Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Evolutionary structure and functions of competition
Shoxista AXUNOVA
1
Fergana polytechnic institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
20 February 2021
Accepted 15 March 2021
Available online
5 April 2021
This article provides clear information on the evolutionary
structure and functions of competition. The stages of
development and its main tasks are discussed.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Competition,
attitude,
local market,
wild and civilized
competition,
natural farming.
Рақобатнинг эволюцион тузилиши ва вазифалари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Рақобат, муносабат,
маҳаллий бозор, ёввойи ва
цивилизациялашган
рақобат, табиий
деҳқончилик.
Ушбу мақолада рақобатнинг эволюцион тузилиши ва
вазифалари
бўйича
аниқ
маълумотлар
берилган.
Ривожланиш босқичларига ва унинг асосий вазифаларига
тўхталиб ўтилган.
Эволюционная структура и функции конкуренции
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Конкуренция,
отношение,
местный рынок,
дикая и цивилизованная
конкуренция,
естественное земледелие.
Данная статья дает подробную информацию об
эволюционной структуре и функциях конкуренции.
Рассмотрены этапы развития и его основные задачи.
1
candidate of economic sciences, associate professor of Fergana polytechnic institute, Fergana, Uzbekistan
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 02 (2021) / ISSN 2181-1415
88
КИРИШ
Ўзбекистон
Республикасида
барқарор
ривожланиш,
минтақалар
иқтисодиётини изчил ривожлантириш, чуқур таркибий ўзгаришлар асосида
ривожлантириш мамлакат корхоналари томонидан ишлаб чиқарилаётган
маҳсулотлар рақобатбардошлигини оширишга хизмат қилади. Рақобат – иқтисодий
категория сифатида бозор иқтисодиётининг ва умуман товар хўжалигининг энг
муҳим белгиси, уни ривожлантириш воситаси, бозор механизмининг асосий
таркибий қисмларидан бири ҳисобланади. «Рақобат (лотинча concurepe –
тўқнашув; инглизча cомпетитион) – бозорда иштирок этаётган корхоналар
ўртасидаги ўз маҳсулотларини сотишнинг энг қулай имкониятларини таъминлаш,
харидорларнинг турли-туман эҳтиёжларини қондириш мақсадидаги ўзаро таъсир,
ўзаро алоқа ва кураш иқтисодий жараёнидир [1].
ТАДҚИҚОТ МЕТОДОЛОГИЯСИ
Тадқиқотлар натижасида шунга амин бўлиш мумкинки, бозор иқтисодиёти
шароитида рақобатни ривожлантиришни самарали қўллаб-қувватлаш, таниқли
хориж корхоналари ва ташкилотлари маблағларини кенг жалб этиш, улардан
мақсадли ишлаб чиқариш линияларни барпо этиш, субъектлар барқарорлигини
таъминлаш, соҳага инновацион ўзгаришларни олиб кириш йўналишларини
ўрганишда таҳлил ва синтез, тизимли таҳлил, кузатув-анкеталаш усулларидан
фойдаланилган.
МАВЗУНИНГ ЎРГАНИЛГАНЛИК ДАРАЖАСИ
Мазкур тадқиқот иши доирасида бажарилган мавзуга бағишланган оммавий
назариялар ҳамда илмий тадқиқот ишлари кўплаб учрайди. Х1Х асрнинг охири ва
ХХ асрнинг бошларида Нидерландия ва Швейцария гуллаган даври, Япониянинг
кўринмас ўсиши ва гуллаши, Жанубий Кореянинг иқтисодий муваффақиятлари ва
қатор янги индустриал мамлакатларни жадал иқтисодий ривожланиши эса
мамлакатда ишлаб чиқарилаётган маҳуслотлар рақобатбардошлигига эътибор
қаритила бошлади. ХVII асрнинг ўрталарига келиб классик сиёсий иқтисод
вақиллари саналган А. Смит ва Д. Рикардонинг хизматларида кузатилди. Кейинги
даврларда Ф. Перру, А. Маршалл, Дж.Кейнс, В. Леонтев, Й. Шумпетер, П. Сраффа,
М. Портер, Ф. Котлер ва бошқаларнинг меҳнатлари туфайли рақобат назарияси
янада ривож топди.Ф. Перру рақобатни доимий таҳдидли ҳаракат сифатида
тушунтиради. Инсон ўз манфаатини кўзлаб қимматроқ сотиб, арзон харид қилишга
интилади. Шунинг учун рақобат билан доимий тўқнашишга тўғри келади.
ТАХЛИЛ ВА НАТИЖАЛАР
Бозор иқтисодиётининг илк белгилари пайдо бўлиши билан унга хос рақобат
ҳам юзага келади. Иқтисодиёт ривожига мос холда рақобатчилик муносабатлари
ҳам такомиллашиб боради. Бозор рақобати тарихан 4 босқичдан ўтади.
Биринчи босқич – бу натурал хўжаликдан бозор иқтисодиётининг дастлабки
шаклларига ўтиш бўлиб, бу даврда рақобат майда товар ишлаб чиқарувчилар
ўртасида боради. Бу босқичда рақобат маҳаллий бозорлар доирасида борасида, у
бир турдаги товар ишлаб чиқарувчилар ўртасида бўлади. Рақобатда ғолиб чиқиш
воситаси тажриба тўплаб, меҳнат махоратини ошириш ҳисобланади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 02 (2021) / ISSN 2181-1415
89
Иккинчи босқич – бу капиталистик эркин рақобат босқичидир. Бу босқич товар
хўжалигининг оммавий тус олиши билан, майда товар ишлаб чиқариш ўрнига йирик
машиналар тизимига ва ёлланган меҳнатга таянган товар ишлаб чиқаришнинг келиши
билан характерланади. Рақобатни чеклашлар бўлмайди, у эркин курашга айланади, бу
кураш маҳаллий бозорлар доирасидан чиқиб, миллий бозор микёсида юз беради.
Рақобат шиддатли боради, унинг иштирокчилари кўпчиликдан иборат бўлади.
Рақобатда ғолиб чиқишнинг шарти янги техникани жорий этиб, меҳнат
унумдорлигини ўстириш, янги товарларни ишлаб чиқариш бўлади.
Учинчи босқич – бу монопол рақобат босқичи бўлиб, у якка ҳокимликка
интилувчи йирик корхоналарнинг курашидир. Рақобат иқтисоднинг монополлашган
ва монополлашмаган соҳаларида алоҳида боради, аммо бу соҳалар ўртасида ҳам кураш
кетади. Рақобатда енгиб чиқиш шартлари иккинчи босқичдагидек бўлади, аммо ўзаро
курашда бозорни эгаллаб олиш, сиёсий ҳокимиятдан фойдаланиш кабилар кенг
қўлланади. Бу босқичда монопол рақобат етакчи бўлса-да, эркин рақобат йўқолиб
кетмайди, у иккинчи каторга сурилади. Иқтисодиётда монопол рақобат соҳаси ва
эркин рақобат соҳаларига ажралиш бўлади.
Тўртинчи босқич – янгича эркин рақобат босқичи бўлиб, у аралаш
иқтисодиётга хосдир. Бу босқичда рақобатчилар ғоят кўпчилик бўлиб, улар йирик
корпорациялар, ўртача, майда ва ўта майда корхоналардан иборат бўлади. Рақобат
доираси кенгайиб, у ишлаб чиқаришдан ташкари, хизмат кўрсатиш соҳасида ҳам
фаоллашади, у молия бозорига шиддат билан кириб боради, ҳатто саёҳат бизнеси,
шоу (томоша) бизнес, спорт бизнеси, ҳарбий бизнес кабиларни ҳам ўз дамига
тортади. Рақобатлашув байналмилаллашиб, ҳалкаро бозор доирасида ҳам юз
беради.
Энг
янги
техника-технологияни
қўллаш,
бошқаришни
компьютерлаштириш, товар таркибини зудлик билан янгилаш, энг малакали иш
кучига эга бўлиш, информациядан фойдаланиш ва, нихоят, замонавий маркетинг
хизматини уюштириш рақобатда енгиб чиқиш шартига айланади.
Рақобатни унинг характерига қараб ҳам баҳолаш мумкин. Қайси босқичда юз
беришдан катъи назар, рақобат 2 типда бўлади, яъни у тартибсиз ёввойи
рақобатдан ва қонун-қоидалар билан тартибга солинувчи цивилизациялашган
рақобатдан иборат бўлади. Турли босқичларда ҳар иккала рақобат типининг
нисбати ҳар хил бўлади. Цивилизациялашган рақобат аралаш иқтисодиётга хос
бўлади, аммо у бирдан эмас, балки секин аста рақобатнинг асосий типига айланади.
Бу бозор муносабатининг ривожланишидан келиб чиқади. Аралаш иқтисодиёт
бозор ва нобозор муносабатининг яхлитлиги бўлганидан бу ерда рақобат билан
биргаликда партнёрлик алоқалари ҳам амал қилади.
Рақобатнинг тартибга солиш вазифаси ишлаб чиқаришни талаб (истеъмол)га
мувофиқлаштириш мақсадида таклифга таъсир ўтказишдан иборат. Айнан шу
вазифа ёрдамида иқтисодиётда таклифнинг талаб орқали, ишлаб чиқариш таркиби
ва ҳажмининг якка тартибдаги ва ижтимоий эҳтиёжлар орқали белгиланишига
эришилади, яъни иқтисодиёт бозор қонунлари асосида тартибга солинади.
Рақобатнинг ресурсларни жойлаштириш вазифаси ишлаб чиқариш омилларини
улар энг кўп самара берадиган корхона, ҳудуд ва минтақаларга оқилона
жойлаштириш имконини беради. Рақобатнинг инновацион вазифаси фан-техника
тараққиёти ютуқларига асосланувчи ҳамда бозор иқтисодиёти субъектларининг
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 02 (2021) / ISSN 2181-1415
90
ривожланишини тақозо этувчи турли кўринишдаги янгиликларнинг жорий
этилишини англатади.
Рақобатнинг мослаштириш вазифаси корхона (фирма)ларнинг ички ва ташқи
муҳит шароитларига рационал тарзда мослашишига йўналтирилган бўлиб,
уларнинг шунчаки ўзини-ўзи сақлаб, иқтисодий жиҳатдан яшаб қолишидан
хўжалик фаолияти соҳаларининг экспансияси (кенгайиши)га ўтишини билдиради.
Рақобатнинг тақсимлаш вазифаси ишлаб чиқарилганнеъматларялпи ҳажми (ялпи
ички маҳсулот)нинг истеъмолчилар ўртасида тақсимланишига бевосита ва
билвосита таъсир ўтказади. Ниҳоят, рақобатнинг назорат қилиш вазифаси
бозордаги баъзи иштирокчиларнинг бошқа бир иштирокчилар устидан
монополистик ҳукмронлик ўрнатишига йўл қўймасликка йўналтирилади.
МУҲОКАМАЛАР
Тадқиқот ишлари давомида ўрганилган ушбу мавзу доирасида рақобатнинг
эволюцион йўлларини ўрганиш орқали қуйидаги илмий йўналишларни ишлаб
чиқишга сабаб бўлди. Шу билан бирга мамлакат корхоналари томонидан ишлаб
чиқилаётган маҳсулотлар рақобатбардошлигини ошириш, рақобатни ривожланиш
йўлларини тадқиқ этиш жараёнидаги бир қатор муаммолар учрайди. Юқоридаги
йўналишар ва муаммоларни гурухлаштириш мумкин бўлади.
Ишлаб чиқилган маҳсулотларни рақобатбардошлигини ошириш бўйича
тадқиқотлар. Бугунки кунда маҳсулотларни рақобатбардошлигини ошириш орқали
мамлакат экспорт салоҳиятини оширишга хизмат қилади ва бозорга сифатли
маҳсулотлар билан тўлдириш имконини беради. Бир қатор хорижий олимлар
тадқиқотларига эътибор қаратадиган бўлсак, мамлакат иқтисодиётида рақобат
механизмларини қўллаш, очиқ иқтисодиёт механизмларини ташкил этишдан иборат.
Маҳсулотлар рақобатлашуви эволюцияси бўйича тадқиқотлар. Бозор
иқтисодиёти шароитида рақобат эволюцияси тўрт босқичдан иборатдир. Бу
босқичлар ўзига хос хусусиятларга эга бўлиб, ҳар бир босқичда бозордаги
иштирокчилар, бозор сиғими,конъюктураси, сифат ва миқдор жиҳатдан ўзгаришлари,
мавсумий хусусиятлар, нархга таъсир этувчи омиллар ҳисобга олинган.
ТАКЛИФ ВА ТАВСИЯЛАР
Ўзбекстон Республикаси иқтисодиётини туб таркибий ўзгаришлар ва сифат
жиҳатдан қайта қуриш, иқтисодиётни модернизаиялаш, маҳсулотарни турларини
кўпайтириш мақсадида диверсификациялаш ишларини жадал олиб бориш
мақсадага
мувофиқдир.
Мамлакатда
ишлаб
чиқарилаётган
маҳсулотлар
рақобатбардошлигини ошириш учун қуйидаги бир қатор ишларни амалга ошириш
мақсадга мувофиқдир.
Биринчидан, барча корхона ва ташкилотлар фаолиятига янги техника ва
технологияларни жалб этиш;
Иккинчидан, хориж бозорларидаги ўзгаришларни доимо кузатиш, янги ва
аниқ бўлган ахборотларга эга бўлиш ва уларни ҳамкорларга узатиш;
Учинчидан, ташқи ва ички бозордаги рақобат киришувчи корхоналар
тўғрисидаги маълумотлар базасини яратиш, доимо бозордаги ўзгаришларни
таҳлил қилиб бориш мақсадга мувофиқдир.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 02 (2021) / ISSN 2181-1415
91
Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, бозор иқтисодиёти шароитида рақобат
эволюцияси бўйича аниқ босқичларини ўрганиш, барча босқичлардаги жиддий
таркибий ўзгаришларни аниқ ўрганиш эса ўз навбатида бозор иқтисодиётидаги
рақобатбардошликни оширишга хизмат қилади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Soliyev I.I. (2020).Methods for Selecting Innovative Projects for Implementation.
International Journal of Progressive Sciences and Technologies
,
23
(2), 263-266.
2.
Солиев И.И., &Сирожиддинов, К. (2020). Вопросы поддержания
конкурентоспособности аграрных производителей.
Экономика и социум
, (6-2), 317-
322.
3.
Abduazizova V.V., &Soliev, I. I. (2020). Methods of development of creative
abilities of students.
Экономика и социум
, (6), 3-6.
4.
Солиев И.И. (2020). Основные факторы развития инновационной
деятельности.
Экономикаи социум
, (4), 884-887.
5.
Soliyev I. (2020). Formation of innovative activities in the educational system:
technological approach.
Вестникпедагогики: наукаипрактика
, (51), 150-151.
6.
Soliev I.I. (2019). Innovative strategies in the economy and their practical
significance.
Экономикаисоциум
, (6), 68-69.
7.
Ismatullaevich S.I., &Yakubovich Y.A. (2019).The role of innovative activity in the
Socio-Economic development of society.
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary
Research Journal
,
9
(4), 93-98.
8.
Soliyev I.I., & Shokirov A. (2018). The main features of innovation
risks.
Теорияипрактикасовременнойнауки
, (1), 773-775.
9.
Soliev I., & Dadamirzaev M. (2017).Corporate governance as the way of
investment attraction.
Современные научные исследования и разработки
, (4), 11-13.
10.
Sarfraz M., Ran J., &Soliev I. (2014). Restructuring and Performance Evaluation
of Chinese Local Government: Problem, Reason, and Options of Change.
Journal of
Management Policies and Practices
,
2
(1), 1-15.
11.
Z.T.Abdulxakimov, U.S.Saydalieva (2020).Establishment and use of small
ecozones in the development of recreational activities// International Multidisciplinary
Journal, vol.5, no. Special Issue, p.7, oct. 2020.
12.
Usmanova Z.I, Alimova M.T. (2020). Development of the tourism and recreation
complex as an effective lever for the rectoretion of the tourism sector in Uzbekistan after
the pandemic.Solid State Technology.vol/63 No.4 (2020)
13.
Madrahimovich R. N., &Bulturbayevich M. B. (2019). Advantages of vertical
integrated enterprises (under light industry enterprises). Test Engineering and
Management, 81(11–12), 1596–1606.
14.
Bulturbayevich M.B., &Sharipdjanovna S.G. (2020). Improving the efficiency of
management of vertical integrated industrial enterprises. Test Engineering and
Management, 83, 5429–5440.
15.
Makhmudov Bakhriddinkhon Jo’rayevich; Ismoilov Ravshanjon Baxritdinovich;
Mullabayev Baxtiyarjon Bulturbayevich. "The Role Of Regional Governance In The
Development Of Small Business And Private Entrepreneurship". European Journal of
Molecular & Clinical Medicine, 7, 7, 2020, 705-711.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 02 (2021) / ISSN 2181-1415
92
16.
Mullabayev Baxtiyarjon Bulturbayevich.; Axunova Shoxista Nomanjanovna;
Abdulkhakimov Zuhrali Tursunalievich; Tuxtasinova Dildora Rakhmonberdievna.
"Problems And Prospects Of Development Of Agrologistics In The Republic Of Uzbekistan".
European Journal of Molecular & Clinical Medicine, 7, 7, 2020, 763-768.
17.
Khurramov Azizbek, Abdulkhakimov Zuhrali Tursunalievich, Ibragimov Gayrat,
Mullabayev Baxtiyarjon Bulturbayevich, Nasrullaev Azamkhon. (2020). Use of gravity
models in the development of recreation and balneology.
PalArch’s Journal of Archaeology
of Egypt / Egyptology
,
17
(6), 13908-13920. Retrievedfrom
