Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The main peculiarities of developing grammar competence in 5-
9th grade pupils in teaching english
Feruza NAZAROVA
1
Djizak State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2021
Received in revised form
20 March 2021
Accepted 15 April 2021
Available online
20 May 2021
This article is devoted to the approach to the development of
grammatical competence in language learners and the use of
different principles. The author of the article gave examples of
exercises for grammar in context and suggested a number of
tasks.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
grammar,
competence,
concept,
mechanism,
principle,
syntax.
Инглиз тилини ўқитишда 5-9 синф ўқувчиларини
грамматик компетенциясини ривожлантиришнинг асосий
хусусиятлари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
грамматика,
компетенция,
концепция,
механизм,
тамойил,
синтаксис.
Мазкур мақола тил ўрганувчи ўқувчиларда грамматик
компетенциясини ривожлантиришдаги ёндашув ва турли
хил принциплардан фойдаланиш усулларига бағишланади.
Мақола муаллифи грамматикани матнга асосланган ҳолда
ўқитиш (grammar in context) га доир машқларга мисоллар
берган ва бир қанча топшириқларни таклиф қилган.
1
Lecturer, Djizak State Pedagogical Institute Djizak, Uzbekistan.
E-mail: nazarov.feruza3@gmail.com.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
225
Основные
особенности
развития
грамматической
компетентности учащихся 5-9 классов по преподаванию
английского языка
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
грамматика,
компетенция,
концепция,
механизм,
принцип,
синтаксис.
В статье посвящена подходам к развитию грамматической
компетенции у изучающих язык и использованию различных
принципов. Автор статьи привел примеры упражнений для
обучения грамматике на основе текста и предложил ряд
заданий.
Бугунги кунда чет тилларни мукаммал ўрганиш нафақат таълим соҳасида
фаолият юритаётган шахслар, балки юртимизда мавжуд барча соҳа вакиллари учун
жорий этилмоқда.Фикримизни далили сифатида Ўзбекистон Республикаси
Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ–4947-сон “2017–2021 йилларда
Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича
Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида” ги, Ўзбекистон Республикаси Президентининг
2019 йил 29 апрелдаги ПФ–5712-сон “Халқ таълими тизимини 2030 йилгача
ривожлантириш концeпцияси” тўғрисидаги фармонлари, 2019 йил 3 майдаги
ПҚ–4306-сон “Иқтидорли ёшларни аниқлаш ва юқори малакали кадрлар
тайёрлашнинг узлуксиз тизимини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги
қарори ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил
5 апрелдаги 281-сон “Умумтаълим мактаблари учун муқобил дарсликларни яратиш
ва улардан фойдаланиш тизимига босқичма-босқич ўтиш механизмини жорий этиш
чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорлари ҳамда бошқа меъёрий-ҳуқуқий
ҳужжатларни айтиб ўтишимиз мумкин.
Таъкидлаб ўтиш жоизки, инглиз тилини ўрганиш жараёнида кўпчилик
гапириш ёки ўқишни ўрганиш билан чекланиб қолади.Аммо улар оғзаки нутқ
амалиёти учун коммуникатив грамматика ва коммуникатив лексиканинг ҳам
муҳим ўрни борлигини англаб етиши лозим.
Сўз шаклини англаш, уни бошқа сўзлар билан бириктириб тугал фикр
англатадиган гаплар ясаш, шунингдек, фикрни тинглаб ва ўқиб тушуниш,
грамматик кўникма ва малакаларни эгаллашни талаб қилади. Методик
адабиётларда бу жараён грамматик механизмни эгаллаш, ўзлаштириш, грамматик
малакалар
шакллантириш,
билимларни
эгаллаш,
грамматик
ҳаракатни
ўзлаштириш каби кўплаб атамалар билан аталадики, назаримизда уларнинг
барчасини ўрнига биргина грамматик компетенцияни шакллантириш атамасини
ишлатиш мақсадга мувофиқ бўлади. Бу эса грамматик воситалардан оғзаки ва ёзма
нутқ жараёнида эркин фойдалана олишни, шунингдек, тинглаб тушунилган ва
ўқилган нутқдаги грамматик белгиларни тўғри фарқлай олиш даражасини
англатади.
Грамматика атамаси қуйидаги маъноларни ифодалайди:тилнинг грамматик
кўриниши; тилнинг грамматик қурилиши ҳақидаги фан; амалий грамматикани
яъни конкрет тилга оид бўлган грамматик қоидалар, грамматик ҳодисаларнинг
тавсифи ҳамда грамматик кўникма ва малакалар.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
226
Илмий манбаларда баён этилган турли-туман маълумотлар чет тил ўқитиш
мақсадига татбиқ этиб, “грамматика” сўзини икки тушунча билан чегаралаш
мумкин: 1) нутқнинг грамматик томони – тилнинг гапириш, тинглаш, ўқиш ва
ёзувда учрайдиган грамматик ҳодисалари (мас. нутқ намунаси; феълнинг шахс
шакли; артикл) ва 2) тил ҳодисаларини таърифловчи мавҳум отлар (мас. эга гапда
биринчи ўринни эгаллайди; отнинг бирлик шаклига (чет тилга оид) кўпликда
фалон қўшимча қўшилади).
Республикамизда грамматик компетенцияни ривожлантириш ва уларни
ўқитиш масалалари бўйича Ж. Жалолов, Т. Саттаров, У. Хошимов, A. Кўчибоев,
Д. Шабанов, Ў. Хошимов, И. Ёқубов, М. Ирисқулов ва С. Мисировлар илмий тадқиқот
ишларини олиб борганлар. Россияда эса инглиз тилини ўқитишда грамматик
компетенцияни ривожлантириш борасидаги тадқиқотлар қаторига Л.А. Широкова,
Л.И. Карпива, Л.К. Бободжанова, С.Б. Мордас, П.Г. Курбановаларнинг ишларини
мисол қилиш мумкин. Хорижий мамлакатларда ҳам инглиз тилида ўқитишда
грамматик компетенциялар билан боғлиқ тадқиқотлар S. Thornbury, P. Urr,
D. Nunan, P. Saaristo, G. Widdowson томонидан олиб борилган.
Чет тили грамматикасини ўзлаштириш ўқувчиларнинг тафаккурини
ривожлантиради, кузатувчанлик, таҳлил қилиш қобилиятини ўстиради ва хотира
ҳажмини кенгайтиради. Ў. Хошимов ва И. Ёқубовларнинг фикрича “...киши гапдаги
ҳамма сўзларни билса ҳам, бу гапдаги сўзлар ўртасидаги боғлиқликларни сезмаса,
унинг мазмунини тушуниб етмаслиги мумкин. Аксинча, бирон гапда битта, иккита
ва ундан ҳам кўпроқ нотаниш сўз ишлатилган бўлса ҳам, киши тил структурасини
яхши эгаллаган бўлса, у шу сўзларнинг маъносини фаҳмлаб билиб олиши ёки ҳеч
бўлмаганда бу сўзларни луғатдан топиб гапнинг мазмунини тушуниб олиши
мумкин”.
Ҳозирги замон чет тили ўқитиш методикасида грамматик кўникма ва
малакаларни шакллантириш ва мустаҳкамлашда ҳам уч хил ёндашувни кўриш
мумкин:
1.
анъанавий ёндашув,
2.
аралаш ёндашув,
3.
коммуникатив ёндашув.
Тил таълим жараёнига ҳозирги кунга келиб коммуникатив ёндашув кенг
тадбиқ этилмоқда. Демак, грамматик қоидалар ҳам мисоллар ва матн яъни
контекстда ўргатилинмоқда. Кўпроқ грамматик машқлар ҳам оғзаки ҳам ёзма
қўллаш орқали амалиётда қўлланилиб келинмоқда.
Ж. Жалолов фикрича грамматикани ўргатиш қуйидаги принципларга
асосланади:
⮚
Грамматик механизмларни шакллантириш принципи;
⮚
Коммуникатив йўналганлик принципи;
⮚
Грамматикани амалий ўрганиш принципи;
⮚
Грамматикани структурада ўрганиш принципи;
⮚
Грамматикани онгли ўзлаштириш принципи;
⮚
Грамматикани фарқлаб ўргатиш принципи;
Юқорида санаб ўтилган принциплар таълим жараёнига муҳум ўрин тутади.
Хусусан, Коммуникатив йўналганлик принципи, Грамматикани амалий ўрганиш
принципи; Грамматикани онгли ўзлаштириш принципи; Грамматикани фарқлаб
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
227
ўргатиш принципи ниҳоятда муҳум аҳамиятни касб этади. Маълумки, инглиз тили
инглиз тили грамматикасини ўрганишда ўқувчилар бир қанча қийинчиликларга
дуч келадилар. Бунга сабаб инглиз тили грамматикаси қоидалари мураккаб усуллар
орқали тушунтирилган бўлиб, улар асосида берилган машқларни тушуниш ҳам
анчагина қийин.Бундай ҳолатда тил ўрганувчининг тез чарчаши ва зерикиши
табиий. Шу сабабли грамматик принципларни ўқув жараёнига тўғри тадбиқ этиш
дарс жараёни самарадорлигини оширади.
Узлуксиз таълим тизимининг чет тиллар бўйича давлат таълим стандартида
ҳам граматик компетенцияни ривожлантириш ҳақида айтилган.
CEFR
даражаси
Таълим мазмуни
Қўйиладиган талаблар
А1
Сўз туркумлари.
Синтаксиснинг асосий
қоидалари.
Ҳозирги ва ўтган замон
феъл шакллари ва ҳоказо.
Коммуникатив вазиятларда содда грамматик ва
синтактик тузилмаларни қўллай олади.
Сўз ва сўз бирикмаларини “ва” боғловчиси
билан боғлай олади.
Феъл шакллари ва содда пайт равишдош-
ларидан фойдаланган ҳолда гапларни тўғри баён
қилади ва ҳикоялар ҳамда воқеаларни тўғри кетма-
кетликда таърифлай олади.
А2
Сўз туркумлари.
Синтаксиснинг асосий
қоидалари.
Феълнинг ҳозирги, ўтган ва
келаси замон шакллари.
Aниқ ва мажҳул нисбат.
Бошқалар.
Коммуникатив вазиятларда асосий грамматик
ва синтактик тузилмаларни қўллай олади.
Сўз бирикмалари ва қўшма гапларни “аммо”,
“ва”, “чунки” каби содда боғловчилар билан боғлай
олади.
Феъл шакллари ва содда пайт равишларидан
фойдаланган ҳолда баён қилиш ва ҳикояларни
гапириб беришда воқеаларни тўғри кетма-
кетликда ифодалай олади.
B1
Коммуникатив мақсадларда
зарур бўладиган чет тили
грамматикасининг барча
асосий элементларини
таний олади ва улардан
тўғри фойдалана олади
Aввалги даражада ўзлаштирилган грамматик
материални
оммавий
ва
касб-ҳунарга
оид
контекстларда тўғри ишлатиш (феъл замонлари,
модал сўзлар, сифат ва равишнинг қиёсий
даражалари, детерминантив сўзлар, предлоглар ва
ҳоказо).
Барча модуллар каби коммуникатив грамматика модулини ҳам белгиланган
даража асосида ўргатиш мақсадга мувофиқ бўлади. Масалан А2 даража учун
қуйидаги мавзулар тавсия этилади: to be (am,is,are); have, has; to be going to; Personal
Pronoun; Possessive Pronoun; Present Simple Tense; Present Continuous Tense; was,
were; Past Simple Tense; Past Continuous Tense; Present for the future; Future Simple
Tense; Article, Preposition, Reflective Pronoun, Adjectives; Modal verbs; Adverbs; Types
of questions(General, Special, Tag, Alternative); Infinitive, Gerund, Noun, Reported Speech,
Conjunctions, Active and Passive Voice.
B1 даража ўрганувчилар учун эса қуйидаги мавзулар тавсия этилади: Tenses;
used to; Modal verbs; Conditionals; Passive; Reported Speech; Questions; Gerund and
Infinitive; Articles; Relative clauses; Adjectives and adverbs; Word order; Prepositions,
Article, wish, Nouns and Pronouns, Making Comparison, Expressing ideas with verbs;
Making Comparison, Relative clause, mixed conditions.
Comparison of adjective (Cифат даражалари)
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
228
1.Look at the picture and describe it.
2.Write the sentences and Use the adjectives in brackets.
1)
Russia / “Belgium” (larger than) ....................................................................................................
2)
Rome / “London” (warmer than) ..................................................................................................
3)
Taxis / “buses” (expensive than) ...................................................................................................
4)
Driving / “flying” (dangerous than) ..............................................................................................
5)
Britney Spears / “I” (famous than) ...............................................................................................
3.Write the correct form of the adjective for each sentence.
When I was younger I was a ……swimmer than anyone else in my school. (good) The
peanut butter powered computer was ……than my science fair project. (ridiculous) Todd
has a … computer than I do. (new) I saw the …magic trick today. (amazing) Michelle’s shirt
is … than anyone else’s here. (green).
4.Read and correct mistakes
1.
He is not as intelligent his brother. ----------------------------------------------------------
2.
Mt. Everest is highest peak in the world. ---------------------------------------------------
3.
Oranges are the cheaper than apples. -------------------------------------------------------
4.
I don’t earn as mucher as you do. ------------------------------------------------------------
5.
No other animal is so/as large as the blue whale. ----------------------------------------
6.
The pen is mightier the sword. ---------------------------------------------------------------
7.
Africa is hottest than any other continent. -------------------------------------------------
8.
Beethoven is one of the great composers of music. --------------------------------------
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
229
5. Communicative task.
Bring your favorite thing and compare it with your partner.
Бундан ташқари грамматик компетенцияни ривожлантиришга қуйидаги
ўйин технологиялардан ҳам фойдаланиш мақсадга мувофиқ. Жумладан,
Ambiguous Picture, Blackboard Bingo, Brainstorm round a word, Chain story,
Changing sentences, Word hunting, Comparing things, Expanding texts, Draw a word,
Express your view, General knowledge, Hearing mistakes, Imaginative identifications,
Jumbled sentences, Interview an interesting personality, Happy dancing, Five minute
activity, Match the adjectives.
Демак, юқоридаги берилган машқлардан маълумки, ўқувчилар грамматикани
фақатгина қоидаларни ёдлаб эмас балки турли хил коммуникатив грамматик
машқлар орқали ривожлантиришлари мақсадга мувофиқ. Бундан ташқари, барча
грамматик материаллар тил ўрганувчиларга интерфаол ёки дидактик усуллар
орқаали етказилса, кўпчилик тил ўрганувчилар бундай вазиятни жуда катта
қизиқиш ва иштиёқ билан ўрганадилар.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Жалолов Ж. Чет тил ўқитиш методикаси. “Ўқитувчи” нашриёти, Тошкент –
2012. – Б. 428.
2.
Ҳошимов Ў., Ёқубов И. Инглиз тили ўқитиш методикаси / Маъсул муҳаррир:
К. Набиева, – Т.: “Шарқ”, 2003. – Б. 304.
3.
Кўчибоев А.К. Чет тиллар ўқитишнинг амалий методикаси (Ўқув-услубий
қўлланма). Самарқанд. – 2012. – Б. 91.
4.
Penny Ur. And Andrew Wright. “Five minute activity” Cambridge University Press.
2007.
5.
https://www.vvsd.org/site/default.aspx?PageType=3&ModuleInstanceID=19.
6.
www.study-express.ru/article-56 htm.
