Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The significance of the stages of analysis of linguistic expertise
Kamola MUSULMONOVA
1
Tashkent State University of Uzbek Language and Literature named after Alisher Navoi
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
15 January 2021
Accepted 20 January 2021
Available online
10 February 2021
In the field of forensic science, the issue of various anonymous
letters and the identification of their author is of great
importance. This process requires responsibility and knowledge
and skills. The linguist-expert must carefully study all the
elements of the manuscript without taking into account all the
elements, and be able to draw general conclusions based on the
collected data. These conclusions should help clarify the
assumptions about the author of the text directly. The article
answers the questions of how to conduct an anonymous email
examination and what to look for. It is proposed to divide the
examination of written texts into 4 main stages, from which the
first two stages will analyze the aspects that need to be
considered.
2181-
1415/©
2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Anonymous letters
Linguistic expertise
Stages of linguistic expertise
Manuscripts
Text authorization
Letter dynamics
Writing features
Lingvistik ekspertiza tahlil bosqichlari mazmuni
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Anonim xatlar
Lingvistik ekspertiza
Lingvistik ekspertiza
bosqichlari
Qo‘lyozma matnlar
Matn avtorizatsiyasi
Harflar dinamikasi
Yozuv xususiyatlari.
Sud-ekspertiza sohasida turli anonim xatlar va ularning
muallifini aniqlash masalasi dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu
jarayon mas’uliyat va bilim, malakalarni talab etadi. Lingvist
-
ekspert qo‘lyozma matnning barcha elementlarini
nazardan
qoldirmay sinchiklab o‘rganishi, to‘plangan ma’lumotlar asosida
umumiy xulosalar bera olishi zarur. Bu xulosalar esa bevosita
matn muallifi haqidagi taxminlarni oydinlashtirishga yordam
bera olishi kerak. Maqolada anonim xatlar ekspertizasini qanday
o‘tkazish lozim va bunda nimalaraga e’tibor qaratish kerak degan
savollarga javob beriladi. Yozma matnlar ekspertizasini 4 asosiy
bosqichga ajratish taklif etiladi, ulardan dastlabki ikki bosqichda
e’tibor berish kerak bo‘lgan jihatlar tahlil etiladi.
1
The teacher of Tashkent State University of Uzbek Language and Literature named after Alisher Navoi, Tashkent,
Uzbekistan
E-mail: musulmonova@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
228
Значение этапов анализа лингвистической экспертизы
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Анонимные письма
Лингвистическая
экспертиза
Этапы лингвистической
экспертизы
Рукописи
Авторизация текста
Динамика письма
Особенности письма
В области криминалистики большое значение имеет
выдача различных анонимных писем и установление их
автора. Этот процесс требует ответственности, знаний и
навыков. Лингвист
-
эксперт должен внимательно изучить
все элементы рукописи без учета всех элементов и уметь
делать общие выводы на основе собранных данных. Эти
выводы должны помочь прояснить предположения
непосредственно об авторе текста. В статье даны ответы на
вопросы, как проводить анонимную проверку электронной
почты и на что обращать внимание. Предлагается
разделить экспертизу письменных текстов на 4 основных
этапа, из которых на первых двух этапах будут
проанализированы
аспекты,
которые
необходимо
учитывать.
Yozma ko‘rinishdagi matnlarning axborot maydoni juda katta va xilma
-
xil. So‘nggi
yillarda
qo‘lyozma matnlar qatoriga e
-mail orqali yozilgan xatlar, turli murojaatlar, sms
yozishmalar ham qo‘shildi. Bu esa , o‘z navbatida, tahlilning yangicha usullari, sinchkovlikni
talab etadigan jarayonga aylandi. Yozma matnlar mohiyatida bir-birini taqazo etuvchi
elementlar uchraydi. Ekspert ana shu elementlarni sinchiklab kuzatishi, harakat dinamikasini
tahlil etishi va umumlashtirishi lozim. O‘zbek yozma matnlarini lingvistik ekspertizadan
o‘tkazishda etnik xoslik, mentalitet kabi jihatlar yaqqol bo‘rtib t
uradi. Boisi turli vulgar
elementlari, evfemik vositalar o‘zbek yozma matnlarida baho darajasi jihatdan bir
-biridan farq
qiladi. Ayrim vulgar elementlarning ijtimoiy xavflilik darajasi yuqori bo‘lsa, ayrimlarida esa
muallifning jismoniy, emotsional va ahlo
qiy sifatlaridan kelib chiqqan holda qo‘llaniladi va bu
ijtimoiy xavfli deb baholanmaydi.
2
Bu esa sud-
ekspertizasining bir tarmog‘i sifatida amal qiladigan jarayon. Turli reklama
matnlari, shiorlar, logotiplar, anonim maktublar mohiyatida ma’lumot tashish
funksiyasi yotadi.
Bugungi jadal axborot olamida esa matnning turli elementlarini tahlil qilish orqali muallif
avtorizatsiyasini aniqlash muammosi tobora ortib bormoqda. Maktub faqat vosita emas aloqa,
shuningdek, jinoiy ahamiyatga ega bo‘lgan ma'lumotlarni uzatish vositasi.Hujjatni o‘rganish
uchun unga aloqador shaxslar to‘g‘risida eng to‘liq va ishonchli ma'lumotlar uning yaratilishi,
kompleks yondashuvdan foydalanish zarur. Qo‘lda yozilgan hujjat, shaxs haqida ma'lumot
tashuvchisi sifatida, ikkita elem
entning to‘plamidir: qo‘l yozuvi va yozuv.
Yozma nutq hujjat muallifining fikrlari ifoda etish uchun ishlatiladigan lingvistik vositalar
majmuini ifodalaydi. Yozma matnlar ekspertizasida, ayniqsa, qo‘lyozma matnlarda har bir
element alohida rol o‘ynaydi.
Bu jarayonda nafaqat lingvistik bilimlarni amaliyotga tabiq etish
lozim, balki yozuv quroli va shart-sharoiti kabi maslalarga oydinlik kiritish uchun fizika yoki
kimyoga oid bilimlarni ham jamlash maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida, matn
avtori
zatsiyasi masalasiga oydinlik kiritishga yordam beradigan omillardan biri bo‘lib xizmat
qiladi. Xatlar yozilishida ikki asosiy omil yetakchi rol o‘ynaydi. Biri inson omili bo‘lsa, ikkinchisi
tashqi omil sanaladi. Inson omili deganda xat kim tomonidan yozilgan, kim tomonidan
2
Musulmonova K. O‘zbek yozma matnlarida lingvistik ekspertiza o‘tkazish maqsadi va asoslari.Wissenschaftliche
Ergebnisse und errungenschaften:2020. 25dezember. B-97
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
229
buyurtma berilgan, muallifning ijtimoiy-ruhiy holati kabilar nazarda tutilsa, tashqi omillar atrof-
muhit ,iqlim sharoiti kabilarni ifodalashi mumkin. Umumlashma tarzda aytganda esa, xat
yozilishi jarayoniga insonning bilim darajasi, atrof-muhit, ijtimoiy munosabatar, psixologik va
kognitiv qobiliyatlar, jismoniy va ruhiy holat(charchoq, uyqusizlik, asabiylik, hayajon,
shoshqaloqlik) o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Albatta, bu qatorni yanada kengaytirish mumkin. Boisi
har bir shaxs individual xususiyatga ega va uning yozuvi haqida ham xuddi shunday qarorga
kelish mumkin.
Yozma matnlarda ikki asosiy shaxs ishtiroketadi: Hujjat muallifi; 2. Xat ijrochisi;. Bu ikki
sub’ektni aniqlash orqali matn maqsadi haqida bilish mumkin. Ikki sub’ektdan biri xa
tning
yozilishiga sababchi bo‘lgan, bosim va tazyiq ostida kimgadir yozdirgan muallif; ikkinchisi esa
ta’sir ostida qo‘lda yozgan xat ijrochisi. Hujjat muallifi va ijrochisini aniqlash nutq qobiliyatlari
imkoniyatining o‘ziga xosligi va barqarorligiga asos
lanadi. Bunda leksik,grammatik, sintaktik-
stilistik jihatdan yozma nutq imkoniyati hisobga olinadi. Tahlilda lingvistik elementlarni
aniqlash jaryonida punktuatsion belgilarning qo‘llanilishiga ham e’tibor qaratish lozim.
Yozma matnlarning xilma-xilligi va turlari va ularning mazmuniga qaramay, ularni
o‘rganish davomida tipik vazifalar hal qilinadi:
1. Hujjatni ashyoviy dalil sifatida aniqlash va olib qo‘yish faktini to‘g‘ri protsessual
ro‘yxatdan o‘tkazish;
2. Hujjatni uning tavsifi, fotosurati va video, raqamli skanerlash;
3. Asosiy xususiyatlarni, sifatlarni aniqlash (tanlash, baholash) hujjatning: uning turi
(xususiy, rasmiy), maqsadi, kelib chiqishi, mansubligi, rekvizitlarning mavjudligi, hujjat shakli
va mazmuni, tashqi ko‘rinishi va holatiga muvo
fiqligi;
4. Harflarning topografik xususiyatlarini aniqlash (joylari butun matn yoki uning alohida
qismlari).
3
5. Qo‘lyozma matnlarning umumiy xususiyatlarini aniqlash;
Yozma matnlarni lingvistik ekspertiza qilish jarayonida sotsiolingvistik jihatdan
yondashish ham alohida ahamiyat kasb etadi. Bir ijtimoiy guruhga mansub kishilarda
takrorlanuvchi elementlar ko‘p bo‘ladi. Bu elementlar leksik qatlamda, sintaktik
konstruksiyalatrda namoyon bo‘lishi mumkin.
Demak, ish dastavval xat yoki xat qismlaridagi harflarning topografik xususiyatlarini
aniqlashdan boshlanadi. Topografik xususiyatlarda qanday jihatlarga alohida urg‘u berish
lozim?
✓
satr hajmi va so‘zlar oralig‘i;
✓
yozuv dinamikasi: gorizontal, ko‘tariluvchi, pasayuvchi, to‘g‘r
i chiziqli, qavariq,
pog‘onali;
✓
tinish belgilarining va tire belgilarining joylashuvi;
✓
Harf elementlarining qo‘llanilishi;
✓
Harflar o‘lchami (katta , o‘rta, kichik va o‘ta kichik shrift yozilganligi);
Satr hajmi va so‘zlar oralig‘i ham muallif haqidagi axbo
rotlarni tashuvchi sanaladi.
Odatda, shiddat bilan yozilgan matnlarda satr hajmi va so‘zlar oralig‘i anchayin tig‘iz joylashgan
bo‘ladi. Bu holat kishining markaziy nerv sistemasi bilan bog‘liq ravishda ham amalga oshadi.
Jahldor, g‘azabi tez odamlar yozuvida so‘zlar oralig‘i juda qisqa va tig‘iz bo‘ladi. Kishining bilim
darajasi, ijtimoiy muhit va tashqi omillar natijasida muayyan yozuv dinamikasi paydo bo‘ladi.
3
DmitryV. BakhteeV Forensic examination of anonymous handwritten documents in order to obtain data on the identity of
their author and performer. ORCID: 0000-0002-0869-601X Criminalistics Department Ural State Law University
Yekaterinburg, Russia. P-11
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
230
Maktab yoshidagi o‘quvchilarda standart yozuv dinamikasi shakllanadi.(1
-
4 sinflar oralig‘ida).
Keyinchalik sotsial muhit ta’siri ostida yozuv dinamikasi o‘zgaradi va individual yozuv yuzaga
keladi. Insonning kasb-kori, psixologik va jismoniy holati ham yozuv elementlariga bevosita
ta’sir o‘tkazadi. Ushbu ta’sirlar yozuv muallifi haqidagi ma’lumotlar
ni kengroq aniqlashga
imkon beradi. Yozuvning umumiy xususiyatlaridan kelib chiqqan holda uning xususiy jihatlari
aniqlanadi.Qo‘lyozma matnlarda bu imkoniyat bir necha karra ortadi. Xo‘sh, qo‘lyozma
xatlarning umumiy xususiyatlari sirasiga nimalarni kiritish mumkin? Quyida ushbu savolga
javob berishga harakat qilamiz.
Qo‘lyozma xatlarning umumiy xususiyatlarini aniqlashda diqqat qaratish lozim bo‘lgan
jihatlar:
✓
Matnda yozuv tezligi, harakatlarning o‘ziga xosligi va ularni muvofiqlashtirish orqali
muallifning yozuvdan foydalanish qobiliyatini baholash;
✓
Yozuvning sodda yoki murakkab eleme
ntlardan tuzilganligiga e’tibor qaratish.
Ayrim
yozuvlarda elementlar muallif tomonidan murakkablashtiriladi. Biroq har qanday soxta
elementlar aralashtirilgan matnda ham yozu
v muallifining muayyan jihatini ko‘rsatib beruvchi
tabiiy belgilar saqlanib qoladi;
✓
Xatda harakat yo‘nalishining umumiy shaklining to‘g‘ri, yumaloq, burchakli, yoysimon
shaklda ekanligiga e’tibor qaratish.
✓
Asosiy harakatlarning yo‘nalish nuqtasini anilqash
.
Ayrimlarda o‘ng tarafga,
boshqalarda chap tarafga, yoki yuqoriga harakatlangan
yozuv formasi mavjud bo‘ladi;
Yozuv hajmi katta ( 5 mm dan ortiq, o‘rtacha
- 2-5 mm, kichik - 2 mm dan kam) bosim
(kuchli, o‘rta va kuchsiz).
Hujjat va qo‘l yozuvi materiallarini o‘rganishda, shuningdek, quyidagilarga e'tibor berish
kerak:
•
noyob qog‘oz turi yoki yozuv vositasi ishlatilganmi;
•
qog‘oz varag‘ining ajratuvchi chizig‘ining konfiguratsiyasi qanday? (kesilgan yoki
yirtiq);
•
agar hujjatda boshqalarning taassur
ot qoldirgan yoki yo‘q qilingan izlari bo‘lsa o’sha
yozuvlar;
•
hujjatlarning mustaqil qismlarini joylashtirish;
•
so‘zlarni ta'kidlash, alohida so‘zlarni ajratib ko‘rsatish, qo‘shish usullari qo‘shimchalar,
so‘zlardagi xatolarni tuzatish;
Yuqorida ko‘rsatilgan elementlarning barchasi lingvistik ekspertiza o‘tkazishning
dastlabki jarayoni sanaladi. Bu jarayonda ekspert matn haqida tasavvurga ega bo‘ladi. Matn
xususida to‘plangan ma’lumotlar asosida keyingi jarayonda yig‘ilgan ma’lumotlar qiyoslanadi.
Bi
z lingvistik ekspertiza o‘tkazish jarayonining umumiy xususiyatini quyidagi jadval orqali
izohlashga harakat qildik:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
231
Lingvistik ekspertiza o‘tkazish bosqichlari
1Matn bilan
tanishish bosqichi
2 Matn mazmuni
ekspertizasi
3Matnning lingvistik
xususiyatlarini
aniqlash
4 Umumiy xulosalar
berish
Yozuv materilalarini
tahlil qilish(Yozuv
qog‘ozi,
siyoh,
ruchkani o‘rganish
va
tekshiruvdan
o‘tkazish)
Matndagi qasddan
qilingan
o‘zgarishlarni
aniqlash(sheva
unsurlarining
aralshaganligi,
emotsional-
ekspressiv
jihatlarning
namoyon bo‘lishi)
Matnda qo‘llangan
so‘zlar
chastotasi,
leksik-semantik
jihatlarini o‘rganish;
Ekspert xulosasi
Harflar dinamikasini
o‘rganish(og‘ish
burchagi,
shriftlar
oralig‘i,
harakat
yo‘nalishi)
Yozuvda
taqlid
elementlari bor-yoki
yo‘qligini aniqlash
Matnda qo‘llangan
so‘zlarning
morfologik
xoslanishi. Adabiy va
noadabiy unsurlar
chastotasi
Ekspert xulosasi
Yozuvning umumiy
xususiyatlari
Yozuvning
gender
xoslanganligiga
e’tibor qaratish
Matnning
grammatik qurilishi.
Uslubiy-semantik
xususiyatlarini
aniqlash.
Ekspert xulosasi
Matn va grammatikada madaniy darajasi past savodsizlar yoki odamlarning nutqiga
taqlid qilish uchun qasddan o‘zgarishlar bormi? Matnda ma'lum kasb xususiyatlari aks
etganmi?Singari savollarga javob topish yozma matnlar ekspertizasining ikkinchi bosqichini
tashkil etadi. Bunda quyidagilarga e’tibor qaratish joiz:
-
savodxonlikni sun'iy ravishda kamaytirish bormi yoki yo‘qmi;
- boshqa odamning yozma nutqiga taqlid qilish;
- Keksalar yoki yoshlar yozuvi
- ma'lum bir muallif uslubiga taqlid qilish;
-
Matnda gender xoslanish elementlarining namoyon bo‘lishi yoki bu elementlarning
sun’iylashtirishi;
- ma'lum bir shevaga taqlid qilish va sheva unsurlaridan foydalanish.
Yuqorida biz tahlil qilgan va taklif etgan ekspertiza bosqichlari matn haqida umumiy
ma’lumot olishga asoslanadi. Bu jarayonni 3xil etapga bo‘lish mumkin. Birinchisi, hujjatlarning
texnik ekspertizasi, ikkinchisi qo‘lyozma matnlarda yozuv xususiyatlarini aniqlash; uchinchisi
matnning lingvistik xususiyatlarini tahlil qilish orqali matn avtorizatsiyasi masalasiga oydinlik
kiritish. Bu jarayon birmuncha qiyin va ekspertdan bilim va malaka, tayyorgalik va sinchkovlik
talab etadi. Ekspert har bir elementni diqqat markaziga qo‘yishi va
ular orasidan asosiy
belgilarini ajratib olishi lozim. Bu anonim xatlarda hujjat muallifi tomon ekspertlarni
yaqinlashtirishga yordam beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
1 (2021) / ISSN 2181-1415
232
Biz yuqorida lingvistik ekspertiza o‘tkazishning ayrim bosqichlariga diqqat qildik.
Kelgusi tadqiqotlarimiz lingvi
stik ekspertiza o‘tkazishning keyingi bosqichlarini tashkil etish
bosqichlariga bag‘ishlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Baranov A.N., Linguistic Examination of Texts: Theoretical Grounds and Practice,
Science, Moscow 2013 [In Russian].
2.
Coulthard M., Jonson A. An Introduction to Forensic Linguistics: Language in Evidence.
New York: Routledge, 2007. 237 p.
3.
Olsson J. Forensic Linguistics. 2
nd
.ed. London: Continuum International Publishing
Group, 2008. 256 p.
4.
Galyashina E.I. Preliminaries in Forensic Speech Science. Moscow: STENCY, 2003.
236 p. (In Russ.)
5.
Galyashina E.I. Forensic linguistic examinations in trademark disputes. The Russian
Laws. Experience. Analysis. Practice = Zakony Rossii: opyt, analiz, praktika. 2006. No. 12. P.
77
–
94. (In Russ.)
6.
Galyashina E.I. Forensic evaluation of verbal extremism. Expert-criminalist. 2009. No.
2.P. 14
–
. (In Russ.)
7.
DmitryV. BakhteeV Forensic examination of anonymous handwritten documents in
order to obtain data on the identity of their author and performer. ORCID: 0000-0002-0869-
601X Criminalistics Department Ural State Law University Yekaterinburg, Russia. P-11
8.
Musulmonova K.
O‘zbek yozma matnlarida lingvistik ekspertiza o‘tkazish maqsadi va
asoslari.Wissenschaftliche Ergebnisse und errungenschaften:2020. 25dezember. B-97
9.
Musulmonova K.Linguistic exam and its meaning//Academicia. Vol. 10 Issue 11,
November 2020
10.
To‘rayeva.D. Linguistic expertise as abranch of legal linguistics. //Academicia. Vol. 10
Issue 12, December 2020
11.
Argamon, S., Koppel, M., Fine, J., and Shimoni, A. R. (2003). Gender, genre, and writing
style in formal written texts. Text, 23(3).
12.
Chambers, J. K., Trudgill, P., and Schilling-Estes, N., eds. (2004). The Handbook
Of Language Variation And Change(London: Blackwell).
