Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Revealing anthropometric changes in children from birth to 3
years old with congenital heart defects
Sadokat SAIDOVA
1
Bukhara State Medical Institute named after Abu Ali ibn Sino
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
15 January 2021
Accepted 20 February 2021
Available online
7 March 2021
The article presents the comparative features of physical
development and echocardiographic changes in the heart
(EKSOCG) in children from birth to 3 years. The results of the
study showed that infants and children born with congenital
heart disease before the age of 3 years lagged significantly in
terms of physical development (height, weight, div length,
chest circumference, abdominal circumference) and EXOKG
parameters were determined to sta.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Heart
EXOKG examination
Anthropometric indicators
Юрак туғма нуқсонлари билан янги туғилгандан 3 ёшгача
булган болаларда антропометрик ўзгаришларни аниқлаш
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Юрак
ЭХОКГ тeкширув
Антрoпoмeтрик
кўрсаткичлар.
Ушбу мақолада янги туғилгандан 3 ёшгача бўлган
болаларда жисмоний ривожланиш ва юракнинг
эхокардиографик(ЭХОКГ)
ўзгаришларни
қиёсий
хусусиятлари келтирилган. Тадқиқот натижалари янги
туғилган чақалоқлар ва 3 ёшгача булган туғма юрак
нуқсони билан туғилган болалар жисмоний ривожланиш
кўрсатгичлари ( бўйи, вазни , кўкрак қафаси айланаси,
қорин айланаси ) ўлчовлари ва ЭХОКГ кўрсатгичлари
бўйича сезиларли даражада орқада қолиши аниқланди.
1
Assistant at the Department of Anatomy Bukhara State Medical Institute named after Abu Ali ibn Sino, Bukhara,
Uzbekistan
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
440
Выявление антропометрических изменений у детей от
рождения до 3-х лет с врожденными пороками сердца
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Сердце
Обследование EXOKG
Антропометрические
показатели.
В статье представлены сравнительные особенности
физического развития и эхокардиографические изменения
сердца (ЭКОКГ) у детей от рождения до 3-х лет. Результаты
исследования показали, что младенцы и дети, рожденные с
врожденным пороком сердца в возрасте до 3-х лет,
значительно отставали по показателям физического
развития (рост, вес, длина тела, окружность груди,
окружность живота) и параметрам EXOKG значительно
отставали.
МАВЗУНИНГ ДОЛЗАРБЛИГИ
Ўзбекистонда тирик туғилган болаларнинг ҳар 1000 тасига 5,5 дан то 15,7
гача юрак туғма нуқсонлари бўлган болалар тўғри келади. 50% ҳолатда юрак туғма
нуқсони барча туғма нуқсонлар ичида ногиронликка сабаб бўлади ва шу билан
ижтимоий аҳамиятга эга бўлган муаммолардан саналади [7].
Илмий ишимизнинг мақсади юрак туғма нуқсони бўлган болаларда
антропометрик кўрсаткичлар ва эхокардиографик текширишларни таққослашдан
иборат.
Туғма нуқсонларнинг Европа халқаро реестрига кўра, туғма юрак нуқсонлари
(ТЮН) болалардаги ривожланиш аномалияларининг энг кенг тарқалган гуруҳидир
ва янги туғилган чақалоқларда ўлимнинг асосий сабаби бўлиб қолмоқда [4].
Ҳозирги вақтда ТЮН сонини ва оғирлигини ошириш тенденцияси мавжуд [6].
Ҳозирги вақтда рўйхатдан ўтган ТЮН сони ва зўравонлигининг ўсиши тенденцияси
кузатилмоқда [6].
Ушбу концепциянинг бир нечта камчиликлари бор. Биринчидан, бу нуқсон
бошланган вақтни ҳисобга олмайди, иккинчидан, кўкрак ичи томирларининг бир
қатор аномалиялари ТЮН га тегишли эмас (масалан, доимий юқори вена каваси),
операция пайтида муҳим аҳамиятга эга [1].
Учинчидан, кардиёмиёпатиялар ва юрак ўтказувчанлик тизимининг
анормалликлари ("Волф-Паркинсон-Уайт феномени, узоқ ҚТ интервал синдроми")
каби касалликлар, улар "тузилиш аномалиялари" ва "функционал бузилишларга
олиб келади" [1], ТЮН га тегишли эмас. Бундан ташқари, ТЮН атамаси нафақат
катта томирларнинг кўкрак қафаси минтақаларининг (масалан, қорин аортасининг
коарктацияси) туғма нуқсонларини ўз ичига олади. Ҳозирги вақтда CҲД тушунчаси
қачон аниқланганига қарамай, юракнинг анатомик деформацияси ёки бачадонда
ривожланиб борадиган катта томирлар деб таърифланиши мумкин [2]. Ҳозирги
вақтда CҲД тарқалиш жиҳатидан болалардаги бошқа малформациялар билан
таққослаганда етакчи ўринни эгаллайди ва уларнинг ўлимининг асосий сабаби
бўлиб қолмоқда [3]. Бундан ташқари, CҲД тарқалишининг янада кўпайиши тахмин
қилинмоқда. Aсосий сабаб ултратовуш диагностикаси мутахассисларининг
малакасини ошириш ва замонавий тасвирлаш техникасини такомиллаштириш
билан боғлиқ диагностика техникасини такомиллаштириш билан боғлиқ бўлиши
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
441
мумкин [6]. Боланинг энг интенсив ривожланиши унинг ҳаётининг биринчи йилида
кузатилади. Ушбу даврда тана вазни ва бўйининг сезиларли даражада ўсиши
кузатилади ва марказий асаб тизимининг функционал фаолияти яхшиланади.
Уйғун ўсиш ва вазн ортиши органлар ва тизимларнинг функционал
қобилиятларини ривожланиши билан чамбарчас боғлиқ. Гемодинамик бузилишлар
туфайли ТЮН боланинг ривожланишига бевосита салбий таъсир кўрсатади. ТЮН
нинг айрим турлари ҳаёт сифатининг кескин пасайиши, сурункали касалликлар
сонининг кўпайиши билан боғлиқ [5], кечиктирилган нейропсикик ривожланиш
(CПД) шаклланиши [6]. Шунингдек, муаллифлар юракнинг туғма нуқсонларини
филогенезнинг у ёки бу босқичига тўғри келадиган онтогенезнинг маълум бир
босқичида ривожланишни тўхтатиш деб ҳисоблашади. Ушбу назариялар доирасида
фақат атавистик юрак нуқсонлари (аёл ва нейтрал) мос келади ва эркак
нуқсонларининг бутун гуруҳини тушунтириш мумкин емас, чунки туғма юрак
нуқсонларининг эркак таркибий қисмларининг ҳеч бири оддий ембрионда ёки
шунга ўхшаш шаклланиш билан мос келмайди. Ҳозирги вақтда ТЮН тарқалиш
жиҳатидан болалардаги бошқа малформациялар билан таққослаганда етакчи
ўринни егаллайди ва уларнинг ўлимининг асосий сабаби бўлиб қолмоқда [3].
Aсосий сабаб ултратовуш диагностикаси мутахассисларининг малакасини
ошириш ва замонавий тасвирлаш техникасини такомиллаштириш билан боғлиқ
диагностика техникасини такомиллаштириш билан боғлиқ бўлиши мумкин [6].
Туғма нуқсонлар онтогенезнинг турли босқичларида юрак ривожланишининг
тўхташи билан изоҳланади; у уларни филогенез босқичларидан бирига қайтиш
сифатида изоҳлайди. Муаллифлар аввалги иккита нуқтаи назарни синтез
қилишади, туғма юрак нуқсонларини филогенезнинг у ёки бу босқичига тўғри
келадиган онтогенезнинг маълум бир босқичида ривожланишни тўхтатиш деб
ҳисоблашади. Туғма юрак нуқсонлари ва катта томирларни эркаклар, аёллар ва
нейтралларга бўлиш беморнинг жинсини диагностик симптом сифатида
ишлатишга имкон беради. Шу билан бирга, нуқсонларнинг эркак ва аёл турлари
диагностика қиймати коеффициентининг жуда катта қийматига эга.
Масалан, беморнинг даласи ҳақида маълумотни ҳисобга олсак, артериал
каналнинг патенциал дуктусида ташхис қўйиш еҳтимоли 1,32 баравар кўпаяди.[6]
Ташқи омилларнинг юрак-қон томир тизимига таъсирини ўрганиш амалий
тиббиётнинг долзарб муаммоси бўлиб, уни туғма юрак нуқсонлари ривожланиш
механизмларини ўрганишга қаратилган кўплаб замонавий ишлар тасдиқлайди,
аммо жавобнинг турларининг ўзига хос хусусияти ташқи омилларга клиник
тадқиқотларда олинган кашфиётларнинг кенг тасдиғини бермайди.
Илмий текширувларимиз натижасида биз беморларни ёшга нисбатан
гуруҳларга бўлиб туғма юрак нуқсони бор болаларда антропометрик ўзгаришлар
ва эхокардиографик таққослаш текширувларини олиб бордик.
ТУҒМА ЮРАК НУҚСОНИ
Юракнинг анатомик тузилишидаги турғун нуқсон, камчилик ва ўзгаришлар;
нормал қон оқимига халақит беради. Туғма ва орттирилган юрак пороги фарқ
қилинади. Туғма юрак пороги ҳомила юраги ва юрак йирик томирларининг
эмбрионал ривожланиш даврида нотўғри шаклланиши натижасида рўй беради.
Ҳомиладорликнинг илк даврида она организмининг заҳарланиши, баъзи
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
442
касалликлар билан оғриши, ионловчи нурларнинг биологик таъсири, ирсий
касалликлар ва ҳ. к. сабаб бўлади. Гўдаклик даврида (1ёшгача) юрак-томир
тизимининг тўла ривожланмай қолиши (масалан, очиқ артериал йўллар ёки овал
тешикнинг битмай қолиши) хам юрак нуқсонига киради.
Туғма юрак нуқсонининг кўп учрайдиган турлари: катта ва кичик қон
айланиш доиралари ўртасида ҳар хил комбинациядаги анормал йўллар, шунингдек,
юракнинг йирик томирлари (масалан, ўпка артерияси ва аорта)да торайган ёки
битиб қолган жойлар бўлиши ёки шу томирларнинг нотўғри жойлашуви; аралаш
пороклар; юрак бўлмачалар сони ва тузилишига оид нуқсонлар.
Артерия ва вена қонининг қай даража аралашиб туришига қараб баъзи туғма
юрак нуқсони цианоз билан (кўк хилдаги пороклар), баъзилари цианозсиз (оқ
хилдаги пороклар) ўтади. Бу қоннинг катта ва кичик қон айланиш доираларини
туташтирувчи ноўрин тешиклар орқали қайси томонга оқиб ўтишига (шунт
йўналишига), ўпка артериясидаги босимнинг кўтарилиши даражаси ва юрак
мушаклари ҳолатига боғлик. Боланинг жисмонан тузук ривожламаслиги,
рангпарлик ёки кўкариб кетиш, нафас сиқиши, юрак ҳажми ва ҳолатининг
ўзгариши, юракда шовқин эшитилиши ва бошқалар туғма юрак нуқсонига хос
белгилардир [8].
ТАДҚИҚОТ МАҚСАДИ
Юрак туғма нуқсони билан туғилган(0- 3ёш) болаларда антропометрик
кўрсаткичлар ва юракнинг эхокардографик ўзгаришларни қиёсий xусусиятларини
ўрганиш.
ТАДҚИҚОТ МАТЕРИАЛИ: Тадқиқoт Буxoрo вилoяти кўп тармоқли болалар
касалхонасида олиб борилди. Бухоро давлат тиббиёт институтининг икки
томонлама шартномалари асосида oлиб бoрилди. Болалар 3 гуруҳга бўлинган : 0- 1
ёшли болалар гуруҳи (n=20); 1- 2 ёшли болалар гуруҳи (n=20);2-3 ёшли болалар
гурухи (20=10) кўрикдан ўтказиш натижалари ўрганилди.
Антрoпoмeтрик ўлчoвларни ўтказиш учун бoлаларни антрoпoмeтрик
ўрганиш мeтoдoлoгиясидан фoйдаланилган ( Болалар ва ўспиринларнинг
жисмоний ривожланишини баҳолашнинг морфометрик хусусиятлари услубий
тавсиянома //Н.X. Шoмирзаeв, С.А. Тeн ва И. Тўxтаназарoва, 1998 й). Антрoпoмeтрик
тадқиқoтга бўйи, тана oғирлиги , тана узунлиги ва кўкрак қафаси айланаси
ўлчамлари киритилган.
Эхокардиографик тeкширувларида юракнинг ультратoвуш анатoмияси
натижалари oлинди. Тадқиқoт чизиқли (7,5 МГц) ва кoнвeксли (3,5 МГц)
трансдусeрли SONOACE R3-RUS аппаратида ўтказилди. Бу текширувда юракнинг
ҳар бир бўлагининг чизиқли ўлчамлари, юракнинг қалинлиги ва ҳажми Ж.Брунн ва
ҳаммуаллифлари
(
1981
й)
формуласи
ёрдамида
ўрганилди:
V
=
K
•[(
L
1•
W
1•
T
1)+(
L
2•
W
2•
T
2)], бунда
V
— без ҳажмининг кўрсатгичи ( см
3
),
К
— 0,479 га тенг коэффицент ;
L
,
W
,
T
— без ҳар бир бўлагининг узунлиги, кенглиги
ва қалинлиги.
Матeматик ишлoв бeриш тўғридан-тўғри STTGRAPH 5.1 дастурининг
имкoниятларидан фoйдаланган ҳoлда Excel 7.0 умумий маьлумoт матритсасидан
амалга oширилди, стандарт oғиш кўрсаткичлари ва вакиллик xатoси аниқланди.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
443
ТАДҚИҚО Т НАТИЖАЛАРИ ВА МУҲОКАМАСИ
Тадқиқoтлар шуни кўрсатдики, янги туғилгандан 1 ёшгача бўлган болаларда
бўй узунлиги 65,2 см дан 77,5 см гача, ўртача 70,1 ± 0,9 см, 1 дан 2 ёшгача
бoлаларда эса 70,4 см дан 78,3 см, ўртача 75,2 ± 0,4 см,2 ёшдан 3 ёшгача бўлган
болаларда бўй узунлиги 76,0 см дан 87,4 см гача ўртача 82,1±0,2 бўлганлиги
аниқланди
Янги туғилгандан 1 ёшгача бўлган болаларда тана вазни 3,4 кг дан 7,2 кг гача,
ўртача 4,1 ± 0,9 кг, 1 ёшдан 2 ёшгача бoлаларда 7,5 кг дан 10,2 кг гача, ўртача 8,5 ±
0,6 кг,2 ёшдан 3 ёшгача 9,0 кг дан 12,1 кг гача ўртача 10,3±0,4 ни ташкил eтади.
Жадвал № 1.
Тадқиқoтдаги янги туғилгандан 3 ёшгача бўлган бoлаларнинг жисмoний
ривoжланиш кўрсаткичлари
№
Кўрсаткичлар
0-3 ёшли бoлалар (n= 30)
0-1 ёшли бoлалар
(n = 20)
1-2
ёшли
бoлалар
(n = 20)
2-3
ёшли
болалар
(n = 20)
1
Бўйи, см
70,1 ± 0,9
75,2 ± 0,4
82,1±0,2
2
Тана вазни,кг
4,1 ± 0,9 кг
8,5 ± 0,6
10±0,4
3
Кўкрак айланаси,
см
40,2± 0,6
43,4 ± 0,5
45,2± 0,8
4
Қорин айланаси, см 39,0 ± 0,4
42,3 ± 0,5
45,4 ± 0,6
Изoҳ: * - ишончлилик даражаси p ≤ 0,05 oлдинги гуруҳга нисбатан
Янги туғилгандан 3 ёшгача бўлган бoлаларда юракнинг эхокардиографик
кўрсаткичлари
Янги туғилгандан 1 ёшгача бўлган болаларда аорта кенглиги 10,5 мм дан 12,2
мм гача , ўртача – 11,0 ± 0,1 мм,шу ёшдаги болаларда ўпка артерияси кенглиги 9,2
ммдан 11,0 мм гача , ўртача 10,2 ± 0,1.1 ёшдан 2 ёшгача бўлган болаларда аорта
кенглиги 14,0 мм дан 16,1 мм гача ўртача 15,0±0,1 мм, шу ёшдаги бoлаларда ўпка
артерияси кенглиги 11,2 мм дан 13,3 мм гача ўртача 12,3± 0,3 мм ни ташкил этади.
2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда аорта кенглиги 15,1 мм дан 17,0 мм гача ўртача
16,2± 0,3 мм,ўпка артерияси кенглиги 12,1 мм дан 14,5 мм ўртача 13,2± 0,3 ни
ташкил этади.
Жадвал №2.
Янги туғилгандан 3 ёшгача бўлган болаларда эхокардиографик
кўрсаткичларининг қиёсий xусусиятлари
№
Кўрсаткичлар
0-3 ёшли бoлалар (n= 30)
0-1 ёшли бoлалар
(n = 10)
1-2
ёшли
бoлалар
(n = 10)
2-3
ёшли
болалар
(n = 10)
1
Аорта кенглиги, мм 11,0 ± 0,1
15,0±0,1
16,2± 0,3
2
Ўпка
артерияси
кенглиги, мм
10,2 ± 0,1
12,3± 0,3
13,2± 0,3
Изoҳ: * - ишончлилик даражаси p ≤ 0,05 oлдинги гуруҳга нисбатан
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
444
Янги туғилгандан 1 ёшгача туғма юрак нуқсонлари билан туғилган бoлалар
ўртасидаги антрoпoмeтрик тадқиқoтлар шуни кўрсатдики, бўлмачалараро тўсиқ
нуқсони билан туғилган болалар қоринчалараро тўсиқ нуқсони билан туғилган
болаларга нисбатан бўй ўсиш кўрсаткичлари 0,9 см юқори, шу ёшдаги бoлаларга
нисбатан тана оғирлиги 0,63 кг кўпрoқ эканлиги аниқланди. 1 ёшдан 2 ёшгача
бoлаларда бўлмачалараро тўсиқ нуқсони билан туғилган болалар қоринчалараро
тўсиқ нуқсони билан туғилган болаларга нисбатан бўй ўсиш кўрсаткичлари бўй
узунлиги ўлчами 0,4 см шу ёшдаги болаларда тана оғирлиги 0,6 кг эканлиги
аниқланди.2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда бўлмачалараро тўсиқ нуқсони билан
туғилган болалар қоринчалараро тўсиқ нуқсони билан туғилган болаларга
нисбатан бўй ўсиш кўрсаткичлари 0,3 см юқори, шу ёшдаги бoлаларга нисбатан
тана оғирлиги 0,3 кг кўпрoқ эканлиги аниқланди
Янги туғилгандан 1 ёшгача бўлган туғма юрак нуқсони билан туғилган
болаларда кўкрак қафаси айланаси бўлмачалараро тўсиқ нуқсони билан туғилган
болалар қоринчалараро тўсиқ нуқсони билан туғилган болаларга нисбатан 0,6 см
,шу ёшдаги болаларга эса қорин айланаси 0,40 см юқори эканлиги аниқланди. 1
ёшдан 2 ёшгача бўлган туғма юрак нуқсони билан туғилган болаларда кўкрак
қафаси айланаси бўлмачалараро тўсиқ нуқсони билан туғилган болалар
қоринчалараро тўсиқ нуқсони билан туғилган болаларга нисбатан 0,5 см ,шу ёшдаги
болаларга эса қорин айланаси 0,5 см юқори эканлиги аниқланди.2 ёшдан 3 ёшгача
бўлган туғма юрак нуқсони билан туғилган болаларда кўкрак қафаси айланаси
бўлмачалараро тўсиқ нуқсони билан туғилган болалар қоринчалараро тўсиқ
нуқсони билан туғилган болаларга нисбатан 0,8 см, шу ёшдаги болаларга эса қорин
айланаси 0,6 см юқори эканлиги аниқланди.
ХУЛОСА
Олинган маълумотларга кўра, янги туғилгандан 1 ёшгача,1 ёшдан 2 ёшгача, 2
ёшдан 3 ёшгача бўлган туғма юрак нуқсони билан туғилган болаларда
бўлмачалараро тўсиқ нуқсони билан туғилган болалар, қоринчалараро тўсиқ
нуқсони билан туғилган болаларга нисбатан (бўй узунлиги, тана вазни, кўкрак
айланаси, қорин айланаси) юқори эканлиги аниқланди.
Эхокардиграфик текшириш натижасида янги туғилгандан 1 ёшгача,1 ёшдан
2 ёшгача ,2 ёшдан 3 ёшгача бўлган туғма юрак нуқсони билан туғилган болаларда
бўлмачалараро тўсиқ нуқсони билан туғилган болалар, қоринчалараро тўсиқ
нуқсони билан туғилган болаларга нисбатан ( аорта кенглиги,ўпка артерияси
кенглиги) тана вазнига ва бўй ўсиш кўрсаткичларига мос эканлиги аниқланди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
1.
Hoffman JI, Kaplan S. The incidence of congenital heart disease. J Am Coll Cardiol.
2002;39(12):1890-1900. doi: 10.1016/S0735-1097(02)01886-7.] .
2.
Rao PS. Diagnosis and management of cyanotic congenital heart disease: part I.
Indian J Pediatr. 2009;76(1):57-70. doi: 10.1007/s12098-009-0030-4.
3. Jenkins KJ, Correa A, Feinstein JA, et al. Noninherited risk factors and congenital
cardiovascular defects: current knowledge: a scientific statement from the American Heart
Association Council on Cardiovascular Disease in the Young: endorsed by the American
Academy of Pediatrics. Circulation. 2007; 2016
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
445
4.Krasuski R.A., Bashore T.M. Congenital Heart Disease Epidemiology in the United
States: Blindly Feeling for the Charging Elephant. Circulation, 2004; 2016
5.Mellion K, Uzark K, Cassedy A et al. Pediatric Cardiac Quality of Life Inventory
Testing Study Consortium. Health-related quality of life out-comes in children and
adolescents with congenital heart disease. Journal of Pediatrics, 2014
6.Mozaffarian D., Benjamin E.J., Go A.S. et al. Heart Disease and Stroke Statistics-
2016 Update: A Report From the American Heart Association. Circulation, 2016
7.Л.А.Бокерия, Л.И.Меньшикова. Болезни и врожденные аномалии системы
кровообращения.// Сердечно- сосудистая хирургия 2002.
8.Сулаймонов А. С. ва бошқалар, Болалар хирургияси, Т., 2000; Хайдаров Ғ. О.,
Эрматов Ш. Х., Ички касалликлар, Т., 2002
