Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The problems of improving criminal punishment in a pandemic
situation
Samariddin OCHILOV
1
Specialized branch of Tashkent State University of law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2021
Received in revised form
20 March 2021
Accepted 15 April 2021
Available online
20 May 2021
This scientific article addresses the issues of pandemic
impunity, the necessity, basis and importance of certain types of
impunity in a pandemic, the improvement of certain types of
impunity in a pandemic, the legal relationship of illness and
disability with a pandemic, some types of impunity in a
pandemic. in the application of scientific and theoretical views,
the study of problems in legal and law enforcement practice and
the coverage of their solutions. The issues of expanding the use
of the institution of exemption from punishment in a pandemic,
the issuance of milder sentences in a pandemic, restrictions on
freedom and the social and legal significance of quarantine
measures have been studied.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
pandemic,
coronavirus,
sentence,
punishment,
exemption from
punishment,
illness,
disability.
Пандемия шароитида жиноий жазодан озод қилишни
такомиллаштириш масалалари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
пандемия,
коронавирус,
ҳукм,
жазо,
жазодан озод қилиш,
касаллик,
меҳнат қобилиятини
йўқотиш.
Мазкур илмий мақолада пандемия шароитида жазодан
озод қилиш масалалари, пандемия шароитида жазодан озод
қилишнинг айрим турларини қўллаш зарурияти, асослари
ва аҳамияти, пандемия шароитида жазодан озод қилишнинг
айрим турларини такомиллаштириш, касаллик ва меҳнат
қобилиятини йўқотишнинг пандемия билан ҳуқуқий
алоқадорлиги, пандемия даврида жазодан озод қилишнинг
айрим турларини қўллашда илмий-назарий қарашлар,
қонунчилик ва ҳуқуқни қўллаш амалиётидаги муаммо-
1
The Head of the Department criminal law disciplines of Specialized branch of Tashkent State University of law,
Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: ochilovsamariddin20@gmail.com
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
188
ларни ўрганиш ва уларнинг ечимини ёритиш назарда
тутилган. Пандемия шароитида жазодан озод қилиш
институтини
қўллашни
кенгайтириш
масалалари,
пандемия шароитида енгилроқ жазо тайинлаш, озодликни
чеклаш ва карантин чораларининг ижтимоий ва ҳуқуқий
алоқадорлиги масалалари тадқиқ этилган.
Проблемы улучшения освобождения от уголовного
наказания в условиях пандемии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
пандемия,
коронавирус,
приговор,
наказание,
освобождение
от наказания,
болезнь,
нетрудоспособность.
В данной научной статье рассматриваются вопросы
освобождения от наказания в условиях пандемии,
необходимость,
основания
и
значение
применения
отдельных видов освобождения от наказания в условиях
пандемии,
совершенствование
отдельных
видов
освобождения от наказания в условиях пандемии, правовая
связь заболевания и потери трудоспособности с пандемией,
научно-теоретические взгляды на применение отдельных
видов освобождения от наказания в период пандемии,
изучение и решение проблем законодательства и
правоприменительной
практики.
Изучены
вопросы
расширения использования института освобождения от
наказания при пандемии, вынесения более мягких
приговоров
при
пандемии,
ограничения
свободы,
социальной и правовой значимости карантинных мер.
Ижтимоий муносабатлар хусусиятининг ўзгариши уни тартибга солувчи
нормаларни ҳам шунга мос равишда такомиллаштиришни тақозо қилади. Шу
жумладан, жиноят-ҳуқуқий муносабатларга бўладиган таъсирлар ҳам жиноят-
ҳуқуқий нормаларни ривожлантиришни тақозо қилади. Глобал пандемия ҳам
жиноят-ҳуқуқий тартибга солиш механизмининг айрим жиҳатларини қайта кўриб
чиқиш заруриятини келтириб чиқармоқда.
Бугунги кунда бутун дунё ҳамжамияти ва инсоният ҳаётида бир қатор илгари
кузатилмаган, айни вақтда ечими мавжуд бўлмаган муаммоларни юзага келтирган
коронавирус – COVID-19 пандемияси ҳам тарихий тараққиёт давомида шаклланган
ҳар қандай давлат ва жамият қонунчилигини ижтимоий муносабатларга максимал
мослашувчанлигини мунозара остига қўйди.
Ўзбек тилининг изоҳли луғатида [15. Б. 212] пандемия сўзи (юнонча pandemia
– бутун халқ, pan – бутун, demos – халқ) эпидемик касалликнинг бир мамлакат, бир
неча мамлакат ёки қитъада ёппасига тарқалиши деб қайд этилган.
Пандемия тушунчаси соҳага оид махсус адабиётларда [15. Б. 84] (грекча pan –
ҳамма, pandemos – умумий, умумхалқ) “пандемия” бир неча мамлакатларни қамраб
олган, халқ орасида кенг тарқалган эпидемик касалликлар сифатида изоҳланган.
Ҳуқуқий муносабатларда пандемия шароитидаги қонунчилик ва ҳуқуқни
қўллаш амалиётида ҳал қилиниши лозим бўлган бир қатор муаммолар мавжудлиги,
ушбу муаммоларни бартараф этишни назарда тутадиган айрим қарашлар
шаклланди.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
189
Коронавирус билан боғлиқ ҳолат, биринчидан, нафақат биз кўникиб қолган
одатий муносабатларни атрофлича қайта кўриб чиқишга, балки уларга ўзгача
ракурсдан қарашга, айримларини эса таҳрирлашга, кейинги ҳаёт тарзимизни ҳам
янгича англашга ва режалаштиришга мажбур қилади [24] деб эътироф этилди.
Пандемия қисқи муддат давомида ижтимоий муносабатларга сезиларли
даражада таъсир кўрсата бошлади. Шу боисдан ижтимоий муносабатларни
тартибга солиш, вужудга келган муаммоларни бартараф этиш чораларини ишлаб
чиқишни тақоқозо қила бошлади. Бу борада бошқа соҳа вакиллари томонидан ҳам
ижтимоий муносабатларга пандемиянинг таъсири шароитида вужудга келган
муаммолар ва уларнинг ечимлари борасида назарий қарашлар билдирилди.
Олимларнинг таъкидлашича [25] пандемия бутун дунёда сиёсат, иқтисод,
ижтимоий муносабатларга бўлган қарашларни, глобаллашув, дунё мамлакатлари
ҳақидаги тасаввурларни ҳам тубдан ўзгартирди, коронавирус инсониятни сергак
торттирди.
Қайд
этиш
лозимки,
баъзи
тараққий
этган
давлатларда
ижтимоий ҳамжиҳатлик таъминлана олинмагани COVID-19 ни жиловлашдаги
муваффақиятсиз ҳаракатлар ҳамда саросима ва тушкунликка тушиб қолишларига
олиб келди.
Кишилик жамиятида, куррамизда пандемия шароитида вужудга келган ана
шу принципиал ўзгаришларни ҳисобга олиб, пандемиядан кейинги ижтимоий ҳаёт
ва тараққиётнинг баъзи параметрларини белгилаб олиш керак бўлади. Чунки
COVID-2019 биринчи ва охирги пандемия эмас. Илгарида дунё ҳамжамияти каби
мамлакатимиз ва халқимизни ана шундай глобал таҳдидлар кутиб турган бўлиши
мумкин.
Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, жиноий-ҳуқуқий муносабатларни
пандемия шароитида ҳуқуқий тартибга солиш масалаларини тадқиқ этиш айни
вақтдаги долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Чунки, жиноий-ҳуқуқий
муносабат иштирокчилари, янада аниқроқ изоҳлайдиган бўлсак, жиноят
субъектлари ҳам пандемия шароити доирасига тушадиган бўлса, уларга нисбатан
ҳуқуқий муносабат қандай бўлиши ҳам мунозарали ҳолатда бўлиб турибди. Айни
вақтга қадар, пандемия шароитида жиноий-ҳуқуқий қонунчиликда ўзгаришларни
назарда тутадиган янги нормалар яратилганлиги кузатилмади.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2020 йил 28 апрелдаги
“Судлар томонидан Ўзбекистон Республикаси ҳудудида коронавирус инфекцияси
(COVID-19) тарқалишининг олдини олишга қаратилган чоралар жорий этилиши
муносабати билан қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари
тўғрисида”ги 8-сон қарори [6] қабул қилинди.
Ўзбекистон Республикаси Олий судининг мазкур қарорида карантин жорий
этилиши ушлаб туриш, қамоқда сақлаш, уй қамоғида бўлиш тариқасидаги
процессуал мажбурлов чораларининг қонунда белгиланган муддатларини,
шунингдек, жазодан муддатидан илгари шартли озод қилиш ва жазони енгилроғи
билан алмаштириш муддатлари ўтишини тўхтатмаслиги, шу муносабат билан
жиноят ишлари бўйича судлар эҳтиёт чораларини қўллаш, ўзгартириш, бекор
қилиш, эҳтиёт чоралари муддатларини узайтириш, касаллиги ёхуд ногиронлиги
туфайли жазодан озод қилиш, жазодан муддатидан илгари шартли озод қилиш ва
жазони енгилроғи билан алмаштириш тўғрисидаги ишлар ва материалларни ўз
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
190
вақтида карантин шартларига риоя этган, шу жумладан, видеоконференцалоқа
воситаларидан фойдаланган ҳолда кўриб чиқиш чораларини кўриши лозимлиги
қайд этилди.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг мазкур қароридаги
тушунтиришларда Ўзбекистон Республикаси ҳудудида коронавирус инфекцияси
(COVID-19) тарқалишининг олдини олишга қаратилган чоралар жорий этилиши,
суд амалиётида масалалар келиб чиқаётганлиги, шунингдек, моддий ва процессуал
қонун нормалари бир хилда ва тўғри қўлланилишини таъминлаш белгиланди.
Бироқ, пандемия шароитида жиноий жазоларга ҳукм қилинган маҳкумларга
нисбатан судлар томонидан жазодан озод қилишнинг айрим турларини қўллаш
масалалари юзасидан тушунтиришлар назарда тутилмади.
Профессионал жиноий-ҳуқуқий қонунчилик ўз моҳиятига кўра ҳар қандай
жиноий-ҳуқуқий муносабатларни мукаммал тартибга сола олиши билан муҳим
аҳамиятга эга. Шу сабабли ҳам биз тадқиқ этаётган жазодан озод қилиш институти
доирасида пандемия шароитида жазодан озод қилишнинг айрим тураларини
қўллаш масалаларини ўрганиш муҳим ўрин тутади.
Айниқса, бугунги кунда мамлакатимизда жиноий жазоларнинг ижросини
таъминлаш соҳасидаги норматив-ҳуқуқий базани янада такомиллаштиришнинг
устувор йўналишлари [3] ишлаб чиқилганлиги ва амалга тадбиқ этилиб
келинаётганлиги, мазкур йўналишлар доирасида белгиланган вазифалар жиноят
ва жиноят-ижроя қонунчилигини такомиллаштиришни тақозо этиб, бунинг учун
шу сферада шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини рўёбга чиқаришнинг илмий-
назарий ечимлари ишлаб чиқиш заруриятини вужудга келтирмоқда.
Жазодан озод қилиш – судланган шахснинг ижобий хусусиятига ва/ёки
жиноят қонунчилигида назарда тутилган воқеа содир бўлишига боғлиқ ҳолда жазо
тайинлашдан ёки уни ижро этишдан шартли ёки шартсиз рад этишдан иборат
бўлган одил судлов ҳаракати бўлиб, маҳкумнинг жиноятдан кейинги ижобий хатти-
ҳаракатларини рағбатлантириш ва жиноят қонунчилигининг инсонпарварлик
тамойилларини амалга ошириш учун ижтимоий ва ҳуқуқий мақсадга эга [19].
Пандемия шароитида жазодан озод қилиш ҳам судланган шахснинг
ижтимоий ҳолатидан келиб чиққан ҳолда қўлланиладиган институт ҳисобланади.
Инсонпарварлик тамойили оғир аҳволдаги шахснинг табиат томонидан
жазоланишини инобатга олишга мажбур қилади. Жазодан озод қилишнинг ушбу
тури рағбатлантирувчи восита сифатида ифодаланмаса-да, касалланган (пандемия
доирасига тушган) шахснинг жазони ўташда давом этиши жазонинг шахсни жиноят
содир этишини олдини олиш мақсадини рўёбга чиқаришини намоён қилмайди.
Озодликдан маҳрум қилишдан шартли озод қилиш восита эмас, чунки айблов
хулосасидан кейин пайдо бўлган фактлар ва ҳолатлар уни қўллашга асосланади.
Шартли озод қилишни қўллаш жараёнида маҳкумни тузатиш вазифасига
эришилади [20].
Содир этган жиноят учун ҳукм қилинган шахснинг кейинги ҳолатидаги
ўзгаришларга одатда унинг хулқидаги кўрсатгичлар инобатга олинади. Бироқ,
ундаги руҳий (психолик) ва жисмоний (оғир касаллик) ўзгаришлар ҳам унга
нисбатан тайинланган жазони давом эттириш мақсадга мувофиқлигини қайта
кўриб чиқишни тақозо қилади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
191
Жиноят қонунчилигида нафақат жазо тайинлаш, балки жазодан озод қилиш
билан боғлиқ қоидалар мавжуд. Бизнинг фикримизча, жазони озод қилиш орқали
хавфсизликни таъминлаш мумкин, чунки жиноятлар турли даражадаги ижтимоий
хавфли шахслар томонидан содир этилади ва хавф даражаси паст бўлганлар
жазодан озод қилинади [21].
Жазони ўтаётган шахслар касалликка чалиниб, уларда жисмоний нуқсон
вужудга келганлиги, уларнинг хулқ-атворидаги жиноят содир этишга бўлган хавф
пасайганлигини кўрсатади. Шу боис ҳам коронавирус инфекцияси (COVID-19)ни
даволаш ва ушбу касалликнинг кейинги оқибатлари фанга маълум бўлмаганлиги
шахснинг ҳаётини хавф-хатар остига қўяди. Бунда маҳкумда ушбу касалликни ўтиш
даражасига қараб, у соғлигини тиклаб олишига имконият бериш нуқтаи назаридан
жазодан озод қилиш масаласини кўриб чиқишни кун тартибига қўймоқда.
Ўзбекистон Республикаси ҳудудида коронавирус инфекцияси (COVID-19)
тарқалишининг олдини олишга қаратилган чоралар жорий этилиши муносабати
билан содир этган жинояти учун жиноий жазога ҳукм этилган маҳкумларга
нисбатан жазодан озод қилишнинг айрим турларини қўллаш масаласини кўриб
чиқиш бугунги кундаги долзарб масалалардан бири ҳисобланади.
Замонавий муносабатларга мос равишда жиноий жазони ўташдан озод қилиш
тўғрисидаги жиноят қонунчилиги қоидалари қадриятлар тизими ва жиноятчининг
умумий гуманистик йўналиши бўлган жамиятда ҳуқуқий сиёсатни амалга ошириш
муаммоларига алоҳида эътибор қаратилади [22].
Шу ўринда таъкидлаш жоизки, пандемия шароитида жазодан озод
қилишнинг айрим турларини қўллаш борасида илмий-назарий қарашлар,
қонунчилик, суд амалиёти ёки ҳуқуқий тушунтиришларда аниқ ва мукаммал
нуқтаи назар мавжуд эмас.
Ўзбекистон Республикаси жиноят кодексининг 75-моддасига [1] кўра шахс
ҳукм чиқарилганидан кейин ўз ҳаракатларининг аҳамиятини англай олмайдиган ва
бошқара олмайдиган даражада руҳий касалликка, шунингдек жазони ўташга
тўсқинлик қиладиган бошқача оғир касалликка чалиниб қолса, жазони ўташдан
озод қилиниши лозимлиги белгиланган.
Мазкур модда мазмунига кўра шахс касаллик ёки меҳнат қобилиятини
йўқотиш оқибатида озодликдан маҳрум қилиш қилиш, ахлоқ тузатиш ишлари,
мажбурий жамоат ишлари, интизомий қисмга жўнатиш, хизмат бўйича чеклаш
жазоларидан озод қилиниши мумкин.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 75-моддаси мазмунига кўра
касаллик туфайли ва меҳнат қобилиятини йўқотганлиги муносабати билан
жазодан озод қилиш турлари мавжуд. Касаллик сабабли жиноий жазодан озод
қилишда шахслар (маҳкумлар)нинг қуйидаги икки тоифаси назарда тутилган:
биринчиси, ҳукм чиқарилганидан кейин ўз ҳаракатларининг аҳамиятини
англай олмайдиган ёки уларни бошқара олмайдиган тарзда руҳий ҳолатининг
бузилиши юзага келган шахс;
иккинчиси, жазони ўташга тўсқинлик қиладиган бошқа оғир касалликка
чалинган шахс.
Касаллиги туфайли жазодан озод қилишнинг иккинчи тоифаси, яъни жазони
ўташга тўсқинлик қиладиган бошқа оғир касалликка чалинганлик биз тадқиқ
этаётган мавзунинг негизини ташкил этади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
192
Умуман, Мустақил давлатлар ҳамдўстлигига кирувчи мамлакатлар жиноят
қонунчилигида ҳам касаллик сабабли жазодан озод қилиш асослари кўрсатилган.
Хусусан, Россия Федерациясининг Жиноят кодекси 81-моддасида [7] ҳам касаллик
туфайли жазодан озод қилишнинг ақлий (иродавий) ва жисмоний (оғир касаллик)
мезонлар асосида жазодан озод қилиш турлари баён этилган. Ҳудди шунга ўхшаш
нормаларни Озарбайжон Республикасининг Жиноят кодекси 78-моддаси [8],
Грузия Республикасининг Жиноят кодекси 74-моддаси [9], Беларусь Республикаси-
нинг Жиноят кодекси 92-моддаси [10], Молдова Республикасининг Жиноят кодекси
95-моддаси [11], Қозоғистон Республикасининг Жиноят кодекси 75-моддасида [12]
касаллик туфайли жазодан озод қилиш асослари баён этилган.
Жиноят кодексига берилган шарҳларда [13] касалнинг айнан жисмоний
ҳолати унга нисбатан ҳақиқий жазо қўллашнинг мақсадга мувофиқ эмаслиги ва
жазодан бундан кейин ҳам ўташни давом эттириш маъносизлигини билдириши
қайд этилган.
Бошқа ҳуқуқий адабиётларда [14] оғир касаллик билан зарарланган
шахсларни жазони ўташдан озод қилиш ҳақида гап кетганда қўшимча асос
сифатида судланган шахснинг ижтимоий хавфлилиги йўқотилганлиги ёки
пасайиши ҳисобга олиниши кераклиги, буларга асосланган ҳолда унга нисбатан
жиноий-ҳуқуқий чораларни қўллашга тўлиқ тарзда имкон бўлмаслигии, чунки шахс
ўзининг хавфлилик даражасини йўқотиши назарда тутилган.
Реабилитация ва жазо бир-бирини истисно қилади дегани эмас. Дарҳақиқат,
синов муддати давомида жазонинг аҳамияти ошганини таъкидлаш қизиқарли
туюлади. Синов кўпроқ “жазолаш учун” эмас, балки “қаттиқ” қилинган жазо кўпроқ
жамоатчиликни ҳимоя қилади деган фикр пайдо бўлади [17. P. 38].
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Жазони ўташдан
муддатидан илгари озод қилиш ва жазони енгилроғи билан алмаштириш бўйича
суд амалиёти тўғрисида»ги 2016 йил 27 декабрдаги 28-сон қарорида [5] Жиноят
кодексининг 75-моддаси биринчи қисмига мувофиқ шахс ҳукм чиқарилгандан
кейин ўз ҳаракатларининг аҳамиятини англай олмайдиган ва бошқара олмайдиган
даражада руҳий касалликка, шунингдек, жазони ўташга тўсқинлик қиладиган
бошқача оғир касалликка чалиниб қолса, жазони ўташдан озод қилиниши
белгиланган.
Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг мазкур
қарорида жазони ижро этувчи органнинг тегишли тақдимномасини кўришда, суд
Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида 2008 йил 9 сентябрда 1854-сон билан
рўйхатга олинган Ички ишлар вазирлиги ва Соғлиқни сақлаш вазирлигининг
2008 йил 13 августдаги 12/9-сонли қарори [4] билан тасдиқланган “Оғир
касалликка чалинган маҳкумларни касаллиги туфайли жазони ўташдан озод
қилишга тақдим этиш учун асос бўладиган касалликлар рўйхати” асосида
Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги махсус тиббий комиссиясининг
хулосасига баҳо бериши назарда тутилган.
Маҳкумни меҳнат қобилиятини йўқотганлиги муносабати билан жазодан
озод қилиш тўғрисидаги тақдимнома жазони ижро этувчи орган томонидан
тиббий-меҳнат эксперт комиссиясининг хулосаси асосида, жазони ўташ даврида
ҳомиладорлик ва туғиш учун таътил берилган аёлларни жазодан озод қилиш
тўғрисидаги тақдимнома эса, бундай таътил берилиши учун ҳуқуқ берувчи тиббий
ҳужжат асосида киритилади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
193
Амалдаги қонун ҳужжатларида маҳкум касалликка чалинганда амалга
ошириладиган чора-тадбирлар белгиланган. Агарда маҳкум жазони ўташ давомида
касалликка чалинадиган бўлса, у билан даволаш-профилактика тадбирлари
Ўзбекистон Республикасининг жиноят-ижроя кодексида [2] белгиланган тартибда
амалга оширилади.
О.В. Жданованинг тадқиқот ишида “жазодан озод қилиш” ва “жазони ўташдан
озод қилиш” билан боғлиқ ҳуқуқий оқибатларнинг мавжудлиги тўғрисида аниқ бир
тўхтам мавжуд эмаслиги, ушбу масала назарияга кириш орқали ҳал қилиш таклиф
қилади. Хусуса, тадқиқотчи касаллиги сабабли жазодан озод қилиш шартсиз бўлиб,
бунда шахс озод қилинганидан кейин унинг хатти-ҳаракатига боғлиқ бўлган ҳар
қандай шароит судланганлигини келтириб чиқармайди ва тузатиш чоралари
кўрилади, бундай шахс жиноий жазога тортилиши мумкин эмас. Шунингдек,
касаллиги сабабли жазони ўташдан озод қилиш шартли бўлиб, судланганлик
сақланиб қолинади, яъни кейинги судланишга таъсир қилади. Озод қилинган шахс
томонидан янги жиноят содир етилиши, аввалги билан биргаликда жазо
тайинланишига олиб келади. Бунда шахс соғайган тақдирда, агар даъво муддати
ўтмаган бўлса, жазоланиши мумкин [23. С. 8].
Пандемия шароитида жазодан озод қилишнинг айрим турларини қўллаш
зарурияти бу борада ҳал қилиниши лозим бўлган айрим ижтимоий-иқтисодий ва
ҳуқуқий муаммолар мавжудлиги билан билан изоҳланади. Хусусан, жиноят ишини
кўриб чиқиш жараёнида судланувчи коронавирус инфекцияси (COVID-19)га
чалиниб қолиши уни жазога ҳукм қилиш ва жазони ўташни ташкил этиш; маҳкумни
ушбу касаллик туфайли жисмоний қийналиши, қандайдир маънода қилмишига
яраша табиат томонидан жазоланиши, ҳозирги кунга қадар коронавирус
инфекцияси (COVID-19)га қарши синовдан ўтган барқарор вакцина ишлаб
чиқилмаганлиги, ушбу касалликдан тўлиқ тузалганлик бўйича тиббий кафолат
мавжуд эмаслиги маҳкум тузалгач жазони ўташни давом эттириш масаласи; ахлоқ
тузатиш ишларига ёки мажбурий жамоат ишлари жазосига ҳукм қилинган маҳкум
меҳнат фаолиятини олиб боришида карантин сабабли иш жойидаги иқтисодий
аҳволни мураккаблашиши ёки касаллик жисмоний ҳолатида майян асоратларни
қолдириши каби муаммоларни мисол келтириш мумкин.
Касаллик сабабли озод қилинганларнинг сифат хусусиятлари ўрганилганда,
тадқиқот иши доирасида оғир ва ўта оғир жиноятлар учун судланган, касаллиги
бўлган шахсларни жазодан озод қилишда мураккаб вазиятлар юзага келади [23. С. 19].
Коронавирус инфекцияси (COVID-19)га чалинган маҳкумларни жазодан озод
қилиш масаласини кўриб чиқиш шундай касалликка чалинганлиги муносабати
билан озод қилиниши лозим бўлган маҳкумлар тоифасини белгилаш масаласини
кўриб чиқиш заруриятини вужудга келтиради.
Синов муддати ва қамоқдан фойдаланишни бекор қилиш ўртасидаги
муносабатларда пробация амалиёти қамоқ ва қамоққа қандай ҳисса қўшиши
мумкинлигини тушуниши керак бўлган популяциядир. Синов муддати қамоқнинг
алтернативи сифатида мақсадга эришишини таъминлашда ҳуқуқбузарларни
қамоқдан муваффақиятли четлаштириш учун сиёсат қабул қилиниши керак [18. P. 69].
Коронавирус инфекцияси (COVID-19)га чалинган маҳкумларни жазодан озод
қилишни тадқиқ этиш бу борада қуйидаги бир қатор илмий-назарий масалалар
мавжудлигини кўрсатади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
194
–
касаллик туфайли жазодан озод қилишини мумкин бўлган шахслар
(маҳкумлар) тоифаларини аниқлаш;
–
жиноят процесси босқичларида жазодан озод қилиш масаласини кўриб
чиқиш;
–
касаликка чалинган шахс (судланувчи)га озодликдан маҳрум қилиш билан
боғлиқ бўлмаган жазо тайинлаш;
–
касаликка чалинган шахслар (судланувчи)га нисбатан шартли ҳукм қилиш
асосларини белгилаш;
–
касаликка чалинган маҳкумларга тайинган жазони енгилроғи (озодликдан
маҳрум қилишни озодликни чеклаш) билан алмаштириш;
–
касаликка чалинган маҳкумларга тайинган жазони енгилроғи (озодликдан
маҳрум қилишни озодликни чеклаш) билан алмаштириш;
–
касаликка чалинган маҳкумларни муддатидан илгари шартли озод қилиш
амалиётини кенгайтириш;
–
касалликка чалинган маҳкумларни пробация назорати остига олиш
механизмини ишлаб чиқиш.
Юқорида баён этилган илмий-назарий қарашлар, ҳуқуқни қўллаш амалиёти,
қонунчилик таҳлилидан келиб чиққан ҳолда коронавирус инфекцияси (COVID-19)
касаллигини оғир касалликлар турига кириш ёки кирмаслигига аниқлик киритиш,
шундан келиб чиққан ҳолда жазони ўташга тўсқинлик қиладиган касалликлар
рўйхатига киритиш масаласини кўриб чиқиш лозим бўлади.
Пандемия шароитида касаллик ёки меҳнат қобилиятини йўқотганлик
оқибатида жазодан озод қилишни қўллашни кенгайтириш мақсадида Жиноят
кодексининг 75-моддаси қуйидаги мазмундаги қисмлар билан тўлдирилиши
таклиф этилади:
“Ижтимоий хавфи катта бўлмаган ёки унча оғир бўлмаган жиноят содир
этганлиги учун озодликдан маҳрум қилиш жазосига ҳукм қилинганлар, мажбурий
жамоат ишларига ёки ахлоқ тузатиш ишларига ҳукм қилинган шахслар жазони
ўташ вақтида пандемияга хос бўлган касалликка чалинсалар жазони ўташдан озод
қилинадилар”;
“Озодликдан маҳрум этилган, озодлиги чекланган ёки ахлоқ тузатиш
ишларига ҳукм қилинган шахслар жазони ўташ вақтида пандемияга хос бўлган
касалликка чалинсалар уларга нисбатан суд жазонинг ўталмаган қисмини енгилроқ
жазо билан алмаштириши мумкин.
Шунингдек, Жиноят кодексининг 74-моддаси 3-қисми “ижтимоий хавфи
катта бўлмаган ёки унча оғир бўлмаган жинояти учун суд тайинлаган жазони ўташ
вақтида пандемияга хос бўлган касалликка чалинсалар” деган мазмундаги “г” банд
билан тўлдирилиши таклиф этилади.
Пандемия шароитида коронавирус инфекцияси (COVID-19) касаллигига
чаланган шахслар (маҳкумлар)ни жиноий жазодан озод қилиш институтини
такомиллаштирилиши нафақат жазодан кўзланган мақсадга, балки жиноят
қонунчилигининг принципларига ҳам мос келади. Шунингдек, жиноят
қонунчилигини пандемия шароитига мослашувчанлигини таъминлашда ҳам
муҳим аҳамият касб этади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
195
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодекси. Ўзбекистон Республикаси
Олий Кенгашининг Ахборотномаси, 1995 й., 1-сон. https://www.lex.uz/acts/111453.
2.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-ижроя кодекси. Ўзбекистон
Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 6-сон, 175-модда.
https://lex.uz/ru/docs/163629#170953.
3.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 7 ноябрдаги “Жиноят-
ижроя қонунчилигини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ–
4006-сон қарори. Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 08.11.2018 й.,
07/18/4006/2166-сон, 13.12.2018 й., 06/18/5597/2300-сон. https://lex.uz/docs/4045443.
4.
Ўзбекистон
Республикаси
Ички
ишлар
вазирлиги,
Ўзбекистон
Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг “Оғир касалликка чалинган
маҳкумларни тиббий текширувдан ўтказиш ва уларни касаллиги туфайли жазони
ўташдан озод қилишга тақдим этиш қоидаларини тасдиқлаш ҳақида”ги 2008 йил
13 августдаги 12 ва 9-сон қарори (09.09.2008 й., рўйхат рақами: 1854). Ўзбекистон
Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2008 й., 37-38-сон, 385-модда.
https://lex.uz/ru/docs/1390458#1390635.
5.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг “Жазони ўташдан
муддатидан илгари озод қилиш ва жазони енгилроғи билан алмаштириш
бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги 2016 йил 27 декабрдаги 28-сон қарори.
https://www.lex.uz/docs/3115182.
6.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2020 йил 28 апрелдаги
“Судлар томонидан Ўзбекистон Республикаси ҳудудида коронавирус инфекцияси
(COVID-19) тарқалишининг олдини олишга қаратилган чоралар жорий этилиши
муносабати билан қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари
тўғрисида”ги 8-сон қарори. https://lex.uz/docs/4805217.
7.
“Уголовный кодекс Российской Федерации” от 13.06.1996 N 63-ФЗ (ред. от
05.04.2021, с изм. от 08.04.2021). http://www.consultant.ru/ document/cons_doc_LAW_
10699/10634082c5c8a2f56f.
8.
Уголовный кодекс Азербайджанской Республики (утвержден Законом
Азербайджанской Республики от 30 декабря 1999 года № 787-IQ) (с изменениями и
дополнениями по состоянию на 06.10.2020 г.). http://continent-online.com/Document
/?doc_id=30420353#pos=1041;-20ё.
9.
Уголовный кодекс Грузии. Законодательный Вестник Грузии-ЗВГ, 41(48),
13/08/1999. https://matsne.gov.ge/ru/document/view/16426publication.
10.
Уголовный кодекс Республики Беларусь. 9 июля 1999 г. № 275-З.
https://etalonline.by/document/?regnum=HK9900275.
11.
Уголовный кодекс Республики Молдова. Nr. 985 от 18.04.2002. https://
www.wipo. int/ edocs/lexdocs/laws/ru/md/md099ru.pdf.
12.
Уголовный кодекс Республики Казахстан от 3 июля 2014 года № 226-V
(с изменениями и дополнениями по состоянию на 30.12.2020 г.). https://online.
zakon.kz/ document/?doc_id=31575252#pos=1380;-56.
13.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексига шарҳлар. Ўзбекистон
Республикаси Ички ишлар вазирлиги. // – Т.: “Адолат”. Муаллифлар жамоаси.
1997. Б. 164 – Б. 624.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
196
14.
Рустамбоев М.Ҳ. Ўзбекистон Республикаси жиноят ҳуқуқи курси. II том.
Умумий қисм. Жазо тўғрисида таълимот. Олий таълим муассасалари учун дарслик.
// – Т.: «Ilm Ziyo», 2011. – Б. 177. – Б. 304.
15.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. “Ўзбекистон миллий энциклопедияси”
Давлат илмий нашриёти. Тошкент. “П” ҳарфи, – Б. 331. – Б. 212. http://n.ziyouz.com
/books/uzbek_tilining.
16.
Ветеринария микробиологияси, вирусологияси, эпизоотологиясига
оид изоҳли луҳат ва маълумотнома.: Х. Салимов ва бошқалар. Тошкент: “Tafakkur”,
2013. 208 бет, 84-бет.
17.
Jake Phillips. Probation Workers’ Practice and Practice Ideals in a Culture of
Control. This dissertation is submitted for the degree of Doctor of Philosophy. July 2013.
Institute of Criminology, University of Cambridge. – P. 223. – P. 38.
18.
John Hilgendorf. Understanding the role of probation: observing the
effectiveness of probation as an alternative to incarceration in larimer county, Сolorado.
Thesis. Colorado State University. Spring 2017. – P. 83. – P. 69.
19.
Низамитдинова Е.М. Освобождение от отбывания наказания по
российскому уголовному праву. Автореферат на соискание ученой степени
кандидата юридических наук. Саратов 2018. – С. 22. – С. 8.
20.
Бадамшин И.Д. Условно-досрочное освобождение от отбывания наказания
в законодательстве России. Автореферат на соискание ученой степене кандидата
юридических наук. Омск 2005. – С. 28. – С. 14.
21.
Ефримова И.А. Институт освобождения от наказания в теории уголовного
права, законодательной и судебной практике. Диссертация на соискание ученой
степени доктора юридических наук. Саратов 2018. – С. 504. – С. 112.
22.
Данелян С.В. Освобождение от отбывания наказания в уголовном
законодательстве российской федерации (теоретические, законодательные и
правоприменительные аспекты). Автореферат на соискание ученой степени
кандидата юридических наук. Махачкала 2006. – С. 26. – С. 10.
23.
Жданова О.В. Освобождение от наказания в связи с болезнью: уголовно-
правовые и уголовно исполнительные аспекты. Автореферат диссертации на
соискание ученой степени кандидата юридических наук. Москва., 2008. Академия
управления МВД Россия. – С. 24. – С. 8. – С. 19.
24.
Коронавирус нималарни ўзгартиради: ижтимоий-ҳуқуқий жиҳатлар.
Р. Давлетов – адлия вазири. Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигининг расмий
веб-сайти. 2020 йил 14 апрел.
25.
Пандемиядан кейинги ҳаёт: Келгусида нималарга алоҳида эътибор
қаратишимиз керак? Р.Холмуродов – Самарқанд давлат университети ректори.
Ўзбекистон Миллий ахборот агентлигининг расмий веб-сайти. 2020 йил 20 май.
26.
http://uza.uz/oz/society/pandemiyadan-keyingi-ayet-kelgusida-nimalarga-
alo-ida-etibor-20-05-2020.
