Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The basics of the tradition of using laughter in literature
Hamza HAYITOV
1
Bukhara State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
20 February 2021
Accepted 15 March 2021
Available online
15 April 2021
In this article, the role of the folk art of laughter in Uzbek
literature and the basics of the tradition of using laughter are
scientifically studied.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
laughter,
Folk field Ashes,
anecdote,
humor,
tradition,
national literature,
song,
irony,
Afandi,
satire,
folk art.
Адабиётда кулгидан фойдаланиш анъанасининг асослари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
кулги,
халқ майдoн кулгиси,
латифа,
юмoр,
анъана,
миллий адабиёт,
қўшиқ,
кинoя,
Афанди,
сатира,
халқ ижoди.
Ушбу мақoлада ўзбeк адабиётида халқ майдон кулги
санъатининг рoли ва кулгидан фoйдаланиш анъанасининг
асoслари илмий жиҳатдан ўраганилиб тадқиқ қилинган.
1
Independent researcher of the Department “Uzbek literature”, Bukhara State University, Bukhara, Uzbekistan.
E-mail: ahmadjon.ahmadov.1995.@mail.ru
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 3 (2021) / ISSN 2181-1415
50
Основы традиции использования смеха в литературе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
смех,
народный смех,
анекдот,
юмор,
традиция,
национальная литература,
песня,
сарказм,
Афанди,
сатира,
народное творчество.
В этой статье научно рассмотрена роль народного
искусства смеха в узбекской литературе и основы традиции
использования смеха.
Ҳар бир миллатнинг қиёфасини белгилашда унинг адабиёти ҳал қилувчи
аҳамият касб этади. Чунки миллий адабиёт миллий руҳни акс эттиради. Миллий
руҳни тўлақонли акс эттириш ва уни сақлаб қолишда эса халқ оғзаки ижоди
анъаларидан фойдаланиш муҳим роль ўйнайди.
Кулги инсон учун ҳаёт мантиғини англаш, умрни узайтириш, касални
даволаш воситаларидан биридир. Шунинг учун инсон авлодига чақалоқлигидан
бошлаб кулиш ва кулдира олиш ўргатилади. Ҳатто йиғлаб турган чақалоқларга
махсус қўшиқ – “овутмачоқ”лар айтиш орқали йиғидан тўхтатилади.
Эртакларда “сира кулмайдиган маликаларни кулдириш шарти” белгиланиб,
бунинг учун уларнинг шоҳ мавқеидаги оталари ярим салтанатини беришга ваъда
қилади.
Ўтмишда ҳар бир ҳукмдорнинг саройида махсус кулдирувчилар фаолият
юритишган.
Халқ орасида кулгига асосланган латифа, аския, лоф жанри намуналари бекорга
яратилмаган. Улар бевосита кулги магиясига ишончни ўзида намоён этади. Халқ
майдон кулгиси киноя, сатира ва юмордаги каби реалликни баҳолаш билангина
чекланмайди, у реалликни баҳолаш тамойилларининг бевосита ўзини ҳам тафтишдан
ўтказади ва субектив ибтидонинг етакчилиги билан ажралиб туради.
Кулги, ҳажв, юмор бадиий-эстетик ҳодисадир. Улар адабиёт ва санъат
тараққиётида обектив мавжуд бўлиб, халқ оғзаки ижоди намуналаридан тортиб,
бадиий ижоднинг олий кўриниши роман ва қиссаларда ҳам воқеликка энг фаол
муносабат тарзида намоён бўлади.
Кулги, юмор, ҳажвгаэътибор бевосита унга ҳаётий, эстетик эҳтиёждан келиб
чиққан. Абдулла Қодирий бу ҳақда шундай ёзган: “Кулгилик кишилар билан бирга
туғилиб, улар билан бирга камолотга эриша боргуси. Албатта, кулгилик
бошланишида тор, сиқиқ доирада бўлганлигига шубҳа йўқ. Масалан, маданиятда
ибтидоий бўлган халқларнинг кулгисини оддий ҳазилдан, вазият музикасидан
юқори кўриб бўлмайди. Инсонлар бир оз ўсиб орада синфлар туғилгандан сўнг
кулгилик бир мунча ўсган, яъни бир синф иккинчи бир синфдан, бой камбағалдан,
мурид эшондан кула бошлаган” [1].
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 3 (2021) / ISSN 2181-1415
51
Халқ майдон кулги санъати инсониятнинг тарихий тараққиёти турли
даврларда, турли макон ва замонда юзага келган катта силжишлар, ғоявий-
маърифий сакрашлар, кучли руҳий таъсирлар орқали такомиллашиш жараёнини
бошидан кечирган. Дунё адабиётининг ёзма намуналари тараққиётида ҳам халқ
майдон кулги санъатининг синтезларини кўриш мумкин. Бунга қадим замонларда
юзага келган араб халқ эртаклари “Минг биркеча”нинг 4-китобидаги
“Ошиқ муаллим”, “Саводсиз муаллим”, “Бефаросат муаллим” ҳикоятлари бевосита
мисол бўла олади [2].
Турмуш воқеалари билан боғлиқ фактлар асосида таъсир кучи юқорилаган
халқ майдон кулги санъати саккиз китобдан иборат ушбу йирик бадиий асарнинг
эстетик қиммати ва яратилиши учун ўзига хос ўринга эга. Бундай мисолларни жуда
кўп келтириш мумкин.
Халқ майдон кулгиси инсон тасаввур ва тафаккур оламининг сарчашмаси,
ижтимоий ҳаёт, яшаш завқи ва моҳияти билан бевосита боғлиқ ҳолда ХХ аср
прозасига ҳам ўз таъсирини кўрсатди. Шу ўринда улуғ фикрлар ва буюк ғоялар
муаллифи Абдулла Қодирийнинг қуйидаги фикрларини ёдга олиш жоиз: “Кулги
журналида
иштирок
қилиш
бироз
назокат
талаб
қилади.
Чунки,
сизни нафратлантирган, истеҳзолантирган масала ёки шахсни ўз ҳаётидан,
ўз хусусиятидан олиб кулги ҳолига қўйишингиз керак. Яъни сиз бу кулгиликни
ясаган бўлиб кўринманг, балки, ўзи ясалган бўлсин. Токи ўқувчингизгина эмас,
ҳатто кулгида қолган рақибингизнинг ўзи ҳам сиз билан биргалашиб кулишликка
мажбур бўлсин. Адабиётда бир неча хил кулги йўллари бўлса ҳам (пичинг, кесатиш,
киноя, тағофилв.б), лекин энг мўътабари характер кулгисидирки, аммо бунда
қуйидаги шартлар топилиши керак.
1.
Қаҳрамоннинг характери, яъни сизни олган масалангиз ва ёки
кишингизнинг ўзидагина топилган табиат. Масалан, сўзиш, феъл-атвор.
2.
Шу характеристика ичидан сиз бермоқчи бўлган маъно ва ибратнинг
ўз-ўзидан томиб туриши.
3.
Шу икки турлик нарса ичидан истеҳзо ва хохоҳо моддасининг табиий
суръатда келиб чиқиши [3].
Кулги қанчалик сержило бўлса, унинг ўзбек прозасидаги инъикоси ҳам
шунчалик хилма-хилдир. Жаҳон адабиёти ва ўзбек адабиётидаги улкан
санъаткорлар ижодида яққол кўзга ташланиб турувчи халқ майдон кулги санъати –
оламни эстетик ўзлаштириш ва тасвирлаш таъсиридаги ўзига хос усулга
айланганлиги кўринади.
“Юмор-сатира. Бу кулгининг икки қутби. Улар орасида кулгининг олам жаҳон
товланишлари ва маънолари бор. Эзопнинг қувноқ ва аччиқ масхараловчи кулгиси,
Франсуа Рабленинг гулдурос қаҳқаҳаси, Жонатан Свифтнинг емирувчи
захархандаси, эразм Роттердамскийнинг нозик кинояси, Волтернинг доно
истеҳзоси, Беранженинг гоҳ ҳазил, гоҳ сатирик кулгуси, Бомаршенинг ўйноқи
юмори, Доменнинг карикатураси, Гояннинг шавқатсиз, дунё даҳшатларига тўла
гротески, Гейненинг наштарли романтик кинояси, Анатол Франснинг скентик
кесатиғи, Марк Твеннинг шўх юмори, Бернард Шоунинг кинояли юмори, Ярослав
Гашекнинг муғомбирона кулгиси, Гоголнинг кўз ёшлар ичра кулгиси, Шчедреннинг
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 3 (2021) / ISSN 2181-1415
52
ғазабнок тилкаловчи, фош қилувчи заҳархандаси, Чеховнинг дилкаш, маъюс лирик
юмори, В. Маяковскийнинг ғолибона қаҳқаҳаси, М. Горкийнинг оптимистик
сатираси, А. Твардовскийнинг халқона, шўх-шодон юмори” [4] фикримизни
асослайди.
ХХ аср ўзбек адабиётининг нодир намуналари бўлмиш “Ўткан кунлар”
“Меҳробдан чаён”, “Сароб”, “Икки эшик ораси” романлари, “Тобутдан товуш”
драмаси, “Шум бола”, “Синчалик”, “Ёдгор”, “Ёлғончи фаришталар”, “Афандининг
41 пашшаси”, “Қаҳқаҳа” каби қиссалар ва бошқаларда бевосита халқ майдон кулги
санъатининг акс-садолари мавжуд.
Дунё адабиётшунослигида “Кулгининг сўқмоқлари трагедияга олиб
боради [5], деган муҳим фараз бор. Чунки кулги ва фожиавийлик, гарчи бир-бирига
зид, қарама-қарши тушунчалар бўлса ҳам, шу тарзда адабиёт ва санъатда
ифодаланиши ва ҳаётда биргаликда мавжудлиги ҳам қонунийдир.
Хуллас, дунё ва ўзбек адабиётшунослигининг турли илмий-назарий
қарашларига қўшимча ҳолда шуни айтиш керакки, ХХ аср ўзбек прозаси билан халқ
майдон кулги санъатининг уйғунлашуви бадиий асарларнинг эстетик қимматини
ошириш билан бир қаторда, миллат китобхонларининг жўшқин руҳиятига хослик
ва мосликни ҳам таъминлаган.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Qodiriy A. Kichik asarlar. T.: G‘afur G‘ulom. 1969. – B. 182.
2.
Ming bir kecha. T.: O‘zbekiston. 2015. – B. 379–382.
3.
Qodiriy A. Kichik asarlar. – T.: G‘afur G‘ulom. 1969. – B. 187.
4.
Борев Ю. Комическое. – Москва: Искуство. 1970. – С. 79.
5.
Вишневский В. Статьи, дневники, письма. – М.: Искусство. 1961. – С. 280.
