Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
About medical institutions of russian language in uzbek groups
D.Y. FAYZIEVA
1
Samarkand State Medical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2021
Received in revised form
20 March 2021
Accepted 15 April 2021
Available online
20 May 2021
This article discusses how to communicate in Russian in
Uzbek groups at medical schools, the use of anatomical terms,
and the orientation and practical use of the professional
language.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
phonetics,
grammar, vocabulary,
morphological features of a
word, interpretation,
translation,
anatomical terms,
teaching methods,
interaction process.
Rus tili fаnini tibbiyot institutlаri o‘zbek guruhlаridа o‘tilishi
hаqidа
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
fonetika, lug‘at,
grammatika,
so‘z boyligi,
so‘zning morfologik
xususiyatlari,
sharh, tarjima,
anatomik terminlar,
o‘qitish metodikasi,
o‘zaro taʼsir jarayoni.
Ushbu maqolada tibbiyot oliygohlarida o‘zbek guruhlarida
rus tilida muloqot yuritish, anatomik terminlarni ishlatish
hamda professional kasbiy tilga yo‘naltirish va undan amalda
foydalanish xaqida so‘z yuritiladi.
1
Lecturer at the Samarkand State Medical Institute. Samarkand, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
304
О прохождении русского языка в узбекских группах
медицинских институтов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
фонетика, словарь,
грамматика, лексика,
морфологические
особенности слова,
толкование, перевод,
анатомические термины,
методика обучения,
процесс взаимодействия.
В этой статье рассказывается о том, как общаться на
русском языке в узбекских группах в медицинских ВУЗах, об
использовании анатомических терминов, а также об ориентации
и практическом использовании профессионального языка.
Rus tilini chet tili sifatida o‘qitish uzoq vaqtdan beri metodika, amaliyot, nazariya bo‘yicha
noyob ilmiy tajribaga ega bo‘lgan maxsus fan sifatida ajralib turdi. Hozirgi kunda rus tilining chet tili
sifatida funktsional-kommunikativ linguodidaktik modelini amaliy kurslar uchun asos sifatida
ishlab chiqish zamonaviy ilm-fanning istiqbolli yo‘nalishlaridan biridir. Ijtimoiy rivojlanishning
hozirgi bosqichida chet tilini o‘zlashtirishning sifati va darajasi asosan individual samaradorlik,
o‘zgaruvchanlik va harakatchanlik uchun individual qobiliyat bilan belgilanadi, bu nafaqat yod
olishni, balki yangi ta’limni idrok etish va rivojlantirishda tizimli tayyorgarlikni ham talab qiladi.
Chet el tillarini o‘qitish metodikasini rivojlantirishning zamonaviy tendentsiyalarini aks ettiruvchi
o‘quv adabiyotlarining adekvat tanloviga asoslangan materiallar, o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi
o‘zaro ta’sir jarayonini qayta qurishni kamaytirmaydi.
Chet tili sifatida rus tili darsining tashkiliy tomoni uchta asosiy maqsadni amalga oshirish
bilan ifodalanadi: o‘qitish, rivojlantirish, tarbiyalash. U nutq, tinglash, o‘qish va yozish qobiliyatlari
orqali amalga oshiriladi [1]. Bunga parallel ravishda til materiali: fonetika, lug‘at va grammatika
o‘qitiladi. Tilni, boshqa har qanday murakkab mexanizm singari, ikkita pozitsiyadan o‘rganish
mumkin: u qanday ishlaydi va undan amalda qanday foydalanish kerak.
Bitta dars ushbu bosqichlarning barchasini o‘z ichiga olmaydi. U yoki bu o‘quv materialini
tanlash darsning turiga (boshlang‘ich til ko‘nikmalarini shakllantirish; til ko‘nikmalarini
takomillashtirish; til ko‘nikmalarini tizimlashtirish; olingan bilim va ko‘nikmalarni tekshirish va
baholash), guruh darajasiga, soat soni [2].
Dastlabki bosqichda muallifning maqsadi talabalar uchun potentsial so‘z boyligini
shakllantirishdir, chunki uning yo‘qligi talabalarga o‘z mutaxassisliklari bo‘yicha matnlarni
tushunishni qiyinlashtiradi. Ushbu maqsad matndan oldingi vazifalarda amalga oshiriladi, bu
matnni o‘qish, tushunish va ko‘paytirish jarayonida tildagi qiyinchiliklarni bartaraf etishga yordam
beradi. Matndan oldingi barcha vazifalar yangi lug‘at materiallaridan foydalangan holda zamonaviy
rus tilining iloji boricha ko‘proq bo‘limlarini qamrab oladigan tarzda ishlab chiqilgan – bu
leksikologiya, fonetika, morfologiya, so‘z yaratish va boshqalar. Shunday qilib, boshida, ushbu
mavzu bo‘yicha barcha yangi lug‘at ingliz tiliga tarjima bilan berilgan. Tarjima tasodifan berilmaydi,
chunki ushbu kursning barcha talabalari ingliz tilida ta’lim olishadi.
Yangi lug‘at bilan tanishgandan so‘ng, o‘qituvchi bilan birgalikda bajariladigan vazifalar
taqdim etiladi. Bunday vazifalar talabalarga diqqatni yangi leksik materialga qaratish, o‘quvchilarni
so‘zning etimologiyasi bilan tanishtirish, unga bog‘liq so‘zlar bilan aloqani ko‘rib chiqish
imkoniyatini beradi. Masalan, talabadan so‘zning ayrim morfologik xususiyatlarini aniqlash,
leksemaning morfemik tarkibini aniqlash, so‘z yasovchi paradigma tuzish va h.k. Matngacha
topshiriqlarning bu xilma-xilligi talabalarga nafaqat yangi so‘z boyliklarini o‘zlashtirishga, balki
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
305
ularni o‘zlarining faol so‘z birikmalariga qo‘shishga yordam beradi. Shuningdek, u yangi lug‘at
asosida grammatik qoidalarni takrorlaydi [3]. Ushbu material mustaqil ishlash uchun
mo‘ljallanmagan, til tarixini bilishni talab qiladi, shuning uchun u o‘qituvchi nazorati ostida kiritiladi.
Quyida bir nechta mashq mashgulotlari keltirilgan:
1. Qo‘shimchalar yordamida ushbu ismlardan sifatlar hosil qiling
-ov- / -ev-
-n-
miya
nutq
zamin
ovqat
burun
og‘iz
tos suyagi
neyron
bosh
orqaga
tizim
bosh suyagi
suyuqlik
kislorod
2. Bir xil ildiz bilan so‘zlarni birlashtiring.
Qon – …
Ritm – ...
Yordam – …
Organ – ...
Himoya – ...
Asab – ...
3. Fe’llardan otlar yasang va iboralar hosil qiling.
Belgilash → ...
Oqish → ...
Orqaga →…
Qondirish → ...
Bajarish → ...
Joylashish uchun → (+ g) ...
4. So‘zlarni o‘qing, ulardan mumkin bo‘lgan iboralarni tuzing.
hujayra
atrium
tomirlar
organ
Bo‘lim
oyoq-qo‘l
miya
scion
yuqori
asabiy
ko‘krak qafasi
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
306
ichi bo‘sh
bosh
to‘g‘ri
bel
Yangi so‘z boyligini birlashtirgandan so‘ng, ish mutaxassislik bo‘yicha matndan boshlanadi.
Birinchi o‘qish paytida, qoida tariqasida, har bir so‘zga e’tibor qaratish shart emas, talaba matnning
umumiy ma’nosini “tushunishi” kerak, shuning uchun avval u o‘qituvchini tinglaydi yoki o‘zi matnni
to‘liq o‘qiydi. Matn bilan dastlabki tanishishdan so‘ng, o‘qituvchi o‘qiganlari to‘g‘risida etakchi
savollarni berib, o‘quvchining darsning keyingi bosqichlariga tayyorgarlik darajasini aniqlashga
imkon beradi – jumlalarni sharhlash va mashqlarni bajarish. Alohida xatboshilarni o‘qib bo‘lgach,
“tinglash (o‘qish) iboralarda amalga oshiriladi va sharh, tarjima, talqin bilan birga olib boriladi”
Маtndan keyingi topshiriqlar ikki guruhga bo‘linadi. Vazifalarning birinchi guruhi o‘quvchilar
etiborini matnning mazmuniga qaratadi va ma’lumotni aniqligini tekshirishga qaratilgan:
1. Gaplarni o‘qing va xatolarni topping:
1)
Suyak tizimi ... (mushaklar, suyaklar, organlar) dan iborat.
2)
Leykotsitlar ... (himoya, gaz almashinuvi, ivish) funktsiyasini bajaradi.
3)
Serebellum ... (eshitish, ko‘rish, holat) uchun javobgardir.
4)
... (son suyagi, bilak, ko‘krak suyagi) - bu naycha suyagi.
5)
Odamning ... (400, 300, 200) mushaklari bor.
6)
Nafas olish tizimi ... (og‘iz, burun, qizilo‘ngach) dan iborat.
2. Tegishli fe'llarni kiriting.
Asab tizimi ... barcha organlarning ishi. Asab tizimi ... markaziy va periferik asab tizimi.
Markaziy asab tizimi ... miya va orqa miyadan.
Miya ... tanamizning barcha faoliyati va ... fikrlash, xotira, hissiyot va nutq jarayonlari uchun.
Voyaga etgan odamning miyasi ... 1 kilogramm 400 gramm va tarkibida 14 (o‘n to‘rt) milliarddan
ortiq asab hujayralari mavjud. Miya ... ikki qismdan iborat: miya sopi va katta miya bilan.
3. Gapdagi xatoni toping va to‘g‘risini yozing.
1)
Erkin yuqori oyoq suyagi, bilak va qo‘l suyaklaridan iborat.
2)
Orqa miya bo‘limlarga bo‘linadi: bo‘yin, ko‘krak, umurtqali, sakral, koksikulyar.
3)
Erkin pastki oyoq suyagi, tibia va bilakni o‘z ichiga oladi.
4)
Qo‘lga bilak, metatarsus va barmoqlarning falanjlari kiradi.
5)
Oyoqda tarsus, metakarpus va falanks suyaklari.
Ushbu turdagi topshiriqlarni bajarish jarayonida talaba bir necha bor matnlarga murojaat
qilishga majbur bo‘ladi, bu esa til materialini beixtiyor yodlashga yordam beradi.
Ikkinchi guruhning vazifalari o‘quvchilarni matnni ko‘paytirishga tayyorlaydi, diagramma,
reja yordamida tayyorlangan monologik bayonot tuzadi. Quyida keltirilgan matndan keyingi
topshiriqlar turlari o‘qituvchining maqsadini to‘liq amalga oshiradi – talabada turli xil sintaktik
konstruktsiyalar (“nimaga nimani o‘z ichiga oladi”, “nimadan iborat”, “nimaga ishora qiladi)
yordamida monologik bayonot tuzish ko‘nikmalarini shakllantirish”, “nimaga nimaga bo‘linadi”,
“nimani nimadan hosil qiladi”, “nimaning bir qismi” va boshqalar).
1. Fe’llar va so‘zlar yordamida “Pastki oyoq-qo‘l skeleti” matnini tuzing
SOZLAR
Fe’llar
SOZLAR
pastki oyoq
kestirib qo‘shma
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
307
suyak suyagi
tibia
oyoq skeleti
tarsus
metatarsus
falankslar
nimadan iborat? (R.p.)
nimani nimaga bog‘laydi?
qayerga kiradi?
nimaga ulanadi?
nima bilan hosil bo‘ladi?
nimani shakllantiradi?
pastki oyoq
kestirib qo‘shma
suyak suyagi
oyoq skeleti
tarsus
metatarsus
falankslar
2. To‘g‘ri tartibda matn konturini yarating:
1)
Orqa miyaning kattaligi va vazni.
2)
Miyaning funktsiyalari.
3)
Miyaning bo‘limlari.
4)
Neyronning tarkibi.
5)
Orqa miyaning funktsiyalari.
6)
Miyaning vazni.
7)
Orqa miyaning tarkibi.
8)
Inson asab tizimining tarkibi.
9)
Miyaning har bir qismining funktsiyalari.
10)
Periferik asab tizimining tarkibi.
Rivojlantiruvchi maqsad nafaqat tibbiyot ixtisosligi bo‘yicha, balki lug‘at boyligini
kengaytirishga, o‘rganilayotgan tilning mamlakati to‘g‘risida bilimlarni to‘plashga qaratilgan nutqni
rivojlantirish uchun darslarda rus tilidan chet tili sifatida foydalanishni o‘z ichiga oladi. Masalan, faol
foydalaniladigan vazifalar: rasmlarga binoan matn tuzish, rasmlarda keltirilgan bayramlar haqida
so‘zlab berish, matnni rus tiliga tarjima qilish, qaysi so‘zning satrda ortiqcha ekanligini aniqlash va
h.k.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ibragimova L.G., Svetlova R.M. RFLNI TIBBIY UNIVERSITETIDA O‘QITISH
(II KURSDA Xorijiy talabalarni o‘qitish tajribasi) // Zamonaviy ilm talab qiladigan
texnologiyalar. – 2016. – № 12-3. – B. 594–598.
2.
URL: http://www.top-technologies.ru/ru/article/view?i.
3.
Amanova N. (2019). Genre and stylistic features of the structure and dynamics of
the development of modern Uzbek pop music. Eurasian music science journal, 1(1). –
PP. 121–137.
