavfli, tezlashtirilishi
harakatga va ijtimoiy rivojlanishning yomon oqibatlariga olib kelishi mumkin
[1, Issue 3]
.
Demak, jamiyat va tabiat ortasidagi bog’liqlik ularning bir butunligida yanada ularning tasir
qilishda ko’rinadi. Insoniyat jamiyati paydo bo’lishi bilan tabiatda birdan o’zgarishlarni keltirib
chiqargani yoq. Shuning
uchun tabiat va jamiyat ortasidagi o’zgarishlar sababi inson
faoliyatining takomillashishdan, insoniyat jamiyati tabiat qonunlariga befarq munosabatda
bo’lishdan ko’rishimizga bo’ladi.
Methods. Jamiyat va tabiat o’zaro dialektik qonunlar orqali bog’langan
bo’lib bu
qonuning buzilishi qarama-qarshi jarayoni keltirib chiqarishi mumkin. Lekin, tabiat va jamiyat
qonunlari bir-biridan
farqlanadi. Tabiat qonunlari yer yuzida insoniyat paydo bo’lmasidan
oldinda bor bo’lgan. Tabiat qonunlari
- turli tizimlardagi umumiy, takroriy, barqaror
munosabatlarni tasvirlaydi. Ular ongsiz kuchlar sifatida, stixiyali tarzda harakat qiladi.
Tabiat umumiy qonunlariga: tabiatdagi umumiy bog’liqlik, bir butunlik, tizimli,
evolyutsion rivojlanish qonuni, barqaror va o’zgaruvchanli
k, materiya va energiyaning bir
turdan ikkinchisiga o’tish qonuni va boshqalar kiradi.
Tabiatning yakka qonunlariga-( jonli tabiat qonunlari) fizika, ximik, geografik, gidrologik,
astronomik va boshqalarini, (jonli tabiat qonunlari) biologik, genetik, mikrobiologik, tibbiy va
boshqa qonunlari ko’rsatish mumkin. Yana, (jonli va jonsiz tabiatning munosabatlari asosidagi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
235
qonunlar) ekologik qonunlarni ko’rsatish mumkin[2,58 б].
Asos sifatida tabiatni olib qaraymiz,
sababi jamiyatning ekologik borlig’i tabiat bilan bog’liq. Chu sababli ekologik borlig’ing buzilishi
inson faoliyatida.
Jamiyat va tabiat ikki tarafdan tashqi va ichki o’z
-
ora dialektik bog’langan. Birinchisi,
inson jamiyatining obyektiv real olamiga bo’lgan munosabati. Bunda tabiiy dunyo. Ikkinchis
i,
insoniyat yaratgan yasalma tabiat bilan tabiiy tabiat aniqroq ekologik borliq nazarda tutiladi.
Tabiat va jamiyat dialektikasi bu obyektiv jarayon bo’lib, unda o’z
-ora qarma-qarshi va
qarshiliklardan iborat.
Tabiat biz materiallik olam deb hisoblaydigan
bo’lsak chu materiallikning bir bo’lagi
jamiyat. Materiya harakatining belgili bir holati jamiyat tabiatning bir butunligini tashkil qiladi.
Ular o’z
-
ora bog’langan holatda dialektik birlikni tashkil qiladi. Bu birlik pastdagi holatda
ko’rinadi:
Birinchisi, jamiyat o’zining uzoq tarixiy evolyutsion jarayoni tabiat hosili sifatida yuzaga
keladi. Bunda tabiat bir butunlik sifatida ko’rinishga ega bo’ladi.
Ikkinchisi, jamiyat tabiatsiz yashashi mumkin emas. Tabiatdan inson ajralib keta
olmaydi. Jamiyatning qay darajada tashkillanishi uning atrof muhiti, aniqroq tabiat belgilab
beradi.
Uchinchidan, ularning moddiyligida, tabiatda, jamiyatda obyektiv holatda yashaydi.
To’rtinchidan, ular ortasida birlik umumiy rivojlanish qonunlarini ko’rib chiqish orqa
li
tushuntiriladi. Demak, tabiat va jamiyat ortasidagi dialektik birlik bo’lishi bilan birga, ularning
qonunlari bir-biridan farqlanadi.
Birinchidan, tabiat qonunlari stixiyali xususiyatga ega, jamiyat qonunlari ongli,
maqsadga yo’naltirilgan turda amalga
oshiriladi.
Ikkinchidan, tabiat qonunlari umrboqiy, jamiyat qonunlari insoniyatning umr surishi
bilan bog’liq.
Uchinchidan, tabiat dinamik qonunlar bilan birga statik qonunlar bo’lib, jamiyatda statik
qonunlar yuz beradi.
To’rtinchidan, tabiat qonunlarini bilishda qiyinchiliklar tug’dirmaydi buni bir tabiatdagi
daraxtning o’sishi orqali tabiat qonunini bilsak bo’ladi. Jamiyat qonunlarini bilish
qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Sababi jamiyat odamlarning birgalikdagi hayot kechirishi
oqibatida paydo bo’lgan odamlar ortasidagi o’z ora munosabatlarning bir butun tizimi[3, 203
-
b]. Agarda biz tabiatni dialektik qonunlar orqali tushuntirsak “tabiat
-
jamiyat” son va sifat birligi
va chu birlikni paydo etib turgan o’lcham ekologik borlig’ini paydo etadi. Vaqt o’t
ishi bilan
insoniyat faoliyati rivojlanishi o’zining yashab turgan atrof muhitiga aniqroqg’i ekologik
borlig’iga xavf tug’dira boshladi. Buni biz jamiyatning tabiat bilan munosabatidagi tarixini
o’rganish orqali o’rgansak bo’ladi.
Jamiyatning tabiatga munosabatini insoniyat tarixi qarashidan qaraganda quyidagi
bosqichlarga bo’lish mumkin: kishilik jamiyatning tabiatga nisbatan oddiy munosabat shakli
-
ekologik tizimni buzmaydigan kishilarning soddalashtirilgan hayot tarsi. Garchand ibtidoiy
kishilik jamiyati
formatsiyasi odamlarning Yer kurrasida paydo bo’lishidan (5
-6 mln yil avval)
to sinfiy jamiyat yuzaga kelganga qadar bo’lgan ijtimoiy tarixni o’z ishiga oladi. Ibtidoiy jamoada
ishlab chiqarish kuchlari va mehnat qurollarining takomillashmaganligi uchun ham ularning
hayot tarsi tabiatning bir qismi sifatida kechgan. Tabiiy muhit holati esa organizmlar, xususan,
odamlar uchun nisbatan qulay darajada bo’lgan
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
236
Kishilarning ibtidoiy jamoa bo’lib yashash davrida ham odamlar o’zlarning faoliyati
tabiatga qanday
taʼsir etayotganligi haqida o’ylab ko’rganlar va ularning hayotiy zarur
ehtiyojlari hisoblangan tabiiy obyektlarni saqlab qolishga uringanlar.
Ekolog-
huquqshunos olimlar jamiyatni tabiatga bo’lgan munosabat shaklilarini uch
ko’rinishda ifoda etadilar
-oddiy, iqtisodiy va ekologik. Lekin jamiyatda, ayniqsa, tabiat qonun va
qonuniyatlarning vaqt mobaynida o’zgarib borishi inqilobiy tarzda emas, balki evolyutsion
tarzda kechmoqda.
Jamiyatning tabiatga nisbatan oddiy-iqtisodiy munosabat shakli-ekologik tizimlarning
kam va kichik hududlarda buzilishiga olib keladigan kishilarning hayot tarsi. Sinfiy jamiyat
shakllana borgan sari, kishilar soni va ishlab chiqarish qurollarining mukammallashishi, tabiat
va jamiyat ortasidagi munosabatlarning yangi oddiy-iqtisodiy shaklini yuzaga keltirgan.
Jamiyatning tabiatga nisbatan iqtisodiy munosabat shakli-iqtisodiy madaniylashgan
kishilarning o’z moddiy va maʼnaviy ehtiyojlarini qondirish uchun gina, atrof tabiatni
isteʼmolchilik psixologiyasi pozitsiyasidan turib foydalanish
natijasida atrof tabiiy muhitning
ifloslanishi, tabiiy resurslarning kamayishi va tabiiy tizimlarning o’zgarishiga olib kelgan hayot
tarzi. Kishilarning bunday hayot tarzi ekologik tizimlarni kata maydonlarida va keng(global)
miqyosida buzdi. Bunda asosan
insonlar o’zlarining moddiy va maʼnaviy ehtiyojlarni qondirish
uchun tabiatni o’zining faoliyati obyektiga aylantiradi. Birinchi galda iqtisodiy manfaat asosiy
bugun hisoblanadi. Albatda, bunday munosabat tufayli insoniyat bugungi kunda o’zning yashab
turg
an ekologik borlig’iga xavf tug’dirishi orqasida insoniyat o’zining borlig’iga xavf solmoqda.
Jamiyatning tabiatga nisbatan iqtisodiy-ekologik munosabat shakli- mavjud ekologik
tizimlarni saqlab qolish darajasidagi kishilarning hayot tarzi. Bunda kishilarning har qanday
shakldagi ekologik harakatlari davlat tomonidan to’laligicha qo’llab
-quvvatlanadi[4, 9 b].
Result. Bugungi kunda ekologik borlig’imiz krizis holatda, uni katastrofa holatiga olib
kelmas uchun hozirgi vaqtda ekologik munosabatlarni t
izimli yo’lga qo’yishimiz va jamiyatning
tabiatga nisbatan ekologik munosabatni shakllantirishimiz zarur. Jamiyatning ekologik
munosabatida atrof muhitni himoya qilish, tabiiy resurslarni ratsional foydalanish va ekologik
siyosatni to’g’ri yolga qo’yish bilan ekologik borlig’imizni yaxshilashga qaratiladi. Umuman
ekologik borlig’imizda krizis holatini keltirib chiqarmash uchun biz ekologik madaniyatli
tabiatga munosabatni shakllantirishimiz zarurligini ekologik borlig’imizning o’zi ogohlantiradi.
Buni biz B
MT Bosh kotibi Antonio Guterrishning dunyoni ogohlantirish orqali anglasak bo’ladi.
Sayyora holatidagi nutqda u karbonat angidrid chiqindilarini kamaytirishga chaqirdi.
Guterrishning aytishicha, bu borada muayyan qadamlar har bir davlat tomonidan hukumat va
biznes darajasida amalga oshirilishi kerak, aks holda butun sayyora zarar ko’radi.
Guterrish dunyodagi ekologik vaziyatni tanqidiy deb atadi. Uning so’zlariga ko’ra,
insoniyat tabiat bilan "o’z joniga qasd qilish" urushini olib bormoqda, uni to’xtatish k
erak.
«Bizning sayyoramiz vayron bo’ldi. Ilm
-
fan shuni aniq ko’rsatadiki, agar qazib olinadigan
yoqilg’ini ishlab chiqarish hozirgi kundan boshlab 2030 yilgacha yiliga 6 foizga kamaytirilmasa,
vaziyat yana-
da yomonlashadi »,
- deydi Guterrish. BMT 2030 yilga kelib atmosferaga
chiqariladigan gaz chiqindilarini 45 foizga qisqartirish bo’yicha maqsadga erishmoqchi.
Guterrishning aytishida, uglerod izini yo’q qilish uchun koalitsiya tuzish tashkilotning kelasi
yilgi asosiy maqsadi bo’ladi. "Birgalikda harakat q
ilmasdan, biz bu asrda haroratning uchdan
besh darajagacha ko’tarilishi yo’lida bo’lishimiz mumkin edi", deb ogohlantiradi u[5,
https://www.ng.ru/world].
Bu fikrlar jamiyatning ekologik borlig’i emas, dunyoning ekologik
borlig’i xavf ostida ekkanligi yana
bir marta isbotlamoqda. Bizdan tabiat insoniyat jamiyatidan
axloqiy munosabatda bo’lishimizni talab qilmoqda. Sababi dunyoda hamma narsa bir
-biri bilan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
237
bog’liq, tabiiy muhit, inson va jamiyat bir butun tizim. Hayvonot va o’simlik dunyosiga
yetkazilgan zarar biosferamizga xavf salmoqda. Shuning uchun tabiatga befarq munosabatda
bo’lish tabiiy tizimning yo’q etilishi axloqsizlik[6, 269
-
с].
Conclusion.
Odam hayoti biologik turi sifatida atrof muhit bilan tabiiy bog’liq. Bu
bog’liqlik qay darajada bo’lishi inso
nning tabiat bilan munosabatida aks etadi. Sababi bugungi
kunda ekologik borlig’imiz insoniyatni saqlab qo’lishi bilan bog’liq ekkanligini isbotlamoqda.
Biz tabiat va jamiyat munosabatlarda bir butun tizimni yo’lga qo’yishimiz uchun ekologik
masallarga axloqiy yechimlarga quloq burishimiz zarur. Bugungi kunda biz tabiatni texnik
nazarda tushunishimiz va ekologik borlig’imiz krizis holatida texnik jihatdan yechim izlashimiz
noo’rin. Tabiatning tizimli holatda bo’lishi
- insoniyat hayot kechirish asosi. Biz tabiatni texnik
faoliyati tasiri astida biz o’zimizni emas, kelajak avlodimizni xavf ostida qoldirmoqdamiz. Chu
asosda ekologik borlig’imizning rangba
- rangligini asrab qolishimiz uchun insoniyatga bugungi
kunda axloqiy masʼuliyatli bo’lishimizni talab qila
di.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati.
1.
Philosophical and methodological aspects of the interaction of natural environment
and man BERDIMURATOVA A.K MUKHAMMADIYAROVA A.J International Journal of
Pharmaceutical Research | Jul - Sep 2020 | Vol 12 | Issue 3
2.
Бердоқ
номидаги
ҚОРАҚАЛПОҚ
ДАВЛАТ
УНИБЕРСИТЕТИНИНГ
АХБОРОТНОМАСИ № 1
-2 (6-
7) 2010 58 б
3.
A.K.Berdimuratova Filosofiya Nókis 2010
-jil. 203-bet
4.
Asqar Nig,atov Ekologiyaning nazariy asoslari Toshkent- 2013 9 b
5.
https://www.ng.ru/world/2020-12-02/6_8029_ecology.html
6.
Горлов Анатолий Алексеевич Социальная экология Москва 1998 269
-
с
