Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
“The reason for writing the anthology” in the copies of
manuscript “Tazkirai shuaro”
Surayyo DUSTOVA
1
Jizzakh State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2021
Received in revised form
20 March 2021
Accepted 15 April 2021
Available online
20 May 2021
The anthology of Hasanmurod Laffasi “Tazkirai shuaro” is
significant as it contains valuable information about the life path
and creative heritage of about sixty writers who have created
within the framework of the Khiva literary environment, which
is not available in other sources. This article provides
information about handwritten copies of the work “Tazkirai
shuaro”. Also, similar and different sides of the reason for the
writing of the work in the manuscripts of anthology were studied
and conclusions were drawn.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
anthology,
manuscript,
clerk,
source,
copy, inventory,
fond, gazelle,
work, script,
literature, poet,
page, author.
“Тазкираи шуаро” қўлёзма нусхаларида “асарнинг ёзилиш
сабаби” қиёси
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
тазкира,
манба,
котиб,
нусха,
инвентар,
фонд,
ғазал,
асар,
хат,
адабиёт, шеър,
варақ, муаллиф.
Ҳасанмурод Лаффасийнинг “Тазкираи шуаро” асари Хива
адабий муҳити доирасида ижод қилган олтмишга яқин
қаламкашларнинг ҳаётий йўли ва ижодий мероси тўғрисида
бошқа ёндош манбаларда мавжуд бўлмаган қимматли
маълумотларни қамраб олганлиги билан аҳамиятга эга.
Ушбу мақолада “Тазкираи шуаро” асарининг қўлёзма
нусхалари
ҳақида
маълумот
берилди.
Шунингдек,
тазкиранинг қўлёзма нусхаларидаги асарнинг ёзилиш
сабабини ўхшаш ва фарқли томонлари ўрганилиб хулосалар
чиқарилди.
1
Senior lecturer, Jizzakh State Pedagogical Institute. Jizzakh, Uzbekistan.
E-mail: dustova@gmail.com.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
486
«Причина написания антологии» в копиях рукописи
«Тазкираи шуаро»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
антология,
источник,
писарь,
экземпляр,
инвентарь,
фонд,
газель,
произведение,
письмо,
литература,
стихи,
страница,
автор.
Антология Хасанмурода Лаффаси «Тазкираи шуаро»
знаменательна тем, что в ней продолжается ценная
информация о жизненном пути и творческом наследии
около шестидесяти писателей, которые творили без рамок
хивинской литературной среды, чего нет в других
источниках. В данной статье приводится информация о
рукописных копиях произведения «Тазкираи шуаро». Кроме
того, были изучены сходные и разные стороны сезона для
написания работы в рукописях Антологии и были
составлены соглашения.
Ҳасанмурод Муҳаммад Амин ўғли шоирнинг тўлиқ исми, Лаффасий унинг адабий
тахаллусидир. У Хивада “1880 йил, яъни ҳижрий 1299 ҳижрийда моҳи шаволнинг бирланчи
намоз жума кунининг тилуиндин бир соат муқаддам таваллуд топиб, ота тарбиясида
камолга етишиб, эски диний мактабларда ўқиб, хат саводли бўлгач, диний мадраса ичра
бирон хизматда бўлган ҳолда анчагина хизмат натижасида ул Лаффасий тахаллус қилиб
“Камкор ул ушшоқ” исмлик бир девон асар тасниф қиладур”.
Лаффасий тарих илмига қиззиққанлиги сабабли “Гулшани саодат”, “Хива
воқеалари”, “Хоразм тарихий материаллари”, “Хива осори атиқа тарихлари”, “Хоразм
мамлакати ва ҳудудлари”, “Озод қул” номли асарларини ёзиб колдирган бўлса, лирик шоир
сифатида “Комкор-ул-ушшоқ”девони ва “Меҳр-муҳаббат” номли шеърий достони,
тазкиранавис сифатида эса “Тазкираи шуаро” асарини мерос қолдирган.
Ҳасанмурод Лаффасийнинг “Тазкираи шуаро” асари Хива адабий муҳити доирасида
ижод қилган олтмишга яқин қаламкашларнинг ҳаётий йўли ва ижодий мероси тўғрисида
бошқа ёндош манбаларда мавжуд бўлмаган қимматли маълумотларни қамраб олганлиги
билан аҳамиятга эга.
Асарнинг қўлёзмалари Ватанимизнинг турли қўлёзмалар фондларида сақланиб
келинмоқда. Ҳозирда биз тазкиранинг тўртта қўлёзма нусхасини асосий манбалар
сифатида қиёсий аспектда тадқиқ этмоқдамиз. Тадқиқотимиз объекти сифатида олинган
“Тазкираи шуаро”нинг ЎзР ФА Шарқшунослик институти қўлёзмалар фондида
сақланаётган № 9494, № 11499, № 12561 рақамли қўлёзма нусхалари ва ЎзР ФА Алишер
Навоий
номидаги
Давлат
адабиёт
музейидаги
№ 213 рақамли қўлёзма нусхаси турли йилларда кўчирилган.
Тазкиранинг қўлёзма нусхаларини ўрганишимиз жараёнида асарнинг ёзилиш
сабабида ҳам фарқлар борлигининг гувоҳи бўлдик. №11499 рақамли қўлёзма ва
Бобожонов нашри ҳамда Анвар Отабоев нусхаларида дебоча, сўз боши йуқ, асар Муниснинг
ҳаёти ва ижодидан бошланиб кетган. №12561 ва №9494 рақамли қўлёзма нусхаларда эса
бир хил дебоча (ҳамд) келган. Сўнгра асарнинг ёзилиш сабаби №12561 рақамли қўлёзмада
26 байт назм орқали қуйидагича бошланган:
Тушуб бошимға бир кун онча савдо,
Ёғибон дамбадам минг турли ғавғо.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
487
№12561 рақамли нусхадаги назмда берилган адибнинг қўлёзмани ёзишдан мақсади
№213 рақамли қўлёзмада ҳам айнан мавжуд, бироқ у 26 байт эмас, балки 28 байтдан
иборат. №213 рақамли қўлёзманинг бошида берилган бир байт №12561 рақамли нусхада
берилмаган:
Аё дўсти содиқ, сизга ҳолим,
Ки сизга деюрга йўқ мажолим.
میلاجم قوی هکروید هکزیس یگ
Шунингдек, охирида берилган бир байтдан аввалги байт ҳам №12561 рақамли
қўлёзма нусхада берилмаган:
Манэ маҳзун кўнгил афгордурман,
Ғамэ кулфат била ҳам ёрдурман.
نمرودراکفا لکنوک نوزحم ینم
هلیب تفلک یمغ
نمرودرای مه
Бу асарнинг назмда берилган ёзилиш сабаби С. Самандарованинг “ХХ аср ўзбек
тазкиралари” номли диссертациясининг 13–15-бет ва 53–54-бетларида ҳамда “Лаффасий
тазкираси
ва
унинг
қўлёзмалари”
рисоласининг
26-бетида
№213 рақамлиқўлёзма нусхадан кирилл ёзувига ўгирилган ҳолатда берилган, бироқ
юқорида берилган байтлар ҳақида ҳеч бир нарса ёзилмаган.
№213 қўлёзма нусхадан С.Самандарова кирилл ёзувига ўгирганда баъзи сўзлар хато
ўқилган:
С. Самандаровада:
Аё, дўсти содиқ, сизга ҳолим
Ки, сизга айурға йўқ мажолим. (13–53-бет)
№213 қўлёзмада:
Аё, дўсти содиқ, сизга ҳолим,
Ки сизга дейурга йўқ мажолим. 1б варақ
میلاح هکزیس قداص تسود ایا
میلاجم قوی هکروید هکزیس یگ
С. Самандаровада:
Бу кун айла китоб онча шеърлар,
Ки, шеърлар санга ёри бўлурлар. (14–54-бет)
№213да ва №12561да:
Бу кун айла китобат онча шеърлар,
Ки, шуаролар санга ёри бўлурлар.
(2а варақ, 5б варақ)
رلارعیش هجنآ تباتک لایا نوک وب
رلارولوب یرای اکنس رلاارعُش یک
С. Самандаровада:
Бу Хоразм ичра ўткан онча шоир,
Ки жаъм айла аларни санга моҳир. (54-бет)
№213 ва №12561да:
Бу Хоразм ичра ўтган онча шоир,
Ки жамъ айла оларни санки моҳир.
(2б варақ,5б варақ)
رعاش هچنآ ناکتوا ارجیا مزراوخ وب
رهام هکنس ینرلاآ هلیا عمج یک
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
488
С. Самандаровада:
Аларни бир китоб айла сан
Бериб равнақ аларга он қадар сан. (54-бет(
№213 ва №12561да:
Оларни бир китобат айлагил сан
Бериб равнақ оларға он қадар сан.
(2б варақ, 5б варақ)
نس لیک هلیا تباتک رب ینرلاآ
نس ردقنآ هغرلاآ قنور بیرب
Олима С. Самандарова бизнингча, №213 қўлёзма нусхани ўқиб кўрмаган ёки хато
ўқиган бўлиши мумкин. №12561 қўлёзма нусхани эса умуман кўрмаган, ваҳоланки,
диссертация ёзилган вақтда №12561 қўлёзма нусха Шарқшунослик институтида бўлган.
№9494 қўлёзма нусхада эса дебочадан сўнг бу тазкирани ёзишдан мақсад, ёзишни ким
таклиф этганлиги ҳақида, Лаффасий томонидан “Хоразм диёрининг Хева давлат
музейининг директури Кваркиянким, асли Озарбойжонлидур. Ул киши бир куни ман
фақир шикаста кўнгулни чақириб, мурувват ва марҳаматлар қилиб дедики: “Эй биродар ва
эй дилхаста, замона адабиётчиларининг гавҳарисанким, ҳозирда санинг фаҳму идрок ва
фаросатлиғ замиринг хушдур. Чунончи хонлиғ даврида ўткан адабиётчи шоирларнинг
таржимаи ҳолларидин нуктадонлиғ қилиб, аларнинг ҳолларидин бир тўплам вужудга
келтуруб китобат қилсанг, сандин бир ёдгор ва нишона бўлуб қолар эди. То ким замон
адабиёт суювчилари манфаатланиб сани ва мани ҳам ёд этиб турарлар”, деб амр қилиб
маслаҳат берган сабабли, гарчи қудратим етмаса ҳам онинг илтимосин рад қила билмай,
иқтидорим етканча Хевада ўткан шоирларнинг баъзи бир қардошлар ва қарт
кишиларнинг ёрдамлари билан, ҳамда Хоразм тарихшуносларининг маълумотлариға
суяниб, ушбу тўпламға Хева шоир ва адабиётчиларининг аҳволлари деб тасмия бердим... ”,
деб ёзилган ва бу берилган маълумотлар бошқа бирорта қўлёзмада йўқлиги билан
аҳамиятлидир.
Хулоса қилиб айтганда, “Тазкираи шуаро” қўлёзма нусхаларини ўрганишимиз
жараёнида асарнинг ёзилиш сабабидаги фарқлар шуни курсатдики, аввало, муаллиф
дастлабки қўлёзмага кейинчалик баъзи қўшимча ва тузатишлар киритган. Иккинчидан,
мазкур
қўлёзмалар
кейинчалик
котиблар
томонидан
кўчирилганда
айрим
қисқартиришларга йўл қўйилган.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Самандарова С. ХХ аср ўзбек тазкиралари. 13–15, 53–54-бетлар.
2.
Самандаров С. Лаффасий тазкираси ва унинг қўлёзмалари. – Б. 26.
3.
ЎзР ФА Шарқшунослик институти № 12561 рақамли қўлёзма нусха, 5а,
103 а варақлар.
4.
ЎзР ФА Алишер Навоий номидаги Давлат адабиёт музейи № 213 рақамли
қўлёзма нусха 1б, 2б варақлар.
5.
ЎзР ФА Шарқшунослик институти №9494 рақамли қўлёзма 2а варақ.
6.
Dustova, S. (2020). ЛАФФАСИЙНИНГ “ТАЗКИРАИ ШУАРО” АСАРИ МАНБАЛАРИ
ХУСУСИДА. Архив Научных Публикаций JSPI, 1(50). извлечено от
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
489
7.
Dustova, S. (2020). THE ANTHOLOGY OF HASANMURAD LAFFASI.
Архив Научных
Публикаций
JSPI
,
1
(50).
извлечено
от
https://science.i-
edu.uz/index.php/archive_jspi/article/view/4819
8.
Dustova, S. (2020). COMPARISON OF THE REASON FOR WRITING THE WORK IN THE
MANUSCRIPTS OF "TAZKIRAI SHUARO".
Архив Научных Публикаций
JSPI
,
1
https://science.i-edu.uz/index.php/archive_jspi/article/view/4836
9.
Dustova, S. (2020). THE ANTHOLOGY OF HASANMURAD LAFFASI.
Архив Научных
Публикаций
JSPI
,
1
(09).
извлечено
от
https://science.i-
edu.uz/index.php/archive_jspi/article/view/2375
