Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Innovative activity pedagogue as a pedagogical phenomenon
Umida MASHARIPOVA
1
Tashkent State Pedagogical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
20 February 2021
Accepted 15 March 2021
Available online
5 April 2021
This article describes innovative activity, its model, the main
tasks of pedagogical innovation, innovative pedagogical
technologies of education, three stages of innovative pedagogical
activity, four laws of innovative processes.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
innovation,
innovation,
pseudo novelty,
innovation activity,
innovation process,
innovative education,
new implementation,
pedagogical process.
Педагогнинг инновацион фаолияти педагогик ҳодиса
сифатида
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
инновация,
инновацион фаолият,
инновацион фаолият
модели,
инновацион жараён,
инновацион таълим,
янги киритма,
педагогик жараён.
Мазкур мақола инновацион фаолият, унинг модели,
педагог
инновацияларининг
асосий
вазифалари,
таълимнинг
инновацион
педагогик
технологиялари,
инновацион
педагогик
фаолиятнинг
уч
босқичи,
инновацион жараёнларнинг тўрт қонуни ёритилган.
1
PhD, Associate Professor, Tashkent State Pedagogical University, Tashkent, Uzbekistan,
E-mail: umidamasharipova@mail.ru
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 1 (2021) / ISSN 2181-1415
229
Инновационная деятельность педагога как педагогический
феномен
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
инновация,
инновационная
деятельность,
модель инновационной
деятельности,
инновационный процесс,
инновационное
образование,
новое внедрение,
педагогический процесс.
В данной статье освещена инновационная деятельность,
ее модель, основные задачи педагогической инновации,
инновационные педагогические технологии образования,
три этапа инновационной педагогической деятельности,
четыре закона инновационных процессов.
“Инновацион фаолият” тушунчаси кенг маънога эга. Педагогикада у
педагогик фаолиятнинг бир тури, таълим сифатини оширишга қаратилган
педагогик янгиликларни режалаштириш ва амалга ошириш учун ижодий жараён
сифатида, ўқитувчининг ижодий салоҳиятини акс эттирувчи ижтимоий-педагогик
ҳодиса сифатида қаралади.
Инновацион фаолият – бу муайян таълим босқичида инновацион жараённи
таъминлаш учун, шунингдек, жараённинг ўзи. Инновацион фаолиятнинг асосий
вазифаларига педагогик жараён компонентларининг ўзгариши киради:маъно,
мақсадлар, таълим мазмуни, шакллари, усуллари, технологиялари, ўқув
қўлланмалари, бошқарув тизимлари ва бошқалар.
Инновацион фаолият моделига қуйидагилар киради: инноватор, меъёрий
йўриқномалар, инновацион муҳит, процессуал компонент, инновация, янгилик,
ишлаб чиқариш. Янги киритма шундай кўриб чиқилганда инновация натижаси деб
тушунилади, инновацион жараён эса камида уч босқични ўз ичига олади: ғояни
шакллантириш (муайян ҳолатда, илмий кашфиёт), ғояни амалий жиҳатдан
ривожлантириш, янги киритмани амалиётда қўллаш.
Педагог инновацияларининг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:
–
педагогик жараён ва унинг компонентларида прогрессив (нуқсонсиз)
ўзгаришлар: мақсадларнинг ўзгариши;
–
таълим мазмунидаги ўзгаришлар; янги ўқув воситалари;
–
ота-оналарнинг янги ғоялари; ўқитиш, ривожлантириш, ўқитишнинг янги
усуллари ва услублари
.
[1]
Ўқитувчининг инновацион фаолиятини ўқув жараёнининг “призмаси”
орқали ҳам кўриш мумкин. Мазкур ҳолатда, таълимдаги инновациялар деганда
болалар ва ўспиринларнинг ижтимоийлашувига ҳисса қўшадиган ва ёшлар
муҳитидаги ассоциал ҳодисаларни тенглаштиришга имкон берадиган янги ўқув
воситаларидан фойдаланишга асосланган тизимлар ёки узоқ муддатли
ташаббуслар
тушунилиши
керак.
Таълимнинг
инновацион
педагогик
технологиялари қуйидагиларни ўз ичига олади:
–
миллий таълим;
–
мактабда узлуксиз таълимнинг кенг қамровли тизимини яратиш:
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 1 (2021) / ISSN 2181-1415
230
–
телевизион (ток-шоулар, давра суҳбатлари, ижодий портретлар, видео
панорамалар);
–
информацион (сайтлар, ғоялар банки, видеолар, Интернет, медиа-кутубхона);
–
ностандарт технологиялар (импровизация, маданият кунлари, интеллектуал
марафон);
–
тўлиқ кунлик мактаб учун турли хил вариантлар;
–
мактабда репетиторлик хизматини ташкил этиш, мактаб ичида ота-она ва бола
бирлашмаларини яратиш;
–
ижтимоий лойиҳалаш. [2]
Инновацион педагогик фаолиятнинг тадқиқотчилари ушбу фаолиятнинг қуйидаги
уч босқичини ажратадилар:
I босқич – инновацияларнинг пайдо бўлиши. Ушбу босқич педагогик
инновацияларнинг даврий такрорланиш қонуни билан белгиланади: янги шароитда
эскининг янгиланиши. Аммо бу эскисини такрорлаш эмас, балки замонавий педагогик
муаммоларни ечишда эски ечимнинг баъзи жиҳатларини янги ва нисбий такрорлашнинг
пайдо бўлиши.
II босқич – педагогик инновацияларни ўзлаштириш. Ушбу босқич янги педагогик
билимларга ва янги педагогик фаолиятга бўлган эҳтиёжни ошириш мойиллиги билан
тавсифланади. Инновацияни қабул қилиш ёки рад этиш тўғрисида қарор қабул қилинади.
III босқич
–
инновацияларни
анъанага,
иш
услубига
айлантирадиган
“оммавийлаштириш”. Ушбу босқичда инновацияларни қўллаш оммавий характерга эга
бўлади. Босқич икки қонун билан белгиланади:инновацияни якуний амалга ошириш
қонуни ва педагогик инновациянинг стереотипланиши қонуни
2
.
Кўп даражали педагогик тизим инновацион педагогик фаолиятнинг турли
даражалари тўғрисида сўз юритишимконини беради. Яъни инновацияларнинг уч
даражаси ҳақида гапириш мумкин:
–
бошқарувдаги инновациялар – бу таълим муассасаларини бошқаришга жамият
вакилларини жалб қилишга қаратилган янгилик;
–
таълимда инновациялар – бу янги ўқитиш усуллари, таълим мазмунини ташкил
қилишнинг янги усуллари, фанлараро дастурларни бирлаштириш, таълим натижаларини
баҳолаш усуллари;
–
кадрлар тайёрлаш ва қайта тайёрлашдаги инновациялар– ўқитишнинг янги
усуллари, дарсларни ташкил қилишнинг янги усуллари, таълим сифатига қўйиладиган
талабларни ўзгартиришга қаратилган қайта тайёрлаш дастурлари: масофадан ўқитишда;
тармоқ структураларини яратишда; репетиторликда; янги профессионал гуруҳларни
ўқитиш учун фанлараро интеграциялашган курсларни яратишда.
Инновацияларнинг реал татбиқи педагогик инновацияларнинг концептуал
асосларини, шу жумладан диагностика, прогнозлаш, экспериментал дастурни ишлаб
чиқиш, уни амалга оширишни таҳлил қилиш, инновацион дастурни фаол амалга ошириш,
инновацион ҳаракатларнинг жорий қилиш, тузатиш ва рефлексиябориши ва
натижаларини кузатишқобилиятига асосланган.
Педагог инновацион фаолиятни муваффақиятли амалга оширишининг зарурий
шарти инновацион қарор қабул қилиш, муайян таваккалга қўл уриш, инновацияни амалга
оширишда юзага келган низоли вазиятларни муваффақиятли ҳал этиш ва инновацион
тўсиқларни олиб ташлаш қобилияти саналади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 1 (2021) / ISSN 2181-1415
231
Шунинг учун педагогик фаолиятни тартибга солиш билан боғлиқ масалаларни ҳал
қилиш, хусусан, ўзини ўзи тартибга солиш билан боғлиқ.
Бу инновацион фаолиятни ўзлаштириш ва уни кейинги ижодий амалга ошириш
қандай қилиб шахсий маънога эга эканлиги билан боғлиқ.
Инновацион жараёнлар тўғрисида яхлит тушунча уларнинг ривожланишидаги
етакчи тенденциялар, қонуниятлар ва қарама-қаршиликларни очишни талаб қилади.
Адабиётларда инновацион жараёнларнинг бориши қонунлари орасида тўртта қонун
ажралиб
туради:
педагогик
инновацион
муҳитнинг
қайтариб
бўлмайдиган
беқарорлашиши қонуни, инновацион жараённи якуний амалга ошириш қонуни, педагогик
инновацияларни стереотиплаш қонуни, даврий такрорланиш қонуни, яънипедагогик
инновацияларнинг тикланиши [6]. Биз уларни қисқача тавсифлаб ўтамиз.
Педагогик муҳитнинг қайтариб бўлмайдиган беқарорлашуви қонуни
шуни
англатадики, таълим тизимидаги ҳар қандай инновацион жараён муқаррар равишда у
амалга ошириладиган муҳитда зарарли ўзгаришларни амалга оширади.Бу ҳар қандай
педагогик жараёнлар ёки ҳодисалар тўғрисидаги яхлит ғояларнинг инқирозга учрашига
олиб келади; баҳолаш ва фикрлар тизимига бўлиниш киритилган, бу янгилик, унинг
аҳамияти ва қадри ҳақидаги қарашларнинг қутблашувига олиб келади. Одатда,
кейинчалик бу интеграл ғояларни тиклаш мумкин эмас, бу муқаррар кадрлар ёки
педагогик жамоада маънавий харажатларга олиб келади. Педагогик инновация қанчалик
муҳим бўлса, беқарорлик янада қатъийроқ бўлади: коммуникатив, назарий, амалий,
психологик.
Инновацион жараённи якуний амалга ошириш қонуни
бу жараён эртами-кечми, ўз-
ўзидан ёки онгли равишда амалга оширилиши кераклигини англатади. Ҳар қандай ҳаётий
янгилик, гарчи дастлаб педагоглар ёки уларнинг ўқувчилари, раҳбарлар ёки
ўқувчиларнинг ота-оналарининг ўзлаштириб олишлари умуман умидсиз кўринган бўлса
ҳам, охир-оқибат ўз ўрнини топади.
Педагогик инновацияларни стереотиплаш қонуни
шундан иборатки, ҳар қандай
педагогик инновация, ҳатто энг инқилобий бўлса-да, охир-оқибат тақиққа, фикрлаш ёки
амалий ҳаракатлар қолипига айланади. Ҳар қандай инновация мунтазам равишда амалга
оширилиб, бошқа инновациялар учун тўсиқ бўлади.
Педагогик инновацияларнинг даврий такрорланиш қонуни
нинг моҳияти бошқа
шароитларда янгиликларнинг такроран жонланишидан иборат.
Педагогикада инновацияларни кўриб чиқишда инновациялар субъектлари
масаласи алоҳида ўрин эгаллайди. Чунки янгиликнинг тақдири бевосита субъектнинг
муносабатига боғлиқ. Субъект нафақат унинг атрофидаги дунёни англайдиган ва
ўзгартирадиган, онги ва иродасига эга бўлган одам, балки у ўз фаолиятини ташкил
қилишга қодир шахсдир. Шундай қилиб, педагогикада инновацион фаолият субъекти
педагогнинг ўзи ҳам, педагогик таъсир объекти ҳам бўлиши мумкин (тарбияланувчилар,
ўқувчилар, талабалар ва бошқалар).
Инновация субъектининг асосий хусусияти унинг фаол ўзини ўзи англашидир, яъни
шахсий ташаббусни субъектив равишда мумкин бўлган ва ўз ҳаётининг ижтимоий асоси
сифатида тушунишдир. Субъект – бу фаолият турини, бошқа субъектлар орасида ўзи учун
ўзига хос ролни танлашга, ўз мақсадлари ва уларга эришиш воситаларини ишлаб чиқишга
қодир шахс. У ўз тақдирини, турмуш тарзини ва ҳақиқий мустақиллик ва компетентлик
чегараларини суриш истаги билан ажралиб туради. Шу билан бирга, субъект ҳар қандай
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 1 (2021) / ISSN 2181-1415
232
қўшма фаолиятга ҳисса қўшувчиси ва муаллифи, субъектлараро муносабатларда
шерикдир.
Биз томонимиздан
инновацион педагогик фаолиятни ташкил этишнинг қуйидаги
қонуниятлари
ажратиб кўрсатилади:
таълим янгиликларини жорий қилиш жамият ҳаётини умумий ҳолатда
яхшилашни
таъминлаш,
жамият
аъзоларининг
эҳтиёжларини
қондириш
имкониятларини ошириш учун мўлжалланган;
инновация – бу янги нарса, янгилик, ўзгариш, нимагадир янгиликкиритиш,
янгиликни жорий этиш; инновация (ўзгариш) ўзида мутлақо янги ғояни акс эттирмаслиги
мумкин, аммо ҳозирги пайтда ва ушбу вазиятда у таълим-тарбия жараёни учун алоҳида
аҳамиятга эга бўлади;
инновациялар – бу тўпланган тажрибадаги барча ижобий нарсаларни сақлаб
қолган ҳолда, аниқланган камчиликларни таълим тизимидан халос қиладиган ва ишлаш
шароитлари ҳамда натижаларини яхшилаш орқали мавжудларидан фарқ қиладиган янги
даражага олиб келадиган ўзгаришлардир;
педагогик инновация – педагогик фаолиятдаги янги киритмалар, уларни
такомиллаштиришга қаратилган таълим ва тарбия мазмуни ҳамда технологиясининг
ўзгариши.
Шундай қилиб, ғояларнинг инновацияга айланишини таъминлайдиган ва бу
жараённи бошқариш тизимини ташкил этадиган фаолият инновацион фаолиятдир.
Хулоса қилиб айтганда, педагогнинг инновацион фаолияти ғояларнинг янги
киритмаларга айланишини таъминлайди, шунингдек, ушбу жараённи бошқариш
тизимини шакллантиради.Инновацияларни лойиҳалаш жараёни педагогларнинг
инновацияларни амалга оширишга бўлган танқидий ва ижодий фикрлашларига бўлган
эҳтиёжни белгилайди; муайян инновацияни ажратиб олинган янги ғоя сифатида эмас,
балки эҳтимолий ички муносабатларга эга ғоялар тўпламининг бир қисми сифатида қабул
қилиш қобилияти, ўз ғояси, стратегияси, унинг устунликлари, афзалликлари ва қўллаш
чегараларини кўра олиш қобилияти сифатида намоён этади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Дружинин В.И. Координация инновационной деятельности в областном
образовательном пространстве // Методист. – 2002. – № 4. – С. 4–10.
2.
Ларина В.П. Инновационная деятельность школ в региональной системе
образования // Педагогика. – 2005. – № 2. – С. 55–61.
3.
Богуславская И.Г. Инновационная деятельность как условие развития
личности // URL: http://www.rusedu.info/Article752.html.
4.
Загвязинский В.И.
Инновационные
процессы
в
образовании
и
педагогическая наука // Инновационные процессы в образовании. – Тюмень, 2000.
5.
Слободчиков В.И. Инновации в образовании: основания и смысл //
Исследовательская работа школьников. – 2005. – № 3. – С. 5–15.
6.
Лаврентьев Г.В., Лаврентьева Н.Б., Неудахина Н.А. Обучающие технологии в
профессиональной подготовке специалистов // Барнаул: Изд-во Алт.ун-та,
2004. – C. 232.
