Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Improving crime prevention – requires time
Shukhrat ALIEV
1
Academy of Mia of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2021
Received in revised form
20 March 2021
Accepted 15 April 2021
Available online
20 May 2021
The article provides a scientific solution to the problems
associated with legislative norms and the practice of their
application to create an effective system of early warning of
offenses, improve the legal culture in society, educate citizens to
respect the law and intolerance to any manifestations of offenses,
coordinate
preventive
work,
and
introduce
modern
organizational and legal mechanisms for the prevention of
offenses.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
offense,
prevention,
crime prevention,
early warning of offenses,
women’s crime.
Ҳуқуқбузарликлар профилактикасини такомиллаштириш –
давр талаби
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
ҳуқуқбузарлик,
профилактика,
олдини олиш,
ҳуқуқбузарликларни
барвақт олдини олиш,
хотин-қизлар
жиноятчилиги.
Мақолада
ҳуқуқбузарликларни
барвақт
олдини
олишнинг таъсирчан тизимини яратиш, жамиятда ҳуқуқий
маданиятни юксалтириш, фуқароларга қонунга ҳурмат ва
қонун бузилишининг ҳар қандай кўринишига муросасизлик
муносабатини сингдириш, профилактик ишларни мувофиқ-
лаштириш,
ҳуқуқбузарликлар
профилактикасининг
замонавий ташкилий-ҳуқуқий механизм-ларини жорий
этиш бўйича қонунчилик нормалари ва уларни қўллаш
амалиёти билан боғлиқ муаммоларнинг илмий ечими
берилган.
1
Independent researcher of the Academy of Mia of the Republic of Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
2
Совершенствование профилактики правонарушений –
требование времени
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
правонарушение,
профилактика,
предупреждение,
раннее предупреждение
правонарушений,
женская преступность.
В статье дается научное решение проблем, связанных с
законодательными нормами и практикой их применения по
созданию действенной системы раннего предупреждения
правонарушений, повышению правовой культуры в
обществе,
воспитанию
у
граждан
уважительного
отношения к закону и нетерпимости к любым проявлениям
правонарушений,
координации
профилактической
работы,
внедрению
современных
организационно-
правовых механизмов профилактики правонарушений.
SUMMARY
Creating an effective system of early warning of offenses in the republic, improving
the legal culture in society, instilling in citizens a respectful attitude to the law and
intolerance to any manifestations of offenses, coordinating preventive work, scientific
solutions to problems related to legislative norms and the practice of their application for
the introduction of modern organizational and legal mechanisms for the prevention of
offenses are relevant. The adoption of the Law “On the Prevention of оffenses” in our
country on May 14, 2014 ensured the creation of a full-fledged mechanism for the
prevention of offenses. Since the law clearly specifies what types of preventive measures
are applied to persons who are prone to commit crimes and administrative offenses
covered by the concept of “offense”, from the moment they acquire dissent, the
circumstances of the victim’s guilt or innocence in committing an offense, the mechanism
for organizing and coordinating activities to prevent victimization, moral correction of
persons who have committed an offense, the application of general, special, individual and
victimological preventive measures in this regard.
Республикамизда ҳуқуқбузарликларни барвақт олдини олишнинг таъсирчан
тизимини яратиш, жамиятда ҳуқуқий маданиятни юксалтириш, фуқароларга
қонунга ҳурмат ва қонун бузилишининг ҳар қандай кўринишига муросасизлик
муносабатини сингдириш, профилактик ишларни мувофиқлаштириш, ҳуқуқбузар-
ликлар профилактикасининг замонавий ташкилий-ҳуқуқий механизм-ларини
жорий этиш бўйича қонунчилик нормалари ва уларни қўллаш амалиёти билан
боғлиқ
муаммоларнинг
илмий
ечимини
топиш
долзарб
ҳисобланади.
Мамлакатимизда 2014 йил 14 майда “Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси
тўғрисида”ги қонуннинг қабул қилиниши ҳуқуқбузарликлар профилактикасининг
тўлақонли механизми яратилишини таъминлади. Чунки қонунда “ҳуқуқбузарлик”
тушунчаси доирасида қамраб олинувчи жиноят ва маъмурий ҳуқуқбузарлик содир
этишга мойил шахсларнинг ғайриижтимоий хулқ-атворга эгалиги пайтиданоқ
қайси турдаги профилактик таъсир кўрсатиш чора-тадбирларининг қўлланилиши,
ҳуқуқбузарликнинг содир этилишида жабрланувчининг айбли ёки айбсиз
ҳолатлари, улар виктимлигининг олдини олиш, ҳуқуқбузарлик содир этган
шахсларни ахлоқан тузатиш, бу борада умумий, махсус, якка тартибдаги ва
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
3
виктимологик профилактик чораларни қўллаш фаолиятини ташкил этиш ва
мувофиқлаштириш механизми аниқ кўрсатиб берилди. Мазкур йўналишда
ҳукуматдан то энг қуйи бўғин бўлмиш маҳалла идоралари, ҳаттоки оддий
фуқарогача бўлган субъектлар тизими шакллантирилди ҳамда улар ўртасида
ҳуқуқбузарликлар профилактикаси соҳасига оид вазифалар тақсимланди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 14 мартдаги ПҚ–2833-сонли
“Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси ва жиноятчиликка қарши курашиш тизимини
янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қароридаги “давлат
идоралари аксарият ҳолларда ҳуқуқбузарликлар профилактикасини фақатгина
ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг вазифаси сифатида баҳолаб, оқибатда
ушбу фаолиятга лозим даражада эътибор қаратмаяпти” деган танқидий фикрда ҳам
ҳуқуқбузарликлар профилактикаси фаолият эканлиги таъкидланган [5].
Бундан ташқари, бугунги кунда халқаро терроризм, экстремизм, тобора
кўлами кенгайиб бораётган наркоагрессия, “оммавий маданият” каби бало-қазолар
мамлакатимизнинг ҳозирги куни ва келажаги учун жиддий таҳдидига
айланаётганлиги
Ўзбекистон
ҳуқуқбузарликлар
профилактикаси
миллий
тизимини янада такомиллаштириб боришни ҳамда бу соҳадаги ислоҳотларни
янада чуқурлаштиришни тақозо этмоқда [2].
А.С. Турсунов ва Ғ.А. Саъдуллаевлар таъкидлашганидек, экстремизмга қарши
курашнинг энг самарали усули – жамоат муҳитида унинг олдини олишдир [3].
Ҳозирги кунда республикамизнинг турли вилоятларида жамоат тартибини
сақлаш, ҳуқуқбузарликлар профилактикаси ва жиноятчиликка қарши курашиш
бўйича муайян тажрибалар яратилди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг
“Тошкент шаҳрида жамоат тартибини сақлаш, ҳуқуқбузарликлар профилактикаси
ва жиноятчиликка қарши курашишнинг сифат жиҳатидан янги тизимини жорий
этиш тўғрисида”ги ПҚ–3528‑сон (2018.14.02) ҳамда “Тошкент шаҳрида жамоат
тартибини таъминлаш, ҳуқубузарликлар профилактикаси ва жиноятчиликка
қарши курашиш самарадорлигини ошириш бўйича қўшимча чора‑ тадбирлар
тўғрисида”ги ПҚ–3786‑сон (2018.19.07) қарорлари қабул қилиниши муносабати
билан пойтахтда якдилликда жиноятчиликка қарши курашишнинг сифат
жиҳатидан ўзига хос янги тизими жорий этилди [1].
Буни қуйидагиларда кўриш мумкин:
Тошкент шаҳридаги туман ички ишлар бошқармалари (бўлимлари) негизида
туманларни комплекс ижтимоий – иқтисодий ривожлантириш бўйича секторлар
ҳудудлари доирасида куч ва воситаларни мақсадли тақсимлаган ҳолда ички ишлар
органлари фаолиятини мувофиқлаштириш бошқармалари ташкил этилди.
2018 йил 1 июлдан Тошкент шаҳрида жамоат тартибини таъминлаш,
ҳуқуқбузарликлар профилактикаси ва жиноятчиликка қарши курашиш тизимига
қуйидагиларни назарда тутадиган “Хавфсиз пойтахт” концепциясини эксперимент
тариқасида жорий этиш тўғрисидаги таклифи маъқулланди: соат 16:00 дан 8:00 га
қадар вақт оралиғида ички ишлар органлари, Миллий гвардия саф бўлинмалари
жамоат тартибини таъминлаш кучларининг камида 70 фоизини, шунингдек
жамоатчилик вакилларини жалб қилиш орқали куну тун уч сменали патруль
режимини ташкил этиш; ички ишлар ва прокуратура органларининг
профилактика, тезкор ва тергов бўлинмалари, маъмурий судлар, адвокатура,
шунингдек суд‑тиббий экспертиза хизматлари ходимлари томонидан сутканинг
кечки ва тунги вақтида хизмат фаолиятини тўлиқ амалга ошириш, кейинчалик
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
4
сутканинг кундузги вақтида 16 соат давомида уларни бевосита хизмат
вазифаларини бажаришдан озод этиш; ҳуқуқбузарликларнинг ўз вақтида олдини
олиш ва уларга чек қўйиш мақсадида ички ишлар органлари бўлинмалари, биринчи
навбатда, жамоат тартибини таъминлаш кучларининг патруль гуруҳлари ҳодиса
содир бўлган ёки сигнал берилган жойга максимал тезкорлик билан етиб боришини
таъминлаш [7].
Қуйидаги тартиблар жорий этилди:
патруллик қилиш учун бириктирилган ҳудудда жамоат тартибини бузиш
ҳолатлари мавжуд эмаслиги, уларнинг ўз вақтида олди олиниши ва уларга чек
қўйилиши сутканинг кечки ва тунги вақтида хизмат олиб бораётган жамоат
тартибини таъминлаш кучлари фаолиятини баҳолашнинг энг муҳим мезонлари
ҳисобланиши; сутканинг кечки ва тунги вақтидаги фаолият жамоат тартибини
таъминлаш кучларининг ва жалб этилган давлат органлари бўлинмалари шахсий
таркибининг яқин ҳамкорлигида ташкил этилиши; жамоат тартибини таъминлаш
кучлари томонидан сутканинг кечки ва тунги вақтида автомобилларда патруллик
қилиш аралаш тартибда, яъни ҳам автомобилларда, ҳам пиёда амалга оширилиши;
сутканинг кечки ва тунги вақтида хизмат олиб боришга жалб этилган жамоат
тартибини таъминлаш кучлари ва давлат органлари шахсий таркибининг
фаолияти даврий равишда сутканинг кундузги вақтидаги иш билан алмаштириб
турилиши; концепцияни амалга ошириш доирасида жамоат тартибини таъминлаш
кучларини мувофиқлаштириш ва алоқа мобиль марказларининг фаолият юритиши
амалиёти жорий этилди ва улар ички ишлар бўлимлари хизмат кўрсатиш
ҳудудларига бириктирилди.
Эришилган натижаларга қарамасдан, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш
масалалари кенг жамоатчиликнинг асосий эътибори марказидан ўрин эгаллаб
турибди. Буни, 2019 йилнинг 10 январь куни ўтказилган Ўзбекистон Республикаси
Президенти ҳузуридаги Хавфсизлик кенгашининг кенгайтирилган йиғилишида
Президентимиз Шавкат Мирзиёев томонидан мутасадди ташкилотлар зиммасига
республиканинг барча туман (шаҳар)лари бўйича илмий ёндашувлар асосида
ҳуқуқбузарликларнинг барвақт олдини олиш, жиноятчиликни жиловлаш ҳамда
жамоат хавфсизлигини таъминлаш юзасидан янги методика ва ўзига хос тажриба
яратишга доир вазифалар юклатилганлигида ҳам кўриш мумкин.
Хотин-қизлар билан ишлаш бўйича “Бухоро тажрибаси”.
Таъкидлаш жоизки, жиноятчиликка қарши курашнинг асосий ва устувор
йўналишларидан бири хотин‑ қизлар ўртасида ҳуқуқбузарликларнинг олдини
олиш бўлиб, бунда уларнинг ижтимоий‑ сиёсий фаоллиги ва турмуш даражасини
ошириш, уларга муносиб иш ўринлари яратиш, оғир аҳволга тушиб қолган хотин‑
қизларни ижтимоий реабилитация қилиш каби масалалар муҳим ўрин тутади.
Хотин‑қизлар ўртасида ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, уларни турли
тазйиқ ва зўравонликлардан ҳимоя қилиш, гендер тенглигини таъминлаш кабилар
башарият муаммоларидан ҳисобланади. Президентимиз Шавкат Мирзиёев
2019 йил март ойида Бухоро вилоятига ташрифи чоғида вилоятда 35 мингдан зиёд
аёллар иш билан таъминланмагани, хотин‑қизлар жиноятчилиги сақланиб
қолаётгани, ушбу ҳолат миллий менталитетимизга ёт ҳодиса эканлиги, буюк тарих
ва юксак салоҳиятга эга Бухорога мутлақо ярашмаслигини таъкидлади [4].
Шунингдек, 2019 йил охиригача аёлларнинг ижтимоий муаммоларини ҳал
қилиш, уларни иш билан таъминлаш, жиноят содир этмасликлари учун зарур
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
5
чоралар кўриб, Бухоро вилоятини хотин‑қизлар билан боғлиқ барча масалалар
бўйича энг намунали ҳудудга айлантириш, бунинг учун Хотин‑қизлар қўмитаси,
“Оила” илмий‑амалий маркази, маҳалла ва ички ишлар органлари биргаликда
ишлаши, ҳар бир аёл билан суҳбатлашиб, муаммолари бўлса, керакли ёрдам бериш
назарда тутилди.
Юқоридагилардан келиб чиқиб, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамасининг “Бухоро вилоятини хотин‑қизлар билан ишлаш йўналишида
намунали
ҳудудга
айлантириш
чора‑тадбирлари
дастурини
тасдиқлаш
тўғрисида”ги 495‑сон (2019.14.06) қарори қабул қилинди. Ушбу ҳужжатда Бухоро
вилоятида хотин‑қизларнинг ижтимоий‑сиёсий фаоллигини, турмуш даражасини
ошириш, уларга муносиб иш ўринлари яратиш, тадбиркорлик фаолиятини янада
қўллаб‑қувватлаш, жиноятчиликнинг олдини олиш ҳамда вилоятни ушбу
йўналишда намунали ҳудудга айлантириш билан боғлиқ масалалар белгиланди.
Хотин‑қизлар билан ишлаш бўйича Бухоро тажрибасининг таркибий
қисми ҳисобланган хотин‑қизлар ўртасида ҳуқуқбузарликлар профилактикасини
тизимли ташкил қилишда ҳамкорликни таъминлаш юзасидан қуйидаги янги
тажрибалар йўлга қўйилди.
Юқоридагилардан ташқари, хотин‑қизлар билан ишлаш ва оилаларда
маънавий-ахлоқий
қадриятларни
мустаҳкамлаш
масалалари
бўйича
мутахассисларнинг билимларини янада ошириш мақсадида ўқув курслари ташкил
қилинди, Бухоро вилоятидаги ушбу мутахассислар ва ички ишлар органларида
хотин ‑қизлар билан ишлаш бўйича профилактика (катта) инспекторлари ахборот
алмашуви тезкорлигини таъминлаш мақсадида маҳаллий бюджетнинг қўшимча
манбалари ҳисобидан дастурий таъминот ўрнатилган планшетлар билан
таъминланди, Когон шаҳридаги “Фурқат”, “Хўжабарги”, Бухоро шаҳридаги
«Садриддин Айний» маҳалла фуқаролар йиғинларида ижтимоий вазиятни тартибга
солиш юзасидан ҳамкорликда тадбирлар ўтказилди.
Шуни алоҳида қайд этиш жоизки, юқоридаги криминоген хусусиятга эга
омиллар: гиёҳвандлик; “оммавий маданият”; минтақавий можаролар; жаҳон
иқтисодий инқирози; глобаллашув; экологик ва бошқа шу каби халқаро хусусиятга
эга бузғунчи ғоялар, ҳодиса, воқеа ва жараёнлар таъсирида кучайтирилмоқда.
Аммо бугун мамлакатимиздаги криминоген вазият ва олиб борилаётган
доимий таҳлиллар натижасида айтишимиз мумкинки, сўнги йилларда
жиноятчиликни қаръиб 50 %га камайтиришга эришган бўлсакда, менталитети-
мизга хос бўлмаган айрим турдаги жиноятлар, жумладан: ижтимоий-маиший
тусдаги, оила-турмуш соҳасидаги айниқса ёшлар жиноятчилигининг мунтазам
содир этилаётганлиги ҳар биримизни чуқур ўйланишга мужбур қилади. Биргина
Бухоро вилояти ҳудида 2020 йилнинг давомида жами 3570 та жиноят содир этилган
бўлиб, шундан қарийб 1221 таси ёки 45% ёшлар, 99 таси ёки ишсизлар томонидан
содир этилган. Шунингдек, оила турмуш соҳасида содир этилган жиноятларнинг
ярими ижтимоий-маиший тусдаги жиноятлар турига кириши бу борада “оғриқли
нуқталаримиз”
ҳали
кўплигини
кўрсатади.
Муҳтарам
Президентимиз
айтганларидек “Битта бўлса ҳам жиноят бўлгани ҳаммамизни ташвишга солиши
керак”. Бу эса нафақат ҳуқуқбузарликка қарши бевосита курашувчи органлар, балки
бошқа давлат ва нодавлат органлар билан кенг ҳамкорликни янада
кучайтиришимиз кераклигини билдиради [5].
Шунингдек, ҳуқуқбузарликлар профилактикаси соҳасида “ҳамма бир ёқадан
бош қичариб” ҳаракат қилиш кераклигини англатади. Шу билан биргаликда
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
6
қарорда ҳуқуқбузарликлар профилактикасини бевосита амалга оширувчи органлар
ва муассасаларни жиноятчиликка қарши курашга жаб қилиш имконининг давлат
ҳокимият органларига берилиши “жиноятчиликни жиловлаш борасидаги
ишларимизнинг” марказлашганлигини кўрсатди.
Хулоса қилиб, шуни айтиш мумкинки, агар барча давлат ҳокимияти ва
бошқарув органлари, кенг жамоатчилик бир сўз билан айтганда ҳамма бир ёқадан
бош чиқариб, биргаликда “Менинг маҳалламда жиноят содир бўлмаслиги керак”,
деган туйғуни ҳар бир фуқаро, айниқса, ёшлар онгида шакллантирсак, бефарқлик,
лоқайдликка барҳам берсак, пировардида, ҳар бир оила, таълим муассасаси, ҳар бир
маҳаллани жиноятчиликдан холи ҳудудга айлантиришдек муқаддас мақсадни
амалга оширган бўламиз!
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
URL: http://www.lex.uz.
2.
А.К. Расулев. Совершенствование уголовно-правовых и криминологических
мер борьбы с преступлениями в сфере информационных технологий и
безопасности. д.ю.н. …дис. – Т.: 2018. – С. 16–18.
3.
А.С. Турсунов и Г.А. Саъдуллаев Современные проблемы противодействия
экстремизму в современном виртуальном мире международная научно-
практическая конференция «Экстремизм – новые вызовы региональной
безопасности» (26 марта 2021 г.) – Барнаул 2021.
4.
Мирзиёев Ш. Бухоро вилоятини хотин‑қизлар масалалари бўйича энг намунали
ҳудудга айлантиришимиз керак. – URL: https://president.uz/uz/lists/view/2469.
5.
Ўзбекистон Республикаси Президентимиз Шавкат Мирзиёев 2017 йил
14 мартдаги “Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси ва жиноятчиликка қарши
курашиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги
2833-сонли қарори // URL: http://www.lex.uz.
6.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 18.02.2020 й. ПФ–5938-сон
“Жамиятда ижтимоий-маънавий муҳитни соғломлаштириш, маҳалла институтини
янада қўллаб-қувватлаш ҳамда оила ва хотин-қизлар билан ишлаш тизимини
янги даражага олиб чиқиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони //
URL: http://www.lex.uz.
7.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПҚ–3786-сон 2018 йил
19 июндаги “Тошкент шаҳрида жамоат тартибини таъминлаш, ҳуқуқбузарликлар
профилактикаси ва жиноятчиликка қарши курашиш самарадорлигини ошириш
бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори. URL: http://www.lex.uz.
