Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The evolutionary development and importance of military
education in the organization of primary preparation
U.A. MIRZAHAMDAMOV
1
Tashkent State Pedagogical University named after Nizami
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2021
Received in revised form
20 March 2021
Accepted 15 April 2021
Available online
20 May 2021
This article is devoted to the evolutionary development of
pre-conscription training in Uzbekistan and the importance of a
modern military education system. In the process of
consolidating independence, which has been a dream for
centuries, the responsibility of military professionals is
enormous. Military education has gone through several periods
since independence. It is commendable that its importance is still
great today.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
duty,
army,
military education,
independence,
patriotism,
pre-service training,
laws.
Chaqiruvga qadar boshlang‘ich tayyorgarlikni tashkil etishda
harbiy ta’limning evolutsion taraqqiyoti va ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
burch,
armiya,
harbiy ta’lim,
mustaqillik,
vatanparvarlik,
chaqiruvga qadar
tayyorgarlik,
qonunlar.
Ushbu maqola O‘zbekistondagi chaqiruvga qadar tayyorgar-
likning evolyutsion rivojlanishi va zamonaviy harbiy ta’lim
tizimining ahamiyatiga bag‘ishlangan. Asrlar orzusi bo‘lgan
mustaqillikni mustahkamlash jarayonida harbiy mutaxassis-
larning mas’uliyati juda katta. Mustaqillikdan beri harbiy ta’lim
bir necha davrlarni bosib o‘tdi. Uning ahamiyati bugungi kunda
ham katta ahamiyatga ega ekani tahsinga loyiq.
1
Lecturer, Tashkent State Pedagogical University named after Nizami, Tashkent, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
764
Эволюционное развитие и значение военного образования
в организации начальной подготовки
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
долг,
армия,
военное образование,
независимость,
патриотизм,
допризывная подготовка,
законы.
Эта статья посвящена эволюционному развитию
допризывной подготовки в Узбекистане и важности
современной системы военного образования. В процессе
консолидации независимости, о котором веками мечтали,
ответственность военных профессионалов огромна. С
момента обретения независимости военное образование
пережило несколько периодов. Похвально, что его значение
по-прежнему велико.
Harbiy xizmat har bir yigitning Vatan oldidagi burchidir. Mamlakatimizda voyaga
yetgan yigitlar borki, ularning barchasi o‘z burchlarini bajarib, harbiy xizmatga borishni
xohlashadi. Harbiy xizmatni tanlaganlarning aksariyati harbiy ta’limga ixtisoslashgan
universitetda talaba bo‘lishni orzu qiladi. Natijada, bizning butun armiyamiz asta-sekin
shakllantiriladi. Armiya – bu ko‘p qirrali davlat taqdirini, uning ichki barqarorligini,
zamonaviy dunyoda tutgan o‘rni va rolini belgilaydigan davlat mexanizmlaridan biridir.
Qurolli Kuchlar davlatning hududiy yaxlitligini va fuqarolarning tinch hayotini ta’minlaydi.
Harbiy islohotlar sharoitida Qurolli Kuchlar yangi sifatga ega bo‘lmoqda. Bizning
armiyamizda tarkibiy o‘zgarishlar yuz berdi va “Mudofaa Doktrinasi” uni sifat va
intellektual ustuvorliklar asosida rivojlantirishga yo‘naltirilgan. Shu munosabat bilan
bugungi kunda Vatanimizning har bir askaridan aniq masuliyat, yuqori vatanparvarlik
tuyg‘usi, harbiy burchini vijdonan bajarish va shaxsiy javobgarlik hissi talab qilinadi.
Harbiy-jangovar tayyorgarlikni a’lo darajada ushlab turish, jangovar mahoratni oshirish,
tartib va intizomni mustahkamlash har bir vatan ximoyachisining mamlakat mudofaa
qobiliyatini ta’minlashdagi hissasi hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari
oldidagi yuksak va mas’uliyatli vazifalarni faqat sog‘lom, jismonan baquvvat va bardoshli,
aqlan shakllangan, yuksak axloqiy va jangovar fazilatlarga ega, mamlakatni himoya
qilishda vatanparvarlik va fuqarolik burchlarini bajarishga tayyor bo‘lgan shaxsgina bajara
oladi [1]. Harbiy xizmatda askarning jismoniy, aqliy va ma’naviy fazilatlaridan samarali
foydalana olishi, asosan, chaqiruvgacha va chaqiruv yoshidagi mashg‘ulotlarining
samaradorligiga aloqadordir. Muddatli harbiy xizmatga chaqirilgunga qadar boshlang‘ich
ta’limning asosiy yo‘nalishlari yosh avlodni jismoniy, ma’naviy, axloqiy, vatanparvarlik va
davlat himoyasi va mehnatga tayyor bo‘lish ruhida tarbiyalashga qaratilgan. Yoshlarni
chaqirilgunga qadar tayyorlashning asosiy vazifalariga boshlang‘ich harbiy bilimlar,
jismoniy tayyorgarlik, Vatanining harbiy tarixi va ramzlarini o‘rganish, jangchi va
vatanparvar fuqaroni shakllantirish kiradi. “Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik”
kursining maqsadi o‘quv jarayonida yoshlarga quyidagilarni o‘rgatishdir:
–
konstitutsiyaviy huquq va majburiyatlarini tushunish, O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasini bilish, Vatanni himoya qilish va uni qurolli tajovuzlardan asrash;
–
O‘zbekiston Respublikasining Mudofaa doktrinasining mohiyatini tushunish;
–
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining va boshqa qo‘shinlarning
vazifalarini anglash;
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
765
–
O‘zbekiston Respublikasining “Mudofaa to‘g‘risida”gi, “Umumiy harbiy majburiyat
va harbiy xizmat to‘g‘risida”gi Qonunlari, Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston
Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni oʻtash tartibi toʻgʻrisida”gi, “O‘zbekiston
Respublikasi fuqarolarini harbiy ro‘yxatga olish va ro‘yxatdan chiqarish, harbiy jinoyatlar
va harbiy xizmatdan bosh tortganlik uchun jinoiy va ma’muriy javobgarlik to‘g‘risida” ҳgi
qarorlarini o‘rganish;
–
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari umumharbiy Nizomlari va Harbiy
Qasamyodning asosiy talablarini o‘rganish va tushunish;
–
harbiy qismning qurol-yarog‘ va harbiy texnikasi, shaxsiy tarkibining yashash
sharoitlari bilan tanishish;
–
harbiy xizmat asoslariga, zarur harbiy bilim va amaliy ko‘nikmalarga, shuningdek
jismoniy tayyorgarlikka va aqliy va ma’naviy kuchga ega bo‘lish;
–
fuqaro muhofazasi va tibbiy ta’lim asoslarini o‘zlashtirish;
–
yoshlarning harbiy xizmatni o‘tash bo‘yicha konstitutsiyaviy burchlarini o‘z
imkoniyatlari darajasida bajarishini va qisqa vaqt ichida o‘zlariga ishonib topshirilgan
zamonaviy qurol-yarog va harbiy texnikani o‘zlashtirishlarini ta’minlashdan iborat [2].
Yoshlarga harbiy taʼlim berishda ularga harbiy qismlarning jangovar o‘quv-
faoliyatida bajariladigan mashqlar, harakatlar va amallarni harbiy qismlardagi
qo‘shinlarning jangovar o‘quv faoliyatlariga mumkin qadar yaqinlashtirilgan holda
o‘rgatish ko‘zda tutiladi.
Muddatli harbiy xizmatga va chaqirilishga qadar bo‘lgan o‘spirinlar bilan ishlash
ko‘p qirrali va o‘ziga xos jarayondir. Chunki ularning hammasi ham hayotga, fe’l-atvorga
va an’analarga bir xil qarashda emas. Yoshlarimiz g‘ayratga, g‘ayratga va kuchli o‘zini
namoyon qilish tuyg‘usiga to‘la, ammo hamma ham buni jamiyat yoki jamiyat manfaati
uchun qila olmaydi. Shunday ekan, bunday yoshlar bilan doimo yaxshi an’analarni, axloqiy
tamoyillarni, vatanparvarlik va insonparvarlikni qalbiga singdiradigan sodiq va samimiy
do‘st, yaqin maslahatchi, mohir ustoz bilan birga bo‘lish maqsadga muvofiqdir. Vatanga
muhabbat, mamlakat himoyachisi sifatida o‘z kasbidan faxrlanish va o‘z tarixi va ajdodlar
an’analarini hurmat qilmaydigan tarbiyasiz kuchli armiya va barqaror davlat qurib
bo‘lmaydi. Muddatli harbiy xizmatga chaqirilgunga qadar va chaqiruv yoshidagi yoshlarni
tarbiyalash bo‘yicha vazifalarning to‘liq bajarilishi o‘z ishining malakali mutaxassislaridan
iborat haqiqiy vatanparvarlarni, professional armiya vakillarini etishtirishga imkon
beradi. Bunday jiddiy, o‘ta mas’uliyatli va sharafli vazifani bajarish uchun ta’lim
muassasalarida chaqiriqqacha tayyorgarlik alohida ahamiyatga ega[3].
O‘zbekiston Respublikasida yoshlarning chaqiruvgacha tayyorgarligini umumiy
boshqarish va nazorat qilish uchun O zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi va Mudofaa
vazirligining Harbiy kadrlarni tayyorlash boshqarmasi javobgardir.
Muddatli harbiy xizmatga chaqirilishni nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi va Mudofaa vazirligi va tarkibida harbiy qismlar boʻlgan vazirliklar
zimmasidadir. O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng 1991-yil 23-noyabrda bo‘lib
o‘tgan Respublika DOSAAFining navbatdan tashqari VIII yalpi majlisida O‘zbekiston
Respublikasini himoya qilishda yordam berish uchun DOSAAF negizida Respublika
mudofaaga koʻmaklashuvchi “Vatanparvar” tashkilotini tuzishga qaror qilindi.
Shuningdek, tashkilotning yangi nizomi tasdiqlandi. Vatanparvar O‘zbekiston
DOSAAFining huquqiy vorisi deb e’lon qilindi va uning tizimidagi barcha tashkilotlar
“Vatanparvar” tashkiloti ixtiyoriga o‘tkazildi. Muddatli harbiy xizmatga chaqiriluvchilarni
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
766
harbiy texnika mutaxassisliklariga o‘rgatish O‘zbekiston Respublikasi “Vatanparvar”
tashkilotining ta’lim muassasalarida amalga oshiriladi. Turdosh mutaxassisliklar boʻyicha
harbiy mutaxassislarni tayyorlash o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limi muassasalarida
o‘qiyotgan chaqiriluvchilar tarkibidan bevosita ushbu muassasalarda amalga oshiriladi.
“Vatanparvar” – O‘zbekiston Respublikasi mudofaasiga koʻmaklashuvchi tashkilot harbiy
xizmatga yaroqli deb topilgan o‘n etti yoshga to‘lgan va kelgusi chaqiruv paytida harbiy
xizmatga chaqirilishi kerak bo‘lgan yoshlarni o‘qitadi. Ayni paytda “Vatanparvar” MKT
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Toshkent shahri, 12 ta viloyat, 179 ta shahar va
tumanlarda oʻz kengashlari va boshlangʻich tashkilotlariga ega. Mehnat jamoalarida, ta’lim
muassasalarida va aholi turar joylarida tashkil etilgan o‘n mingdan ziyod boshlang‘ich
tashkilotning uch yarim milliondan ortiq a’zolari mavjud [4].
Barchamizga ma’lumki, xukumatimiz mamlakatning mudofaa qobiliyatini
mustahkamlash va Qurolli Kuchlarning qudratini oshirish borasida doimiy g‘amho‘rlik
ko‘rsatib, xalqimizni, ayniqsa yoshlarni Vatanini himoya qilishga tayyorlash uchun barcha
zarur choralarni ishlab chiqmoqda. Konstitutsiyamizda Vatan mudofaasi davlatning eng
muhim vazifalaridan biri sifatida belgilab qoʻyilgan boʻlib, ushbu maqsadda Qurolli Kuchlar
tashkil etilgan va umumiy harbiy majburiyat oʻrnatilgan. O‘zbekiston Respublikasini
himoya qilish har bir O‘zbekiston Respublikasi fuqarosining burchidir. Fuqarolar qonun
bo‘yicha harbiy yoki muqobil xizmatni o‘tashlari shart. Ushbu talablardan kelib chiqib,
yosh avlodni Vatanni himoya qilishga tayyor holda tarbiyalash asosiy vazifalardan biridir.
Shu maqsadda umumta՚lim, kasb-hunar ta՚limi va umumiy oʻrta maxsus taʻlim tizimida
chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik fani o‘qitilishi tashkil etilgan. Harbiy
tayyorgarlikning sifati koʻp jixatdan harbiy rahbar faoliyatining tarbiyaviy ahamiyati,
harbiy-pedagogik mahorati va saviyasi, uning g‘oyaviy-siyosiy kelib chiqishi, uslubiy
mahorati, ta’lim muassasasi direktori va butun pedagogik jamoaning ushbu sohadagi
faoliyati bilan bevosita bog‘liqdir. Ma’lumki, harbiy rahbarlar CHQBTni tashkil etish va
o‘tkazishda markaziy shaxslardir. U to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’lim muassasasi direktoriga
bo‘ysunadi va uning vazifalari muvofiqlashtiruvchi hujjatlar bilan belgilanadi. “Chaqiruvga
qadar boshlang‘ich tayyorgarlik” fani chaqiriqqacha va chaqiruv yoshidagi yoshlarni
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari safida xizmat qilishga tayyorlashning ajralmas
qismi hisoblanib, u oʻquvchi yoshlarda yuqori g‘oyaviy va axloqiy fazilatlarni
shakllantirishga, o‘zini tutishga, Qurolli Kuchlarda xizmat qilishga, mamlakat mudofaasi
uchun zarur jismoniy va amaliy mashg‘ulotlar talablariga javob berishga, Vatani va uning
aholisini ishonchli himoya qilishga o‘rgatadi. Ushbu fan oʻquvchi yoshlar o‘zining
muqaddas burchini bajarishlari uchun aqliy iroda, aqliy va jismoniy rivojlanishga, tashkiliy
maqsadga yo‘naltirilgan va uzluksiz jarayonga pedagogik ta’sir ko‘rsatishni o‘z ichiga
qamrab oladi. Vatanni himoya qilish uchun yoshlarni har tomonlama tayyorlash faqat
ChQBT bilan cheklanib qolmaydi. Bu jamoat ishi va ta’lim muassasasining butun
o‘qituvchilar jamoasi zimmasida. Oʻquvchilarni Vatan himoyasiga g‘oyaviy-siyosiy,
ma’naviy-ruhiy va jismoniy tayyorlash ta’lim muassasasining butun o‘quv ishi tizimida va
birinchi navbatda mavjud o‘quv jarayonida amalga oshiriladi. Shuning uchun har bir
o‘qituvchi xalqaro va ichki siyosatni, Qurolli Kuchlar va mamlakatning mudofaa
qobiliyatini mustahkamlash masalalarini o‘rganilgan material bilan chambarchas bog‘liq
holda tushuntira olishi, ularning tarixiy ahamiyatini ko‘rsata bilishi, armiyaga, harbiy
faoliyat va harbiy kasbga muhabbatni uyg‘otishi, kelajakda Vatan himoyachisi uchun zarur
ma’naviy va jangovar fazilatlarni shakllantirishi, kerak bo‘lganda, harbiy bilim
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
767
elementlarini umumta’lim maktablari darslari, sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlar bilan
chambarchas bog‘liq holda olib borib, o‘quvchilarda dunyoqarashni shakllantiradi,
ijtimoiy hodisalarni tahlil qilish va baholashga klassik yondashuvni, o‘z vataniga bo‘lgan
chuqur va ongli muhabbatni, mustahkam poydevorni o‘rnatadi. Uni tajovuzkor kuchlardan
ishonchli himoya qilishga harbiy tayyorgarlik va ta’lim muassasasining o‘quv jarayoni
o‘rtasidagi bog‘liqlik qanday? Avvalo, bu o‘quvchilarda kelajakdagi Vatan himoyachisi
uchun muhim bo‘lgan ma’naviy va siyosiy fazilatlarni shakllantirish uchun asos bo‘lgan
ta’lim muassasasining butun ta’lim tizimi bilan bog‘liqdir [5]. Bu yerda hal qiluvchi vazifa
– oʻquvchilarni jamiyat taraqqiyot qonunlari to‘g‘risida bilimlar bilan qurollantiradigan,
mamlakatimiz dushmanlariga nisbatan nafratni tarbiyalaydigan tarix, sotsiologiya,
adabiyot fanlarini o‘qitish hamda jismoniy tarbiya mashgʻulotlari jarayonida yoshlarni
harbiy xizmatga tayyorlashda muhim rol o‘ynaydi. Oʻquvchilarni Davlat ta՚lim standartlari
talablari doirasida tayyorlash uchun umumta’lim muassasalarida harbiy rahbar, jismoniy
tarbiya va tibbiy bilim asoslari fanlari o‘qituvchilaridan iborat uslubiy komissiyalar tashkil
etilgan. Ushbu komissiya faoliyatining natijasi sifatida o‘rta maktab o‘quvchilari harbiy-
amaliy sport turlarida yuqori natijalarga erishayotganliklarini koʻrishimiz mumkin. Harbiy
mashg‘ulotlar o‘quvchilarga dastlabki harbiy bilimlarni, harbiy xizmatga chuqur hurmatni,
zamonaviy qurol va texnikani o‘zlashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladigan amaliy
ko‘nikmalar va malakalarni beradi. O‘quv dasturidagi ko‘plab mavzular o‘quvchilarga
Vatanni dushmanlardan qurolli himoya qilishda O‘zbekiston xalqining qahramonligi va
sadoqati manbaalarini tushuntiradi, g‘urur va keksa avlod vakillarining jasoratini qo‘llab-
quvvatlash, ularga intilish fazilatlarini singdiradi. Fanlararo aloqa vatanparvarlik tarbiyasi
va boshlangʻich harbiy tayyorgarlikni takomillashtirish uchun asosdir. Buni ko‘plab ta’lim
muassasalari professor-o‘qituvchilarining tajribasi tasdiqlaydi.
XULOSA
XXI-asrdan boshlab insoniyat taraqqiyoti ma’naviy-ma’rifiy jihatdan boy,
intellektual avlod qo‘liga o‘tadi. Yangi ming yillikda davlatlarning, xalqlarning taqdirini
moddiy boylik emas, intellektual, ya’ni ma’naviy-ma’rifiy boylik hal qiladi. Bunday ijtimoiy-
ma’naviy va mafkuraviy ahamiyatga molik vazifa va mas’uliyatni hozirgi yoshlar ongiga
chuqur singdirmay turib erkin, ozod va odil turmush tarzini barpo etib bo‘lmaydi. Chunki,
har bir yosh avlod kelajagi porloq ijtimoiy tuzumda yashashi uchun oldin uni mafkuraviy,
g‘oyaviy va axloqiy jihatdan anglashi, tafakkurini shu ruhda tarbiyalab, ma’naviy yuksalish
yo‘liga qadam tashlash lozim. SHu bois, yoshlarning ma’naviy-falsafiy tafakkuriga ta’sir
etadigan mafkuraviy omillar tizimini ishlab chiqish zarurati tug‘ildi va bu narsa
mamlakatimizda amalga oshirila boshlandi.
Mamlakat kelajagini o‘ylash, uning gullab-yashnashi uchun sidqidildan mehnat
qilish, chegaralari dahlsizligini ta’minlash yo‘lida, lozim bo‘lsa, jonini fido qilish faqat
fidoiy, haqiqiy vatanparvar insonlargagina xos fazilatdir.
Vatanparvarlik tarbiyasi oiladan boshlanib, bir umr davom ettirilishi lozim bo‘lgan
faoliyat turidir. Ushbu faoliyatni birinchi navbatda pedagoglar, ayniqsa chaqiriqqa qadar
boshlangʻich ta’lim o‘qituvchilari amalga oshirishlari lozim bo‘ladi.
Maktab partalarida o‘tirib tarix, adabiyot, chaqiriqqa qadar boshlang‘ich
tayyorgarlik kabi fanlardan olingan nazariy bilimlar yurtimizdagi mavjud tarixiy obidalar,
qadamjolar, yodgorliklar, muzeylar, jumladan O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari
muzeyiga safarlar uyushtirish orqali o‘sib kelayotgan yosh avlod ongida ona Vatanining
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
768
boy madaniy merosi, ulug‘ bobokalonlari siymosi bilan fahrlanish xissida, buyuk
sohibqiron bobolarimiz Amir Temur hamda Z.M. Bobur, Jaloliddin Manguberdi, Muqanna,
Tumaris, Shiroq, Spitamen kabi yurt tinchligi yo‘lida yuksak jasorat va matonat ko‘rsatgan
siymolar misolida tarbiyalash bugungi kunning muhim vazifalaridan biridir [6].
Bunday vazifalarni, boshqa fanlar qatori, ilmiy asoslangan chaqiruvga qadar
boshlangʻich tayyorgarlik fani boʻyicha mukammal tashkil etilgan o‘quv tizimi va
uslubiyoti, samarali o‘qitish vositalari, yetakchilik, bundan tashqari, tarixiy shakllangan
harbiy ta’lim tizimining evolyutsion asoslarini yanada shakllantirish va kelajak avlodlarga
yetkazish orqali bajarish mumkin boʻladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
SH.M. Mirziyoyev – “Biz buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birgalikda quramiz”. T.: O‘zbekiston. 2017-yil.
2.
Vatanni himoya qilish – bu muqaddas burch. T.: O‘zbekiston. 2001-yil
3.
Armiya – bu davlatning tayanchi, tinchlik garovidir, T.: Mudofaa vazirligi, 2004-yil.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining umumharbiy Nizomlari. T.:
“O‘zbekiston”, 1996-yil.
5.
G.M. Tansiqboyeva. Xalqaro gumanitar huquq. T.: 2000-yil.
6.
H. Jo‘rayev. Yoshlarni chaqiruvga tayyorlash. T.: “Sharq”, 2004-yil.
