Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Cultural translation aspects
Gulsara KURBONOVA
1
National University of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2021
Received in revised form
20 March 2021
Accepted 15 April 2021
Available online
20 May 2021
This article discusses the views of translation scholars on the
relationship between culture and translation. The article
describes the concept of culture in close connection with the
values, traditions, customs, moral norms of a certain people. The
article analyzes the philosophical aspects of the concepts of
culture and civilization. The issues of universality and originality
of a cultural phenomenon, contradictions between cultures, the
relationship of one’s own culture to another’s culture are studied
as cultural aspects of translation.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
culture,
civilization,
translation,
cultural conflict,
universality,
nationality,
community and specificity.
Таржиманинг маданий аспектлари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
маданият,
цивилизация,
таржима,
маданий зиддият,
универсаллик,
ўзига хослик,
умумийлик ва хусусийлик.
Мазкур мақолада таржимашунос олимларнинг маданият
ва таржиманинг ўзаро боғлиқлиги хусусидаги қарашлари
ўрганилади. Унда маданият тушунчаси маълум бир
халқнинг қадрияти, анъанаси, урф-одати, ахлоқ-одоб
нормалари билан узвий боғлиқлиқда аниқланади ва
маданият ва цивилизация тушунчаларининг фалсафий
жиҳатлари таҳлил этилади. Шунингдек, таржиманинг
маданий аспектлари сифатидамаданият феноменининг
универсаллик ва ўзига хослик масалалари, маданиятлар
ўртасидаги зиддиятлар, ўз маданияти ва бошқа давлат тили
ҳамда маданиятни билмайдиган бегона маданиятга
муносабати тадқиқ этилади.
1
PhD, Associate professor, National University of Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: shakhzod.rajabov@gmail.com.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
800
Культурные аспекты перевода
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
культура,
цивилизация,
перевод,
культурный конфликт,
универсальность,
своеобразность,
общность и
специфичность.
В
этой
статье
обсуждаются
взгляды
ученых-
переводчиков на взаимосвязь между культурой и
переводом. В статье описывается понятие культуры в
тесной связи с ценностями, традициями, обычаями,
моральными нормами определенного народа. В статье
анализируются философские аспекты концепций культуры
и цивилизации. В качестве культурных аспектов перевода
изучаются вопросы универсальности и самобытности
культурного феномена, противоречий между культурами,
отношения собственной культуры к чужой культуре.
КИРИШ
“Маданият” тушунчаси комплекс ва кўп аспектли тушунча сифатида
замонавий гуманитар фанлар, хусусан, таржимашунослик ва лингвистиканинг энг
баҳс талаб мавзуларидан бир ҳисобланади. У ўзининг мураккаб ва кўп аспектлилиги
билан бирга дифференциал ҳамда ўзига хос тавсифлари сабабли турли терминлар
орқали изоҳланади, турлича таснифланади ва турли-туман типологияларни намоён
этади. Мазкур тасниф ва типологиялар қанчалик кўп бўлмасин, уларнинг ҳеч бири
“маданият” тушунчасини тўлиқ очиб бера олмаса-да, бир-бирини тўлдириб келади.
Маданият сўзи биринчи марта Эдвард Тейлор томонидан қўлланилган. Унинг
фикрича, маданият – жамиятнинг турли аъзолари томонидан қабул қилинган яшаш
тарзи, анъана, урф-одатлардан иборат(8: 50).
Бундан ярим аср муқаддам А. Крёбера ва К. Клакхонанинг «Культура,
критический обзор определений» (17: 15) номли китобида маданият тушунчасига
400 дан ортиқ таъриф берилган ва улар белгиларига кўра 10 гуруҳга ажратилган.
Биринчи гуруҳда маданиятнинг тасвирий тавсифи келтирилган бўлса, иккинчи
гуруҳда унинг анъаналар, жамиятнинг ижтимоий меросига алоқадор жиҳатлари,
учунчи гуруҳда миллат, эллат ҳаёт тарзини ташкил этувчи маданий қоидалар
шарҳлаган. Мазкур гуруҳларда маданият инсон фаолиятининг маҳсули сифатида
таърифланади.
АСОСИЙ ҚИСМ
Маданият тушунчасига ижтимоий (жамият ҳаётида аниқ функцияни
бажариши), антропологик (инсоният фаолиятини ифодалаши), фалсафий (жамият
ва шахс манфаатлари кесишуви сифатида объектив борлиққа маданият
муносабатларини намоён этиши) нуқтаи назардан ёндашиш муҳим аҳамиятга
эга(11: 12-13).
“Маданият” тушунчаси таржимашуносликда кенг қўлланилишига қарамасдан
унинг мазмун моҳиятига аниқлик киритиш
зарурати
мавжуд, чунки
таржимашуносликда ва умуман лингвистикада “маданият” одатда интуитив
термин сифатида изоҳсиз тушунилади.
Табиийки, маданий стереотиплар инсониятнинг ҳаётий тажрибаси бўлиб, у
моддий кўринишга эмас, балки маънавий қиёфада ўзаро мулоқотда мазкур маданий
жамиятда намоён бўлади (16: 14). “Мавжуд бўлмоқ” тушунчасининг ўзини
маданиятга нисбатан қўллаганда фақат моддий борлиқни идрок этмаймиз, балки
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
801
унинг сўзлар, ҳикоятлар, ёзма шаклдаги эпос ёки бадиий асар шаклида идеал,
образли функцияга эга эканлигини англаймиз.
Классик фалсафада идеал тушунчаси инсоннинг онгига қуйилиб, қайта
шаклланган моддий предметларнинг инъикоси натижасида идеал образлар
тушунчасини ҳосил қилади. Унинг акси ойнада эмас, балки субъектнинг нуқтаи
назарида макон ва замонда (тарихий), баҳоловчи (эмоционал-психологик) ва
ижтимоий шарт-шароитларда кўринади (1: 9). Инсон маданият субъекти сифатида
яратиш, сақлаш ва маданий қадриятларни авлоддан-авлодга етказиш вазифасини
бажаради, шунинг учун ҳам маданият категорияси яратиш категорияси билан
чамбарчас боғлиқдир.
Л.И. Гришаева ва Л.В. Цурикова ўзининг «Введение в теорию межкультурной
коммуникации» китобида маданиятга қўйидагича изоҳ беради: “маданият – бу
инсон фаолиятининг турли хил шароитларда одамларнинг аниқ вазиятлардаги
ўзаро ҳаракати натижасидир” [3: 42].
Маданиятшуносликка оид энциклопедик луғатда маданият “инсонлар ўз ҳаёт
фаолиятларида қўллайдиган мазмунли рамзлар, ғоялар, қадриятлар, урф-одатлар,
эътиқодлар, анъаналар, одоб-ахлоқ нормаларини авлоддан-авлодга ўтказиб келган
тушунчалар мажмуи” сифатида таърифланади [13: 60]. Маданиятни бу тарзда
талқин этиш инсониятнинг моддий ва маънавий эҳтиёжларини қондириш учун
жисмоний ва ақлий меҳнатлари натижасида яратилган барча жараёнларни
тушунишни тақозо этади. "Маданият" тушунчаси аниқ тарихий даврни (антик
даврни), конкрет миллатга тегишли, ҳаётнинг специфик соҳаси (бадиий маданият,
маиший маданият, меҳнат маданияти) ва яна ҳам тор маънода одамларнинг
маънавий ҳаёт соҳасини қамраб олади.
Маданият тавсифи ва ривожини кўрсатиш учун “маданият” ва “цивилизация”
тушунчаларини фарқлаш лозим. “Маданият” термини классик тушунчада
“цивилизация” сўзига синоним сифатида қўлланилади (масалан, В.О. Ключевский,
З. Фрейд, Н.Я. Данилевский ва б.); баъзи ҳолларда мазкур тушунчалар қатъий
қарама-қарши қўйилади (масалан, Ш. Фурье, И. Кант, О. Шпенглер, А. Бердяев ва б.).
Ҳозирги даврда “цивилизация” термини умуминсоний характер касб этиб,
жамият
ривожининг
барча
босқичларида
иштирок
этмасдан,
маданий
қадриятларнинг техноген жараёнлари билан боғлиқликда намоён бўлади.
Цивилизация кўпгина гуманитар фанларда фаннинг тез суратларда ривожланиши,
ишлаб чиқаришнинг ўсиши натижасида одамларнинг ҳаёт тарзининг ўзгариши,
оммавий тарзда эҳтиёжларини қондириши учун қулайликка интилиши, яъни
ташқи томондан камолотга эришиши тарзида талқин этилади.
Фалсафага оид энциклопедик луғатида ҳам маданият ва цивилизацияни бир-
биридан ажратиб фарқлаш кераклиги айтилади, чунки “маданият – бу халқ ёки
индивиднинг эркини аниқлаш натижаси, цивилизация эса, техникавий ютуқлар ва
улар билан боғлиқ қулайликлар” демакдир [10: 125].
В.В. Ильин “Философия истории” китобида “дунёда ягона цивилизация йўқ,
бироқ яшаш даражасини сифат даражадан янги босқичга кўтарадиган жаҳон
ривожининг умумий қонунияти мавжуд”, деб фикр билдиради [5: 265]. Умуман
олганда, яшаш даржасининг янги қирраларини олимлар етти омилга
бирлаштирдилар: homo sapiens (ақлли одам), аграр, урбанистик, индустриал,
маданий, интим муносабатлар, илмий-техник революциянинг намоён бўлиши,
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
802
кабилар. Файласуфларнинг фикрича, у ёки бу омилнинг таъсири инсониятнинг
маълум бир даврига тегишли бўлиб, бундай ўзгаришларни эртами кечми барча
жамият ўз бошидан ўтказади, бироқ айни бир халқ бошидан кечирган жараённи
барча халқлар тўлиқ қамраб ола олмайди, уларга фақат ўша маданият
элементларигина етиб бориши мумкин. Албатта, маданият умуминсоний ҳодиса
ҳисобланади, у фақат бир халққа тегишли бўлмайди. Ҳар бир этнос, халқ, миллат ўз
миллий маданиятининг асосий қисмини ўзи яратган бўлсада, унда жаҳон халқлари
яратган умуминсоний маданиятнинг улуши ва таъсири бўлади. Шунинг учун ҳам
маданият ҳеч қачон ижтимоийҳодиса бўла олмайди. У барчага баробар хизмат
қилади. Масалан, фан, техника, санъат, адабиёт, тарихий-меъморий обидаларга
тегишли ютуқлар барчага тегишлидир.
Универсаллик ва ўзига хослик масалалари маданий муносабатларда асосий
ҳисобланади. Универсаллик ҳар қандай хусусий маданиятда мавжуд бўлади,
масалан онгнинг универсал тузилишга эга эканлиги, инсониятнинг психологик
бирлиги, унинг хилма-хиллиги негизида хусусий белгиларининг намоён бўлиши
умум ер юзи маданиятининг бошланғич ўзаги саналади [12: 18-19].
Биз маданиятда универсал ва ўзига хослик муносабатларини умумийлик ва
хусусийлик ҳақидаги диалектик қонуният сифатида ўрганишимиз лозим. В. фон
Гумбольдт “тилда энг фарқ қиладиган бирлик индивидуалликдир, унинг асосий
белгиси
бошқа
тилларда
йўқлигидир
[4: 96]”,
деб
таъкидласа,
ғарб
цивилизациясининг йирик файласуфларидан Э. Левинас “биз бегона маданият
нигоҳида бошқа қиёфада мавжуд бўла олмаймиз [2: 82], деб фикр билдиради.
Юқорида айтиб ўтганимиздек, инсон табиат ижодкори сифатида
маданиятнинг иккинчи қиррасини кашф қилди. Маданият умуминсоният
ҳодисасидир (унда инсон инсон учун хизмат қилади), шунинг учун ҳам миллий
маданият элементлари, хусусан қардош маданият элементлари бирбирига мос
тушади.
Табиийки, маданият инсониятга нима беради, деган савол туғилади. Бунга
қуйидагича жавоб берилса, назаримизда, ўринли бўлади: маданият атроф-муҳитга
ҳамда ўзга тилга нисбатан қизиқиш уйғотади; маданият инсон дунёқарашини
кенгайтиради; маданият битмас – туганмас билим беради; маданият турли нуқтаи
назарларнинг, қарашларнинг нисбий эканлигини тушуниб етишга ундайди;
маданиятни ўрганиш маданиятлараро муносабатларнинг ривожланишига кенг йўл
очади; маданият тил ўрганиш, фикрлаш, хулосалар қилиш, назариялар яратиш,
инсон цивлизациясини ўрганишга асос бўлади; ҳар қандай маданий ва моддий
бойликка хос тушунчалар тилда ва нутқда ифодаланади.
Демак, маданият ўзаро мулоқотда намоён бўлади ва у инсон томонидан
инсоният эҳтиёжларига хизмат қилиши учун яратилади. Мулоқот жараёнида
шахслар бир-бирини тилини ва маданиятини яхши тушунса, ўзаро ҳамфикр бўла
оладилар. Агарда турли маданиятга мансуб шахслар орасидаги мулоқотда, маданий
контекстни тушунишда фарқлар мавжуд бўлса, унда маданиятлар ўртасида
зиддият келиб чиқади.
Маданиятлар ўртасидаги зиддиятлар тўғрисида бир-бирининг маданиятини
яхши билмаслиги оқибатида тушунмовчиликлар келиб чиққанлиги тўғрисида
кўплаб мисоллар мавжуд. Масалан, Испания фирмаси Мексика билан шампан
виноси учун катта миқдорда тиқин, пробка сотиш тўғрисида битим имзолайди,
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
803
бироқ импорт маҳсулотини эҳтиётсизлик оқибатида Мексикаликлар учун мотам
рамзи бўлган тўқ қизил рангга бўяб қўяди, натижада шартнома бузилади. Ёки
Қозоғистон самолётининг Деҳлига қўнишидаги ҳалокат сабаби, ҳиндистонлик
авиадиспетчерларнинг баландликни метрда эмас, балки инглиз тили ва маданияти
учун хос бўлган фунт тушунчаси билан берилганида бўлган деган тахминлар
мавжуд [9: 62].
Хориж адабиётини ўқиш бегона давлат маданияти билан танишишга сўзсиз
имкон беради. Масалан, Ги де Мопассаннинг “Дўндиқча” новелласини ўқиган
китобхон, дўндиқча лақабли фоҳиша аёлни қаҳрамон даражасига кўтарилганини
ҳазм қила олмайди, чунки ўзбекларда бундай хулқли аёллар жамиятда тан
олинмайди.
Америкалик антрополог Лора Бохэннен чет эл адабиётини ўқиётганда,
китобхон ўзга мадниятни ўз маданияти нуқтаи назаридан қабул қилинишини
Шекспирнинг “Гамлет” асари мисолида тушунтиради. У ушбу асарни Ғарбий
Африкаликларга ўқиб берганда, улар бу қаҳрамонларни ўз тушунчаларидан келиб
чиқиб муҳокама қиладилар: Клавдий – яхши инсонлар сингари иш тутди, акасининг
бева хотинига уйланди. Гамлетнинг отасининг руҳини, худди тирик одамдай
гапиришини, юришини уларнинг менталитети қабул қила олмайди. Полонийнинг
ҳатти-ҳаракатларини оқламадилар, нега қизини йўлбошчининг севгилиси
бўлишига тўсқинлик қилади, ахир бу фахр-ку, яна бунинг устига кўп совға-саломга
эга бўларди” каби фикрларни билдирадилар [15: 38-39].
Бу сингари кўплаб мисоллар бутун дунё тили ва маданияти
ўз маданияти
ва
бошқа давлат тили ҳамда маданиятни билмайдиган
бегона маданиятга
бўлиб,
ўрганишга асос бўлади [9: 20]. Бироқ, XXI асрда замонавий дунёнинг глобаллашув
жараёнида маданиятларнинг ўзаро мулоқотидан чекиниб бўлмайди. Айнан
маданиятлараро мулоқот кўп маданиятли жамиятга конструктив (ғоявий
мазмундан кўра кўпроқ асарнинг тузилишига абстракт формаларига кўпроқ
эътибор қаратиш) жавоб бера олади. Охирги йилларда таржимонлар ҳам шу
масалага кўпроқ эътибор қаратмоқдалар. Таржимашунос олимлар томонидан
таржима ҳодисасига маданий жиҳатдан ёндашишнинг муҳимлиги, таржиманинг
маданиятлараро алоқаларнинг муҳим воситаси, турли маданиятлар мулоқотларида
юзага келиши мумкин бўлган муаммоларни ҳал этиш манбаи эканлиги
таъкидланади. Таржима туфайли бир маданият иккинчисига ўтади, уни янги
элементлар
билан
бойитади
ҳамда
таржима
қилинаётган
маданият
элементларнинг универсаллик даражасини оширади. “Маданиятларнинг ўзаро
таъсирида таржима китобхонга бошқа ҳалқларда ҳам ўзгача урф-одатлар
борлигини тушунишга, бошқаларнинг маданиятини ҳурмат қилишга, бегона
маданиятга хос бўлган далилларни ва ғояларни ўрганиш натижасида ўз
дунёқарашини кенгайтиришга имкон яратиши билан умумтаълимий ва тарбиявий
аҳамиятга эга” бўлади[6: 130].
Бегона маданият билан танишув қуроли сифатида таржима муҳим роль
ўйнайди, “ҳамонки маданият нафақат тил чегараси, балки маданият чегараси билан
ҳам кесишар экан, айни шу жараёнда матн бошқа тил системасига кўчиши
баробарида бошқа маданиятга ҳам кўчади” [14: 37]. Маданиятларитурлича бўлган
халқларнинг ҳаёт тарзи, ақлий ривожланиш даражаси, менталитети ва тарихий
ривожланиши миллий-маданий ўзига хослик билан боғланган. Инсоният
тафаккурининг универсал характерига қарамасдан мавжуд умуммиллий маданий
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
804
муҳит тил воситалари ёрдамида ўзига хос тарзда бошқа маданиятга
ўзлаштирилади.
Таржима бир-биридан фарқ қиладиган икки маданий бирлашма вакиллари
орасидаги коммуникатив фаолият сифатида маданий тўсиқ муаммоларини ҳал
этади. Таржима жараёнида маданий факторларнинг таъсирини тан олган ҳолда,
уларнинг аҳамиятини ҳаддан зиёд ошириб юбормаслик лозим. Таржиманинг
маданий-этнографик концепцияси кўра тиллар эмас маланиятлар таржима
қилинади. Таржима матнига бундай қатъий ёндашув тил ва маданиятнинг ўзаро
таъсирининг специфик хусусиятни ҳисобга олмайди, мазкур ўзига хосликлар “олам
манзараси”нинг хилма-хиллигида намоён бўлади.
Маданиятнинг хусусиятлари тилда миллий-маданий бирликлар (реалиялар,
метафоралар, ономастик бирликлар, фразеологизмлар) тил бирликлари маъносини
ифодалайди ва маданий-тарихий воқеалар, анъаналар, урф-одатларни тавсифловчи
объект вазифани бажаради. Шунинг учун ҳам бир тилдан иккинчи тилга таржима,
бир маданиятни бошқа маданиятга ўгириш маъносида тушунилади. “Таржимани
мукаммал
амалга
ошириш
учун
лингвистик
билимлар
билан
бирга
экстралингвистик билимлар ҳам муҳим” саналади [7: 149-150]. Албатта, буларнинг
барчаси мураккаб, тил ва маданиятнинг кўп босқичли жараёнлари таъсирида рўй
беради.
Амалий таржима жараёнида таржимонлар учун асосий “маданий омиллар”
таржима қилинаётган тил маданиятининг специфик хусусиятларини намоён этади.
Мазкур белгилар таржимада, тушунмаслик, яхши англамаслик, янглиш тушуниш,
таржима қилинаётган матннинг эмоционал ва эстетик туйғуларини тўлиқ етказиб
бера олмаслик каби нотўлиқ мулоқот даражасини юзага келтиради.
Таржима терминларида бу ўзига хосликлар “таржима қилинмайдиган” матн
деб
юритилади.
Баъзи
бир
маданиятшуносларнинг
фикрича,
таржима
қилинмайдиган таржима барча парадоксал (мантиққа зид) хусусиятлари билан
маданий ахборотларни ташишига кўра юқори баҳоланади. Бу ахборотлар бевосита,
яъни бегона маданият билан тўғридан тўғри танишиш йўли билан эмас, балки
билвосита тил ва матн орқали етказилади.
Китобхон матндаги маданий маълумотни қабул қилишда прагматик
муносабатга киришади, “... унинг прагматик муносабатларга киришиш
таржимоннинг таржима матнини яратиш жараёнида тил воситаларидан қай
даражада фойдаланганлигига боғлиқ” бўлади [6: 209–210]. Бадиий матн таҳлил
қилинадиган бўлса, бу муаммо яна ҳам мураккаблашади, сабаби маданийлик
белгисига матннинг ўзига хослиги асос бўлади. Бадиий матн маданий нуқтаи
назардан, ўзига хосликка эга, чунки реал воқеаларга алоҳида ёндашган ҳолда
муаллиф томонидан яратилади, бутун матнда автор танлаган реал воқелик асосий
белги ҳисобланади. Шу белгилар матнлар оламини муайян маданиятга олиб
киради. Унда ишора сифатида маданиятнинг аниқ белгили изоҳларидан ёки бирор
бир маданиятнинг моделига ассоциация қилинган ҳатти-ҳаракат, специфик
белгиларнинг имплицит кўрсатмасидан фойдаланиши мумкин.
Агарда таржима қилинаётган матнлар дунёси номаълум китобхонга тегишли
бўлса, унда маданиятлар ўртасида маданий масофа ўрнатилади. Китобхон матндаги
ахборотни қабул қилса-да, лекин менталитетида шаклланган дунёқарашидан келиб
чиқиб, асардаги баъзи маданий элементни қабул қила олмайди. Бундай ҳолатда
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
805
китобхоннинг реал дунёси билан матн муҳити ўртасида қиёслаш юзага келади,
масалан, “матнда тасвирланган ҳолат менинг дунёқаришимга ўхшар экан (ёки
аксинча, менинг дунёқарашимдан фарқ қилар экан)”. Ҳаттоки, реал ҳаёт матннинг
маънавий дунёсидан фарқ қилишини китобхон оддий ҳодисадек қабул қилиши
мумкин, чунки улар барча инсонлар, ҳар бир халқ ўзининг яшаш тарзи, ўз
маданиятига эга эканлигини англайдилар, матнлардаги ўзига хосликлар эса
маданий маркерларни намоён этади.
Биз маданий маркернинг таржима муаммолари ҳақида гапирганимизда,
кўпроқ лингвомаданий бирлашмага хос турли ҳодиса ёки воқеаларни ифодаловчи
экстралингвистик тушунчаларни назарда тутамиз. Агарда гап таржима хусусида
кетаётган бўлса, на аслият муаллифи ва на уни таржимасини мутолаа қилаётган
ўқувчи таржимада маданият маркерлар нечоғли акс эттирилганини аниқлаб бера
олмайди, чунки улар иккаласи ҳам лингвомаданий тўсиқнинг турли томонидаги
шахслардир. Бу вазифани фақат таржимон амалга ошириши мумкин, у иккала
мадниятга нисбатан эксперт ролини бажариб, бир томондан авторнинг маданий
маркерларини сақлаб қолиши, бошқа томонидан ўқувчига маданий маркерларни
соддалаштириб идентификациялаштириши (айнан ўхшатиши) лозим бўлади.
Шунинг учун ҳам лингвомаданий трансляция таржима жараёнида адаптация
(соддалаштириш)нинг турли жараёнларида амалга оширилади ҳамда таржимон
олдида бадиий асар таржимасида матн мазмунини сақлашда маданий
элементларни қандай сақлаб қолиш керак, матнда бошланғич маданият
конвенциясини сақлаб қолиш керакми ёки уни таржима матнига тегишли маданият
конвенцияси билан алмаштириш керакми, деган савол қўйилади.
ХУЛОСА
Маданий элементларнинг маданиятшунослик ва таржимашунослик нуқтаи
назардан маданий зиддиятлар оппозициясида универсаллик ва хусусийлик
жиҳатидан ўрганилиши таржиманинг лингвомаданий аспектларини тадқиқ
этишда муҳим аҳамият касб этади.
Демак, асл матндаги маданий ахборотни етказишда таржимон асл матнда
ифодаланган маданий ахборотнинг қандай қийматга эга эканлигини олдиндан
билиши муҳим аҳамият касб этади. Бугунги кунда турли соҳалар бўйича чет
тилларида яратилган асарларнинг ўзбек тилига бевосита ўгирила бошлангани,
шубҳасиз адабий-маданий алоқаларининг кенгайишида катта роль ўйнайди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Брандес М.П., Провоторов В.И. Предпереводческий анализ текста. – М.: НВИ-
ТЕЗАУРУС, 2001. – С. 224.
2.
Грачёв А., Ломейко В. Встреча цивилизаций: конфликт или диалог? –
Париж: ЮНЕСКО, 1996. – С. 216.
3.
Гришаева Л.И., Цурикова Л.В. Введение в теорию межкультурной
коммуникации. – Воронежский государственный университет, 2004. – С. 369.
4.
Гумбольдт В. фон. Язык и философия культуры / Отв. ред. А.В. Гулыга,
Г.В. Рамишвили – М.: Прогресс, 1985. – С. 352.
5.
Ильин В.В. «Философия истории». – М.: Высшая школа, 2003. – С. 732.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
806
6.
Комиссаров В.Н. Теория перевода: лингвистические аспекты, М.: Высшая
школа, 1990. – С. 253.
7.
Саломов Ғ.А. Таржима ташвишлари. Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва
санъат нашриёти. Тошкент, 1983. – Б. 139.
8.
Тайлор Э.Б. Первобытная культура – Москва: Издательства политической
культуры, 1989. – С. 573.
9.
Тер-Минасова С.Г. Язык и межкультурная коммуникация. – М.: Слово,
2000. – С. 624.
10.
Философский энциклопедический словарь. – М.: ИНФРА-М, 2002. – С. 569.
11.
Хайруллин В.И. Лингвокультурологические и когнитивные аспекты
перевода: Автореф. дисс. … д-ра филол. наук. – М., 1998. – С. 12–13.
12.
Хайдеггер М. Время и бытие. Статьи и выступления, СПб. – М., Республика,
1993. – С.18–19.
13.
Хоруженко К.М. Культурология: Энциклопедический словарь. – Ростов
н/Д: Феникс, 1997. – С. 640.
14.
Швейцер А.Д. Теория и практика перевода. – М. Высшая школа 1998. – С. 215.
15.
Bohannan L. Shakespeare in the Bush // Applying Cultural Anthropology //
1991. – PP. 38–39.
16.
Kramsch C. Language and Culture. – Oxford University Press, 1998. – PP. 325.
17.
Kroeber A.L., Cluckhohn C. Culture, a critical review of concepts and definitions
// Papers of the Peadiv Museum of American Archaeology and Ethnology. – Harvard
University, 1952. – Vol. 47 (I).
