Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Modern methods of language teaching
Nigmat SUYUNDIKOV
1
Tashkent pharmaceutical institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2021
Received in revised form
20 March 2021
Accepted 15 April 2021
Available online
20 May 2021
The paper focuses on the study of methods of teaching a
foreign language, aimed at activating the cognitive process of
students and the development of communicative communication
skills. Traditional methods of teaching, the history of their
development, methods of problem-based learning as an effective
means of teaching foreign languages are considered. The article
presents a comparative analysis of the effectiveness of
traditional and non-traditional communication methods, and
identifies their advantages and disadvantages.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
traditional teaching
methods,
non-traditional teaching
methods,
problem-based teaching
methods,
foreign language teaching,
educational process.
Тилларни ўқитишнинг замонавий усуллари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
анъанавий ўқитиш
усуллари,
ноанъанавий ўқитиш
усуллари,
муаммоли ўқитиш
усуллари,
чет тилини ўқитиш,
таълим жараёни.
Мақолада талабаларнинг тил билиш жараёнини
фаоллаштириш ва коммуникатив мулоқот кўникмаларини
ривожлантиришга қаратилган тил ўқитиш усулларини
ўрганишга қаратилган. Ўқитишнинг анъанавий усуллари,
уларнинг ривожланиш тарихи, чет тилларни ўқитишнинг
самарали воситаси сифатида ўқитиш усуллари кўриб
чиқилади. Мақолада анъанавий ва ноанъанавий ўқитиш
усуллари самарадорлигининг қиёсий таҳлили келтирилган
бўлиб,
уларнинг
афзалликлари
ва
камчиликлари
аниқланади.
1
Senior lecturer, Tashkent pharmaceutical institute. Tashkent, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
735
Современные методы преподавания языков
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
традиционные методы
обучения,
нетрадиционные методы
обучения,
методы проблемного
обучения,
обучение иностранному
языку,
учебный процесс.
В работе акцентируется внимание на исследовании
методов обучения иностранному языку, направленных на
активизацию познавательного процесса обучающихся
и
развитие
коммуникативных
навыков
общения.
Рассматриваются традиционные методы обучения, история
их
развития,
методы
проблемного
обучения
как
эффективное средство обучения иностранным языкам. В
статье проведен сопоставительный анализ эффективности
традиционных и нетрадиционных коммуникативных
методов, выявлены их преимущества и недостатки.
Мамлакатимизда олий таълим муассасаларининг моддий-техник базасини
мустаҳкамлаш, ўқув-методик таъминотини яхшилаш, мутахассис кадрлар
тайёрлаш соҳасида олиб борилаётган ислоҳотлар натижасида профессор-
ўқитувчиларнинг илғор таълим технологиялари ва ўқитиш усулларини татбиқ
этиш бўйича ташаббускорлигини ошириш, чет тилларини ўқитишнинг интерфаол
методларини жорий этиш имкониятлари кенгаймоқда. Республикамизла таълим
тизимида туб ўзгаришлар юз бераётган ҳозирги вақтда ўқитишнинг мазмуни ва
методлари тубдан қайта кўриб чиқишхорижий тилларни ўқитиш методикаси
тарихига ва унинг ривожланишидаги асосий тенденсияларини ўрганиш мақсадга
мувофиқдир. Ҳозирда чет тилларни ўқитиш методикасининг фан сифатида
юритилишига ҳеч ким шубҳа қилмайди. Методикани фан сифатида таърифлашдаги
йўналиш 40-йилларнинг охирларида пайдо бўлган методология ўз қонуниятлари
ва ўз тадқиқот усулларига эга бўлган фан сифатида эътироф этилади.
Методиканинг энг тўлиқ таърифи қуйидагича: "ўқитиш методикаси-ўқитишнинг
мақсад ва мазмуни, қолиплари, воситалари, усуллари, услублари ва тизимларини
ўрганадиган ҳамда чет тили материали асосида ўқитиш ва тарбиялаш
жараёнларини ўрганадиган фандир. Замонавий ўқитиш методларини таққослаш
муҳим рол ўйнайди, чунки тадбиқ этилаётган янги методлар улар асосида пайдо
бўлади ва замонавий методларга камчиликларга эга бўлмаслиги мақсадга мувофиқ
бўлади. Тил ўқитиш методикаси ривожланишининг бу босқичида энг кўп
қўлланиладиган коммуникатив йўналтирилган тушунчалар. Улар орасида энг
машҳури коммуникатив, лойиҳавий, интенсив ва фаолликка асосланган
усуллардир.
Уларнинг асосий қоидалари ҳақида: Коммуникатив методикани ишлаб
чиқиш тилларни ўқитишнинг мақсади сифатида чет тили маданиятини якуний
рағбатлантиришга олиб келди. Бундай тизимни эса фақат коммуникатив асосда
қуриш мумкин. Бундан ташқари, коммуникатив методдан фойдаланиш амалиёти
нафақат мулоқот воситаси сифатида чет тилини ўзлаштиришни, балки
ўқувчиларнинг ҳар томонлама шахсий сифатларини ривожлантиришни ҳам
таъминлайди.
Кейинги усул лойиҳа усули ҳисобланади: Охирги икки ўн йилликда таълимда
лойиҳавийлик каби тенденция шаклланди. Бу тушунча Буюк Британиядаги
Қироллик санъат коллежи томонидан 70-йиллар охиридатаклиф этилган ўқув
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
736
дастури мазмунида шакллантирилган. Таълимдаги гуманитар, бадиий ва илмий-
техник йўналишларнинг уйғунлиги натижасида юзага келган лойиҳа маданияти
билан чамбарчас боғлиқ. Лойиҳа маданияти, режалаштириш, ихтиро, яратиш, ижро
этиш ва лойиҳалаш санъати амалга ошириладиган ва дизайн сифатида
белгиланадиган умумий формуладир.
Лойиҳалаш маданиятини ўзлаштириш, талаба ижодий фикрлашга, ўз
ҳаракатларини мустақил режалаштиришга, мумкин бўлган вариантларни башорат
қилишга, улар олдида турган вазифаларни ечишга, ўрганган иш воситалари ва
усулларини амалга оширишга ўрганади. Лойиҳалаш маданияти ҳозирги кунда
таълим амалиётининг кўпгина соҳаларига лойиҳалаш методлари ва лойиҳалаш
ўқитиш методлари киради. Лойиҳа методи хорижий тилларни ўқитишда фаол
қўлланилади. Фан-техника жадал ривожланишининг замонавий шароитида
интенсив тараққиёт йўлига ўтиш муаммоси жамиятнинг барча соҳаларида шахс ва
мутахассислар шаклланишининг барча босқичларида кузатилмоқда. Тилларни
ўқитиш ҳар томонлама етук кадрларни тайёрлашда ҳам долзарбдир.
Ҳозирги кунда хорижий тилларни интенсив ўқитиш турли ривожланаётган,
янги яратилган ва мавжуд услубий тизимларда амалга оширилмоқда. Бу
талабаларнинг турли босқичда чет тилини ўргатишнинг ўзига хос мақсадларининг
хилма-хиллиги, шунингдек, ўқув шароитларининг хилма-хиллиги билан боғлиқ.
Тилларни ўқитишнинг фаолликка асосланган методикаси ақлий ҳаракатларнинг
босқичма-босқич шаклланиши назарияси билан ифодаланади. Бу назарияга
асосланиб, бир неча йиллар давомида ўқитиш технологиясини ишлаб чиқиш амалга
оширилди ва у кейинчалик фаолият методи деб номланди. Масофавий таълим-бу
масофавий таълим, яъни ўрганувчидан масофа билан ажралиб туради. Сўнгги
йилларда турли мамлакатлардаги олий ўқув юртлари масофадан ўқитиш учун
компютер телекоммуникация технологияларидан, жумладан, хорижий тиллардан
фойдаланиш имконияти мавжудлигига эътибор қаратмоқда. Масофавий
таълимнинг
бошқа
шаклларидан
фарқли
ўлароқ,
компютер
асосида
телекоммуникация ўқитиш имкониятларини:
–
ҳар қандай ахборотни масофада тез узатиш;
–
бу маълумотларни керакли вақт хотирада сақлаш, уни таҳрирлаш ва
бошқалар;
–
шу мақсадда махсус яратилган мултимедиали ахборотлар ёрдамида
интерактивлик ва ўқитувчи ва ўқув курсининг бошқа иштирокчиларининг тезкор
мулоҳазалари;
–
интернет орқали турли ахборот манбаларига, жумладан, масофавий ва
тарқатиладиган маълумотлар базаларига, бутун дунё бўйлаб кўплаб анжуманларга
кириш;
–
қўшма телекоммуникация лойиҳаларини, шунингдек, халқаро, электрон
конференциялар, компютер аудио ва видеоконференцияларини ташкил этиш.
Масофавий таълимнинг ҳар қандай тури қанчалик самарали бўлиши тўрт
омилга боғлиқ:
–
масофа билан ажралиб туришига қарамай ўқитувчи ва ўқувчи ўртасидаги
ўзаро самарали мулоқот;
–
бу жараёнда қўлланиладиган педагогик технологиялар;
–
ишлаб чиқилган услубий материаллар ва уларни етказиб бериш усуллари
самарадорлиги;
–
фикр-мулоҳазалар самарадорлиги.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
737
Бошқача
айтганда,
масофавий
таълимнинг
самарадорлиги
фойда-
ланилаётган материалларнинг ташкил этилиши ва услубий сифати ҳамда бу
жараёнга жалб этилган ўқитувчиларнинг маҳоратига боғлиқ.
Бундан ташқари, масофадан ўқитишнинг ҳар қандай турига хос бўлиши керак
бўлган бир қатор хусусиятлар мавжуд, шунинг учун уни самарали деб ҳисоблаш
мумкин:
–
масофавий таълим талаба фаолиятини янада пухта ва батафсил
режалаштиришни, уни ташкил этишни ўз ичига олади; ўқитишнинг вазифалари ва
мақсадларини аниқ баён этиш; зарур ўқув материалларини етказиб бериш;
–
масофавий
таълим
ўқув
дастурларининг
асосий
тушунчаси
интерактивликдир. Масофавий таълим курслари талаба ва ўқитувчи ўртасида
максимал мумкин бўлган интерактивликни таъминлаши, талаба ва ўқув материали
ўртасидаги тескари алоқа ҳамда гуруҳли таълим олиш имкониятини таъминлаши
керак;
–
ўқувчилар ўз ҳаракатларининг тўғрилигига ишонч ҳосил қилишлари учун
юқори самарали мулоҳазаларни тақдим этиш жуда муҳимдир. Тескари алоқа тезкор
бўлиши керак, пост-оператив, ва ташқи баҳолаш шаклида кечиктирилди;
–
ҳар қандай курснинг энг муҳим элементи-мотивация; бунинг учун турли
хил воситалар ва техникалардан фойдаланиш керак;
–
масофадан ўқитиш курсининг тузилиши модулли бўлиши керак, шунда
ўқувчи модулдан модулгача бўлган тараққиётларидан хабардор бўлиш имконига
эга, ҳар қандай модулни ўз хоҳишига кўра ёки назорат қилувчи ўқитувчининг
хоҳишига кўра, ўқитиш даражасига қараб танлаши мумкин. Шу билан бирга, катта
ҳажмли модуллар таълим олишга бўлган қизиқишни сезиларли даражада
камайтиришини таъкидлаш керак;
–
тилларини ўргатишда овоз жўрлиги алоҳида аҳамиятга эга бўлиб, уни
тармоқ технологиялари ёрдамида амалга ошириш мумкин.
Шундай
қилиб,
тилларни
ўқитиш
методларининг
ривожланиш
тенденцияларини кўриб чиқиш таржима қилиш назарий ва амалётини ўташ, сўз ва
грамматикани хорижий тил коммуникатив компетентлигининг маҳоратини
таъминлайдиган усулларга ўргатишдан иборат бўлган хулосалар чиқаришга имкон
беради; ҳозирда чет тилларни ўқитиш тизимида грамматика назариясининг роли
камайди ва ўзгарди, коммуникатив йўналиш тамойили жорий этилди,
талабаларнинг ўзаро алоқалари ва нутқ фаолиятининг роли ошди.
Шу муносабат билан биз француз методисти Ж.P. Блавацкийнинг фикрини
келтирамиз дарслик ёки ўқитиш методи қандай бўлишидан қатъий назар, бу
биринчи навбатда таълимнинг асосий бойлигини ташкил этувчи маълумотдир.
Ўқитувчи тил ўқитишда тор доирада чекланиб қолмаслиги керак. Маданий
ҳодисаларга, илм фанга мурожаат қилмасдан, тилни ўрганиш қашшоқлашади ва
фонетик, лексик ва грамматик ҳодисаларни ўзлаштириш ўз ўрнида қўллашга имкон
бермайди. Албатта, нутқ механизмларини ўзлаштиришга ва нутқ моделларини
тайёрлашга катта эътибор бериш керак,
Чет тилларни ўқитишнинг анъанавий ва ноанъанавий усуллари таҳлил
қилингандан сўнг шуни таъкидлаш керакки, чет тилини ўқитишнинг анъанавий
усули грамматикани ўрганиш ва таржима амалиётини мажмуада ўз ичига олади. Бу
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
738
усулларнинг характерли хусусияти сўз ва конструкцияларни эслаб қолиш, бу ҳам
самарали бўлди,ёдланган сўз ва иборалар эсда сақлаб қолиш. Анъанавий методлар
синфий тизимга асосланган бўлиб, нутқ фаолиятининг барча турларини:
грамматика, фонетика, сўз туркумларини ўргатиш, ўқитишнинг асосий методи
матнларни ўқиш ва таржима қилиш ва грамматикани ўрганиш бўлиб. Анъанавий
ўқитиш усуллари билан ўқитувчи асосан актёр вазифасини бажаради, талабалар
вазифаларини
бажарувчи
пассив
тингловчилардир.
Ушбу
усулларнинг
афзалликлари сўз бойлигини кенгайтириш, таржима техникаси ва грамматикасини
эгаллаш, шунингдек, ўрганилаётган тилнинг бадиий адабиёти билан танишиш,
улардан фойдаланиш тилларда таққослаш элементларини шакллантириш. Бу
усулларнинг камчиликлари оғзаки нутқ малакасининг йўқлиги, шунингдек, ҳиссий
ақл-идрок, ноанъанавий ўқитиш усулларида ўз ривожини топган ижодий
фаолиятдир.
Анъанавий усуллардан фарқли ўлароқ, чет тилларни ўқитишнинг
ноанъанавий усуллари, жумладан, муаммоли ўқитиш усуллари коммуникатив
фаолиятни, ижодий қобилиятларни, танқидий фикрлашни ва ақлий фаолиятни
фаоллаштиришга қаратилган, жонли мулоқот, ўқув жараёни реал ҳаётий
вазиятларга яқин. Муаммоли таълим методларидан фойдаланган ҳолда дарс
ўқувчилар фаолиятига қаратилади. Ўқув марказида ўқув фаолиятининг фаол
ижодий субъекти вазифасини бажарувчи талаба шахси туради. Ўрганилаётган
тилдаги гапларнинг семантик структурасини қуришда субектив фикрларнинг,
муайян муаммоли вазият ҳақидаги тасаввурларнинг ифодаланиши катта рол
ўйнайди. Муаммоли ўқитиш усуллари ўқув материалини проблемалаштириш, фаол
ўрганишни ташкил этиш билан характерланади.
Мустақил фаолият, ўқувчиларнинг фикрлаш қобилиятини ривожлантириш.
Ноанъанавий усулларнинг афзаллиги-анъанавий таълимга хос психологик
тўсиқларни бартараф етиш ва хато қилишдан қўрқишни бартараф етишдир.
Анъанавий усуллар замонавий лексикограмматик усул шаклида мавжуд
бўлиб, унга кўра, кўплаб тил мактаблари ишлайди, ноанъанавий усуллар, хусусан,
муаммоли ўқитиш усуллари хорижий тилларни ўқитиш амалиётида кенг
қўлланилади, мотивацияни оширади, ҳозирги босқичда мақбул ва долзарбдир.Янги
шароитда, хорижий тилларни ўқитиш муаммосини янги шакллантириш билан,
турли миллатдаги одамлар ўртасидаги мулоқот, мулоқот даражасини тубдан
оширишга фақат ижтимоий-маданий омилни аниқ тушуниш ва реал кўриб чиқиш
билан эришиш мумкинлиги, бу тилларда сўзлашувчи халқларнинг дунёси ва
маданияти билан узвий боғлиқдир.
Ҳозирги вақтда замонавий ахборот технологиялари масофадан ўқитиш
муаммосини ҳал қилиш учун чексиз имкониятлар яратади, чунки ахборотни
исталган масофадан, исталган ҳажм ва мазмунда сақлаш, қайта ишлаш ва етказиш
мумкин. Бундай шароитда масофавий таълим тизимини ташкил етишда масофавий
таълимни методик ва асосли ташкил етиш биринчи ўринга чиқади. Бунда нафақат
ўзлаштириш учун мазмун танлаш, балки ўқув материалини таркибий ташкил этиш
ҳам ҳисобга олинади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
739
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Газета «Народное слово», 11.12.2012 г., № 240 (5630).
2.
Национальная программа по подготовке кадров. – Т.: Шарк, 1997 – С. 60.
3.
Common European Framework of Reference (CEFR). Cambridge ESOL. Retrieved
2012-01-25.
4.
Быстрова Е.А., Закирьянов К.З. Литвинова Н.Д. Практическая методика
обучения языкам. – Л.: «Просвещение» – 1989 г.
5.
Тимофеев Б. Правильно ли мы говорим? – Л.: Издательство. 1978г.
6.
Новиков Л.А. Искусство слова. – М.: Педагогика. 1999 г.
7.
Пассов Е.И. Коммуникативный метод обучения иноязычному говорению. –
М.: Просвещение, 1994 г.
