Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Comparative characteristic of morphometric parameters in
right-handed and left-handed of the II period of childhood
Nigina RUSTAMOVA
1
Bukhara State Medical Institute named after Abu Ali ibn Sino, Bukhara, Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
15 January 2021
Accepted 20 February 2021
Available online
7 March 2021
The analysis was carried out on 10-year-old children of
secondary schools № 7. The results of the study showed that 10-
year-old left-handed children lagged somewhat behind in
physical development (div weight and chest circumference)
compared to right-handed children of the same age, while the
height and left-handedness increased significantly hand size was
respected.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Anthropometric indicators
Height
Body weight
Interhemispheric
asymmetry
Болаликнинг II-даврида чапақай ва ўнақай болаларнинг
морфометрик кўрсаткичларининг қиёсий хусусиятлари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Антропометрик
кўрсаткичлар
Бўй ва тана массаси
Интергемисферик
асимметрия
Таҳлил 7-сонли умумий ўрта таълим мактабида
ўқийдиган 10 ёшли болаларда ўтказилди. Тадқиқот
натижалари шуни кўрсатадики, 10 ёшли чап қўлли болалар
шу ёшдаги ўнг қўлли болаларга нисбатан жисмоний
ривожланишнинг (тана массаси ва кўкрак айланаси)
кўрсатгичлари бўйича бироз орқада қолса, аксинча бўй
узунлиги ва чап қўл узунлиги ўлчамлари сезиларли
даражада ортиши кузатилди.
1
Assistant at the Department of Anatomy, Bukhara State Medical Institute named after Abu Ali ibn Sino Bukhara,
Uzbekistan
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
434
Сравнительная
характеристика
морфометрических
параметров у правшей и левшей II периода детства
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Антропометрические
показатели
Рост
Масса тела
Межполушарная
асимметрия
Анализ
проводился
на
10-летних
детях
общеобразовательной
школы
№7.
Результаты
исследования показали, что 10-летние дети-левши
несколько отставали по физическому развитию (массе тела
и окружности грудной клетки) по сравнению с детьми-
правшами того же возраста, при этом значительно
увеличились рост и размер левой руки увеличился.
МАВЗУНИНГ ДОЛЗАРБЛИГИ
Бугунги кунда болаларнинг чапақайлиги долзарб бўлиб, педагогика ва
жисмоний тарбия соҳасида ўзига хос ёндашув муаммосига эга эмас. Баъзи
тадқиқотчилар чапақайларни ўнгга ўргатиш усулларини ишлаб чиқишган,
бошқалари эса аксинча, бу ҳодисага ижобий қарашади. Бирма-бир ёндашув ишлаб
чиқилмаган. Бизнинг фикримизча, ушбу муаммо бир хил ечимни талаб қилади,
чунки чап қўлларни тайёрлаш ва қайта тайёрлашнинг турли хил кўринишлари
уларнинг жисмоний ва руҳий ривожланишига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
Таълимдаги табақалаштирилган ёндашув масаласи- (ўқитувчи ўқув жараёнида
талаба ёки талабалар гуруҳининг индивидуал хусусиятларини ҳисобга олади)
замонавий педагогиканинг асосидир [1].
Чап қўлларга салбий муносабат узоқ тарихга эга ва турли хил маданиятларда
ўнг ва чап қўл билан боғлиқ бўлган воқеалар, ҳаракатлар ва муносабатлар ўз
ифодасини топади[ 2].
Қоида тариқасида турли маданиятларда ижобий фазилатлар ўнг томон
билан, салбий фазилатлар чап томон билан боғлиқ. Эҳтимол, бу турли
маданиятларда қарама-қаршилик бўлганидек, ўнгга - чапга бўлган муносабатнинг
намоён бўлишидан биридир. Кўпгина тадқиқотчилар таъкидлайдиларки, чап қўлли
болалар орасида моторли ҳаракатларни юқори даражада бажара оладиган болалар
мавжуд, аммо ноқулай ва мувофиқлаштирилмаган ҳаракатларини амалга
оширишда ва кўникмаларни шакллантиришда маълум қийинчиликлар ҳам мавжуд
[7,11]. Бу эҳтимол, туғма чап қўл билан боғлиқ. Чапақайликнинг ютуғи- бу нафақат
восита ҳаракатларини бажаришда чап қўлнинг устунлиги, балки интергемисферик
ассиметриянинг маълум бир акси сифатида, ўнг ва чап ярим шарлар ўртасида турли
хил функцияларни (восита, визуал, сезги ва бошқалар) тақсимлаш демакдир [1,10].
Чап қўлларга ўхшаш қарашлар билан ва бундай муносабатлар билан тез-тез
дуч келамиз. Эҳтимол, ҳал қилувчи омил - бу бепарволик, чапақайликнинг биологик
механизмларини нотўғри тушуниш, энг муҳими - болаларнинг индивидуал
фарқларининг хилма-хиллигини, уларнинг қобилиятларини, мойиллигини,
реакцияларидаги фарқларни, худди шу омиллар таъсири остида қабул қилиниши,
бу индивидуал хусусиятларни берилганидек қабул қила олмаслик ва
истамасликдир [2].
Дунёда чап қўлларнинг сони ижобий тенденсияга эга: агар 1928 йилда чап
қўлли аёлларнинг 3,3 % ва чап қўлли эркакларнинг 4,7% аниқланган бўлса, 1973
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
435
йилда чап қўлли аёлларнинг 8,8 % ва чап қўлли эркакларнинг 10,4 %, 1978 - 1988
йилларда чап қўлли аёллар сони 12,4% га, чап қўлли эркаклар 13,9% га етди. Ишима
шаҳридаги мактабларда чапақайлар сонининг ўсиши 1998 йилда- 5,2%, 1999 йилда
- 6,1%, 2000 йилда - 5,5%, 2001 йилда - 7,5%, 2002 йилда - 7,9%, 2003 йилда - 8,3%,
2004 йилда - 8,6% ни ташкил қилади [12].
Чапақайларда интеллектуал қобилиятининг пасайиши битта сабабга эга
бўлиши мумкин - бу ривожланиш патологияси, лекин соғлом чапақай одамлар ҳам
ажойиб қобилиятга эга бўлишлари мумкин, бундай маълумотлар жуда кўп [2].
Чапақайларда маълумотни визуал идрок этишнинг ўзига хос хусусиятлари
мавжуд. Чап қўлли болалар учун кўриш қобилияти тизими яхшилиги айниқса
характерли эканлиги аниқланди [11,18].
Аксинча, ёш мактаб ўқувчиларида астеник невроз каби ҳолатлар тез-тез
учрайди. Бу иш қобилияти ва фаоллигининг пасайиши, чарчоқнинг кучайиши ва тез
чарчаш билан бирга кечади. Фаолият чўққиси фақат дастлабки иккита дарсда
кузатилади, кейин болаларда қатъиятлилик ва моторли ҳаракатларнинг пасайиши
кузатилади. Кейинги соатларда болалар чарчаган, ўзларини летаргик ҳис
қилишади, янги маълумот олишга қизиқиш пасаяди [1,5].
Мактабда болаларни ўқитишнинг бошланиши, шунингдек, ҳаракатларни
мувофиқлаштириш каби бузилишлар билан боғлиқ муаммолар, шу жумладан
етакчи қўлнинг нозик моторли кўникмаларини ва тана шаклларини идрок
этишдаги камчиликларни дастур орқали тартибга солиш тавсия этилади, бутун
тизимнинг мунозараси жисмоний машқлар билан тузатиш ишлари амалий нуқтаи
назардан сезиларли имкониятларга эга бўлади [6,11,16].
Мавжуд адабиётларнинг таҳлили шуни кўрсатдики, тананинг маълум бир
қисмидаги антропометрик параметрлар индивидуал равишда ва "чапақай" болалар
мажмуасида маълум даражада ўрганилмаган. Чап қўлли болаларнинг тана
қисмларини морфометрик параметрлари бўйича ёшга боғлиқ ва жинсий
деморфизмни ҳисобга олган ҳолда маълумотлар йўқ. Буларнинг барчаси ушбу
муаммони чуқур ўрганиш ва келажакда олинган маълумотларни таҳлил қилишни
талаб қилади.
ТАДҚИҚОТ МАҚСАДИ
10 ёшли чапақай ва ўнақай болаларнинг морфометрик кўрсаткичларнинг
қиёсий хусусиятларини ўрганиш.
ТАДҚИҚОТ МАТЕРИАЛИ
Буxoрo шаҳридаги 7- сонли ўрта мактабида (№ 517 02.05. 2020 й) Бухоро
давлат тиббиёт институтининг икки томонлама шартномалари асосида oлиб
бoрилди. Болалар 2 гуруҳга бўлинган (n=40): I- 10 ёшли чапақайлар гуруҳи (n=20);
II- 10 ёшли ўнақайлар гуруҳи (n=20) кўрикдан ўтказиш натижалари ўрганилди.
Антрoпoмeтрик ўлчoвларни ўтказиш учун бoлаларни антрoпoмeтрик
ўрганиш мeтoдoлoгиясидан фoйдаланилган (Болалар ва ўспиринларнинг
жисмоний ривожланишини баҳолашнинг морфометрик хусусиятлари – услубий
тавсиянома //Н.X. Шoмирзаeв, С.А. Тeн ва И. Тўxтаназарoва, 1998й). Антрoпoмeтрик
тадқиқoтга бўйи, тана oғирлиги , қўл узунлиги ва кўкрак қафаси айланаси
ўлчамлари киритилган.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
436
Матeматик ишлoв бeриш тўғридан-тўғри STTGRAPH 5.1 дастурининг
имкoниятларидан фoйдаланган ҳoлда Excel 7.0 умумий маълумoт матрицасидан
амалга oширилди, стандарт oғиш кўрсаткичлари ва вакиллик xатoси аниқланди.
ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ ВА МУҲОКАМАСИ
Тадқиқoтлар шуни кўрсатдики, 10 ёшли чапақайларнинг бўйи 126,4 см дан
150,2 см гача, ўртача 134,6± 1,152 см, шу ёшдаги ўнақайларда эса 126,1 см дан 142,3
см бўлганлиги аниқланди, ўртача 134,4 ± 0,768 см.
Чапақайларнинг тана вазни 22,3 кг дан 36,5 кг гача, ўртача 29,05 ± 0,696 кг,
шу ёшдаги ўнақайларда 23,5 кг дан 44,5 кг гача, ўртача 30,3 ± 1,008 кг ни ташкил
eтади.
10 ёшли чапақайларда чап қўл узунлиги ўртача 53,2 см дан 63,4 см гача, ўртача
57,5± 0,48 см, ўнақайларда 52,0 дан 61,3 гача, ўртача 55,6 ± 0,432 см.
Чапақайларнинг кўкрак айланаси ўртача 63,05 ± 0,504 см , ўнақайларда эса
бу кўрсатгич ўртача 65,7± 1,032 см ни ташкил этади (жадвал № 1).
Жадвал № 1.
Тадқиқoтдаги 10 ёшли бoлаларнинг жисмoний
ривoжланиш кўрсатгичлари
№
Кўрсатгичлар
10 ёшли бoлалар (n= 40)
чапақайлар
(n = 20)
Ўнақайлар
(n = 20)
1
Бўйи, см
134,6± 1,152*
134,4 ± 0,768
2
Тана вазни,кг
29,05 ± 0,696
30,3 ± 1,008
3
Чап қўл
узунлиги, см
57,5± 0,48
55,6 ± 0,432
4
Кўкрак айланаси, см
63,05 ± 0,504*
65,7± 1,032
Изoҳ: * - ишончлилик даражаси p ≤ 0,05 oлдинги гуруҳга нисбатан
Чапақай ва ўнақай бoлалар ўртасидаги антрoпoмeтрик тадқиқoтлар шуни
кўрсатдики, ўнақай болалар бўйининг ўсиш кўрсаткичлари шу ёшдаги
чапақайларга нисбатан 0,20 см кам, тана вазни ўнақайларда шу ёшдаги
чапақайларга нисбатан 1,25 кг кўпрoқ эканлиги аниқланди. 10 ёшли чапақайларда
чап қўл узунлиги ўлчами ўнақайлардан 1,90 см узунлиги аниқланди. Кўкрак қафаси
айланасининг ўлчами ўнақайларда чапақайларга нисбатан 2,65 смга кенглиги
аниқланди.
ХУЛОСА:
Олинган маълумотларга кўра, 10 ёшли чапакай болалар шу ёшдаги ўнақай
болаларга нисбатан жисмоний ривожланишнинг (тана массаси ва кўкрак айланаси)
кўрсатгичлари бўйича бироз орқада қолса, аксинча бўй узунлиги ва чап қўл
узунлиги ўлчамлари сезиларли даражада ортиши кузатилди.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
437
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
1.
Акимова Е.Ю. Развитие мыслительной деятельности учащихся в различных
системах начального обучения : автореферат дис. ... кандидата психологических наук :
19.00.07 / Ярослав. гос. пед. ун-т им. 2.К. Д. Ушинского. - Ярославль, 2002. - 26 с.
2.
Андреева O.B. Особенности эмоциональной сферы леворуких детей старшего
дошкольного возраста: дис. кандидат психологических наук: 19.00.01 - Общая
психология, психология личности, история психологии. Екатеринбург. 2006. 164 с.
3.
Безруких М. М. Леворукий ребенок в школе и дома. Екатеринбург:1. ЛИТУР»,
2001.-320 с.
4.
Безруких М.М. Трудности обучения в начальной школе. М., 2008. 350 с.
5.
Белей Н. Я. Методические рекомендации по обучению леворуких детей на
уроке физической қўльтуры. М., 2012.
6.
Глазырина Л.Д. Физическая культура — дошкольникам. Старший возраст /
Л.Д. Глазырина. М.: ВЛАДОС, 2000. - 264 с.
7.
Гурьев С. В. Использование компьютера в процессе физического воспитания
детей старшего дошкольного возраста // Инновационные проекты и программы в
образовании 2013. № 5.С.52-58.
8.
Джой Кларк. Организм человека. // Научно-познавательная коллекция Древо
познания. № 33 М.: МС ИСТ ЛИМИ-ТЕД, 2001.
9.
Исматова М.И., Тешаева Д.Ш.,Сравнительная характеристика морфометрических
параметров спортсменок, занимающихся художественной гимнастикой // Новый день в
медицине – научный журнал. 2/1 (29/1) 2020. С. 110-112. )
10.
Массанова А. А. Развитие физических качеств ребёнка-дошкольника. //
Эксперимент и инновации в школе. 2011. № 1. С. 64-68.
11.
Николаева Е. И. Леворукий ребенок: диагностика, обучение, коррекция. СПб.:
«ДЕТСТВО-ПРЕСС», 2005. 128 с.
12.
Савкина Н. Г. Диссертация на тему: Педагогическая помощь леворуким детям
в первый год их обучения в школе. Тюмень, 2005. 266 с.
13.
Савкина Н. Г. Особенности адаптации леворуких детей в начальной школе //
Материалы региональной научно-практической конференции «XIV Ершовские
чтения». Ишим: ИГПИ им. П П Ершова, 2004. С. 120-123.
14.
Савкина Н. Г. Семья и леворукий ребенок // Семейное воспитание: история и
современность: Сб. научных статей по проблемам педагогики ненасилия. Материалы
XXVI Всероссийской научно-практиче-кой конференции. СПб.: «Verba Magistri», 2003. С.
191.
15.
Семенович А.В. Нейропсихологическая коррекция в детском возрасте. Метод
замещающего онтогенеза: учебное пособие / А.В. Семенович. М.: Генезис, 2007. - 474 с.
16.
Серпионова Е. И. Особенности межполушарной асимметрии, личности и речи
учащихся разных образовательных профилей. // Инновационные проекты и
программы в образовании. 2012. № 5.С.47-51.
17.
Сиденко А. С., Яшина Г. А. Обзор методик раннего развития детей. //
Эксперимент и инновации в школе. 2013. № 6.С.31-38.
18.
Сиротюк А. Л. Коррекция обучения и развития школьников. М.: Сфера, 2009.
273с.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
438
19.
Тагильцева Н. Г. Развитие творческой активности детей и юношества:
детский сад, школа, вуз. // Инновационные проекты и программы в образовании. 2012.
№ 2. С.42-46.
20.
Файзуллаева Д.К., Тешаев Ш.Ж.,Сравнительная характеристика физического
развития и антропометрических показателей различных частей тела детей,
занимающихся плаванием// Новый день в медицине – научный журнал. 2/1 (29/1)
2020. С. 63-69.
21.
Ш.М.Камалова,
Ш.Ж.Тешаев,
Д.А.Хасанова.,
Морфометрическая
характеристика параметров физического развития детей со сколиозом //
Пироговский научной журнал- 2020. -№ 4. – С.87-91.
