Авторы

  • Дилноза Махмудова
    cтажер-исследователь, Наманганский государственный университет, Наманган, Узбекистан

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss6/S-pp139-144

Ключевые слова:

акмеология когнитивная компетентность кредит-модуль творческо-личностное развитие смысловая коммуникация методы стимулирования мотивации психико-профессиональное развитие личность

Аннотация

В статье рассматривается исследование технологии развития познавательной компетентности будущих учителей на основе акмеологического подхода.


background image

Жамият ва инновациялар –

Общество и инновации –

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Problems of research of technology of development of cognitive
competence in future teachers on the basis of acmelological
approach

Dilnoza MAHMUDOVA

1


Namangan State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received May 2021
Received in revised form
20 May 2021
Accepted 15 June 2021
Available online
15 July 2021

This article discusses the research of technology for the

development of cognitive competence in future teachers based
on the acmeological approach.

2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

acmeology,
cognitive competence,
credit-module,
creative-personal
development,
semantic communication,
motivational methods,
mental and professional
development,
individual.

Акмеологик ёндошув асосида бўлажак ўқитувчиларда
когнитив компетентликни ривожлантириш технологиясини
тадқиқ этиш масалалари

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

акмеология,
когнитив компотентлик,
кредит-модул,
креатив-шахсий
ривожланиш,
семантик алоқа,
мотивацияни рағбатловчи
методлар,
психик ва касбий
ривожланиш,
шахс.

Ушбу мақолада акмеологик ёндошув асосида бўлажак

ўқитувчиларда когнитив компетентликни ривожлантириш
технологиясини тадқиқ этиш масалалари ёритилган.

1

State intern-researcher, Namangan State University, Namangan, Uzbekistan.


background image

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415

140

Проблемы исследования технологии развития когнитивной
компетентности у будущих преподавателей на основе
акмелологического подхода

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

акмеология,
когнитивная
компетентность,
кредит-модуль,
творческо-личностное
развитие,
смысловая коммуникация,
методы стимулирования
мотивации,
психико-
профессиональное
развитие,
личность.

В статье рассматривается исследование технологии

развития когнитивной компетентности будущих учителей
на основе акмеологического подхода.


Янги Ўзбекистоннинг тараққиёти истиқболини белгилаш, ривожланган

жаҳон ҳамжамияти мамлакатлари сафидан муносиб ўрин эгаллашга интилиш
йўлидаги кенг кўламли ислоҳотларни амалга ошириш билан кечмоқда. Жаҳоннинг
ривожланган мамлакатлари тажрибаларини ўрганиш, маҳаллий шарт-шароит,
иқтисодий ва интеллектуал ресурсларни инобатга олган ҳолда жамият ҳаётининг
барча соҳаларида туб ислоҳотларнинг амалга оширилаётганлиги янгидан-янги
ютуқларга эришишни таъминламоқда. Замонавий талаблар инобатга олинган
ҳолда, бўлажак ўқитувчиларда когнитив компетентликни ривожлантиришни
мунтазам такомиллаштириб бориш ишларини ташкил этиш бугунги куннинг
долзарб вазифаларидан бири ҳисобланади.

Жаҳон миқёсида компетенциявий ёндашув асосида бўлажак ўқитувчи-

ларнинг акмеологик қобилиятини таркиб топтириш, кредит-модул тизими
шароитида бўлажак ўқитувчиларнинг когнитив компетентлигини ривожлан-
тиришнинг дидактик тизимини такомиллаштиришга алоҳида эътибор қаратил-
моқда. Айниқса, бўлажак педагогларни тайёрлаш жараёнига инновацион
технологияларини кенг жорий этиш, акмеологик ёндашув асосида талабаларнинг
касбий компетентлигини ривожлантириш, талабаларнинг индивидуал таълим
траекториясини самарали ташкил этиш орқали билиш фаоллигини ошириш муҳим
ўрин эгалламоқда. Шунингдек, бўлажак ўқитувчиларнинг таълимий фаолиятни
амалга оширишга тайёрлиги ва қобилиятини акс эттирувчи интегратив ўзига
хослик сифатида компетенциявий ёндашув билан кредит-модул тизимининг ўзаро
уйғунлигини таъминлаш алоҳида долзарблик касб этмоқда.

Дунёда кредит-модул тизимини жорий этишда инновацион технология-

ларидан фойдаланишнинг мақбул механизмларини ишлаб чиқиш, талабаларнинг
индивидуал таълим траекториясини лойиҳалаш, таянч компетенциялар натижаси
сифатида бўлажак ўқитувчиларнинг когнитив компетентлигини ривожлан-
тиришга доир қатор илмий изланишлар олиб борилмоқда. Шу билан бирга, бўлажак
ўқитувчиларда когнитив компетентликни ривожлантириш жараёнини акмеологик
таълим муҳити билан интегративлигини таъминлаш, талабаларда ўз-ўзини


background image

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415

141

касбий-педагогик такомиллаштириш истагини қарор топтириш, мустақил касбий-
педагогик билимларни ўзлаштириш кўникма ва малакаларини, креативлик, янги
педагогик қадриятларни ўзлаштиришга қобилиятлиликни ривожлантиришнинг
дидактик шарт-шароитларини такомиллаштириш муҳим устуворлик касб этмоқда.

Республикамизда тарбия ва ўқитиш усуллари, ахборот-коммуникация

технологиялари ҳамда хорижий тилларни пухта ўзлаштирган, таълим жараёнида
замонавий педагогик технологияларни қўллаш кўникмаларига эга профессионал
педагог кадрлар тайёрлаш, олий педагогик таълимга рақамли технологияларни
жорий этиш, замонавий ахборот-коммуникация ва таълим технологияларининг
мустаҳкам интеграциясини таъминлаш пировардида педагог кадрларнинг касбий
маҳоратини узлуксиз ривожлантириб бориш учун қўшимча шароитлар яратишга
катта эътибор қаратилмоқда. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш
бўйича Ҳаракатлар стратегиясида “Таълим ва ўқитиш сифатини баҳолашнинг
халқаро стандартларини жорий этиш асосида олий таълим муассасалари
фаолиятининг сифати ҳамда самарадорлигини ошириш” [1] каби муҳим вазифалар
белгиланди. Бу эса, талабаларнинг когнитив компетенциялари тузилмаси ва
компонентларини аниқлаштириш, акмеологик ёндашув асосида бўлажак
ўқитувчиларда когнитив компетентликни ривожлантириш технологиясини
такомиллаштиришни тақозо этади.

Республикамизда компетенциявий ёндашувни амалга оширишнинг назарий

асослари, педагогларнинг касбий компетентлигини ривожлантириш, талаба-ларнинг
ўқув-билиш фаолиятини такомиллаштиришнинг дидактик параметлари, таълимни
ахборотлаштириш

шароитида

талабаларнинг

когнитив

компетент-лигини

ривожлантиришнинг айрим жиҳатлари У. Иноятов, Н. Муслимов, О. Мусурмонова,
Б. Ходжаев, М. Ваҳобов, М. Мирсолиева, Б. Маъмуров, Л. Бектурсынова, М. Пардаева,
Ж. Отепбергенов каби олимлар томонидан тадқиқ этилган.

Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги (МДҲ) мамлакатлари олимларидан

М. Ахметов, А. Базаева, Л. Бочарова, Е. Вязовова, Т. Добрыдина, И. Дульчаева, Э. Зеер,
Т. Коротенко, Л. Осипова, А. Пилигин, В. Пустовойтов, С. Рослякова, Л. Семина каби
олимлар томонидан замонавий ижтимоий-иқтисодий вазиятларда талабаларнинг
касбий-билиш фаоллигини шакллантириш, модул-рейтинг тизими асосида
талабаларнинг ўқув-билиш компетентлигини таркиб топтириш, информацион-
таълимий лойиҳалар воситасида талабаларнинг когнитив компетентлигини
ривожлантириш масалалари бўйича илмий изланишлар олиб борилган.

Хорижлик олимлардан Т. Бьюзен, M. Бернис, М. Пиетра, Е. Терхарт, Р. Дюнн,

Т. Маес, Н. Герман каби каби олимлар томонидан талабаларда суперфикрлашни
шакллантириш, ўқитишнинг модулли ва ахборот технологиялари интеграциясини
таъминлаш масалалари ўрганилган.

Бироқ акмеологик ёндашув асосида бўлажак ўқитувчиларнинг когнитив

компетентлигини ривожлантириш мазмуни, тузилмаси, компонентлари, мезон-
лари, кўрсаткичлари, когнитив компетентликни ривожлантириш механизми
сифатида акме шахс модели, бўлажак ўқитувчиларда когнитив компетентликни
ривожлантиришнинг технологик жиҳатлари махсус тадқиқ этилмаган. Бу эса,
акмеологик ёндашув асосида бўлажак ўқитувчиларнинг когнитив компетент-
лигини ривожлантиришнинг технологиясини такомиллаштириш юзасидан илмий-
тадқиқот олиб боришни тақозо этди.


background image

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415

142

Тадқиқот давомида биз асосий мақсад сифатида акмеологик ёндашув асосида

бўлажак ўқитувчиларда когнитив компетентликни ривожлантириш технология-
сини такомиллаштиришдан иборат этиб танлаб олдик ҳамда қуйидаги вазифа-
ларни амалга оширишни режалаштирдик:

кредит-модул тизимида когнитив компетентликнинг ўрни ва аҳамиятини

ёритиб бериш;

бўлажак ўқитувчиларда когнитив компетентликни ривожлантиришнинг

акмеологик хусусиятларини аниқлаштириш;

когнитив компетентликни ривожлантириш механизми сифатида акме шахс

моделини такомиллаштириш;

бўлажак ўқитувчиларда когнитив компетентликни ривожлантиришнинг

акмеологик технологиясини такомиллаштириш.

Мазкур тадқиқотдан кутилаётган илмий янгиликларни қуйидагилардан

иборат деб белгиладик:

бўлажак ўқитувчиларнинг когнитив компетентлигини ривожлантириш

тузилмаси (компонентлари, мезонлари, кўрсаткичлари) ахборотларни излаш,
қайта ишлаш ва қўллаш бўйича шахсий тажрибани тўплашга имкон берувчи
мотивацион-иродавий, ўқув-билиш, хулқ-атвор ва рефлексив-баҳоловчи фаолият
натижасини акс эттирувчи шахснинг интегратив динамик хусусиятига барқарор
устуворлик бериш асосида аниқлаштирилади;

бўлажак ўқитувчиларда когнитив компетентликни ривожлантиришнинг

акмеологик хусусиятлари шахсий акмеологик, фанлараро, продуктив, рефлексив-
инновацион, креатив-шахсий ривожланиш, тадқиқотчилик мезонларини ўз-ўзини
ривожлантириш, ўз-ўзини коррекциялаш, ўз-ўзини актуаллаштириш билан
семантик алоқасини таъминлаш орқали такомиллаштирилади;

когнитив компетентликни ривожлантириш механизми сифатида акме шахс

моделининг жараёнли-мазмунли блоки объектив, субъектив, объектив-субъектив
омилларини ҳисобга олиш асосида дидактик ўзаро таъсир сифатида субъект-
субъект

меносабатларини

босқичма-босқич

кенгайтириб

бориш

орқали

такомиллаштирилади;

бўлажак ўқитувчиларда когнитив компетентликни ривожлантиришнинг

технологик босқичлари (ўз-ўзини англаш, мустақил билим олиш, ўз-ўзини
ривожлантириш, ўз-ўзини ривожлантириш) ўқув-билиш фаолияти тавсифига мос
келувчи муаммоли, ҳамкорликда ўқитиш, индивидуаллаштириш, изланишли-
тадқиқотчилик, ўқув ахборотлари устида ишлаш жараёнида юқори мотивацияни
рағбатловчи методларни (эмоционал-ахлоқий вазиятларни яратиш; рағбатлаш;
билишга доир ўйинлар; ўқув мунозараси; истиқболни прогнозлаш, ўқув лойиҳаси)
тизимли қўллаш асосида такомиллаштирилган.

Тадқиқот мавзусини олиб боришда дастлабки “Бўлажак ўқитувчиларда

когнитив компетентликни ривожлантиришнинг назарий асослари” деб номланган
қисмида кредит-модул тизимида когнитив компетентликнинг ўрни ва аҳамияти,
бўлажак

ўқитувчиларда

когнитив

компетентликни

ривожлантиришнинг

акмеологик хусусиятлари, педагогика олий таълим муассасаси талабаларида
когнитив компетентликни ривожлантиришнинг мавжуд ҳолати ёритиб берилиши,
“Акмеологик ёндашув асосида бўлажак ўқитувчиларда когнитив компетентликни
ривожлантиришнинг амалий-технологик тизими” деб номланган қисмида эса


background image

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415

143

когнитив компетентликни ривожлантириш механизми сифатида акме шахс
модели, бўлажак ўқитувчиларда когнитив компетентликни ривожлантиришнинг
акмеологик технологияси, когнитив компетентликни ривожлантиришнинг
акмеологик технологиясини жорий этишнинг ташкилий-педагогик шарт-
шароитлари ёритиб берилиши, сўнгги “Бўлажак ўқитувчиларда когнитив
компетентликни ривожлантириш самарадорлиги” деб номланган қисмда эса
бўлажак ўқитувчиларда когнитив компетентликни ривожлантиришга доир
тажриба-синов ишлари мазмуни ва натижалари ёритиб берилиши белгиланган.

Акмеологиянинг предметида шахс индивидуал фаолиятининг барча

соҳаларида эришган максимал етукликка эга бўлиши лозим деган концепция юзага
келган. Максимал етуклик шахс ривожининг юқори чўққиси ва индивидуал
фаолият билан боғлиқ экан, демак ана шу чўққи юнончада “акме” дейилади ва бу
соҳа акмеология деб юритилади.

Акмеология изчиллик, яъни мукаммаллик чўққисига интилиш, бу – инсон

ҳаётининг ажралмас хусусияти бўлиб, бу ибора орқали шахсий, касбий ривожланиш
ва ўзини-ўзи такомиллаштиришга мойиллик англанади. Б.Г. Ананьевнинг фикрича,
акмеологиянинг илмий асоси, инсоннинг ривожланишида индивид, шахс,
индивидуаллик ва субъектнинг ҳаёт фаолияти ҳақидаги фанлар интеграциясидан
ташкил топган [2]. Акмеология предмети-одамнинг ижодий салоҳияти бўлиб, у
инсон томонидан ўзига иноят этилган барча имкониятлар ва иқтидорни қандай
қилиб, қандай шарт-шароитларда, қайси қонуниятлар таъсирида руёбга
чиқаришини комплекс тарзда ўрганади. Акмеологияда инсоннинг касбий фаолияти
ва ўз ҳаётини ўзи белгилаши, ўзини-ўзи ривожлантириши ва ижодкорлик
қобилиятини шакллантириши, унинг ҳаётий фаолияти субъект сифатида қараб
чиқилади. Акмеология фанининг асосий вазифаси онгли фаолият субъекти бўлмиш
шахсни турли фаолият жараёнларида, хусусан, танлаган касби, ихтисослиги
доирасида ўз ижодий салоҳиятини тўла очиш ва амалда намойиш этишига боғлиқ
бўлган билимлар, амалий кўникмалар, малакалар, технологиялар билан
таъминлашдир.

В. Каримова “ҳар бир тараққиёт даврининг ўзига хос аҳамиятли томони бор,

охирги йилларда акмеология фани пайдо бўлдики, у айнан етукликка эришишнинг
шарт-шароитлари ва омилларини ўрганади, давр нуқтаи назардан айни муҳокама
қилинаётган ёш даврларининг хусусиятларини ўрганади” [3], деб таъкидлайди.
Демак, ҳар бир ёш даврларида шахсда турли динамик хусусиятдаги акмеологик
ривожланишни башорат қилиш мумкин.

М.М. Кашапов инсон ёш даврларида психик ва касбий ривожланиш

босқичларини қуйидагича босқичларга ажратган:

I. Касбгача бўлган ривожланиш
1.1. Ўйиндан олдинги ривожланиш (3ёшгача);
1.2. Ўйин босқичи (мактабгача болалик 3-7 ёшгача);
1.3. Ўқув фаолиятини ўзлаштириш босқичи (7-8 дан 11-12 гача бўлган ёш)
II. Касб танлаш давридаги ривожланиш
2.1. Оптация босқичи (ҳаётга онгли тайёргарлик, меҳнат, касб йўлини

режалаштириш, касб танлаш даври 13-13 дан 14-18 ёшгача)

III. Касбий тайёргарлик ва келгуси касбий маҳоратга эришиш давридаги

ривожланиш


background image

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415

144

3.1. Касбий таълим босқичи (15-19 дан ёки 16-23 ёш);
3.2. Касбий мослашув босқичи (17-21 дан 24-27 ёшгача);
3.3. Касбий маҳоратнинг ривожланиш босқичи (21-27 дан 45-50 ёшгача);
3.4. Касбий маҳоратни намойиш этиш даври (46-50 ёшдан 60-65 ёшгача);
3.5. Сустлашиш босқичи (61-65 ёш) [4].
Замонавий таълим муассасаси учун акмеологик ёндашув бугунги кунда

келажакли ва истиқболли бўлиб, унинг моҳияти шундан иборатки, юқори
марраларга эришишга таъсир этиш мумкин бўлиши учун субъектга комплекс
текширув ўтказилиши ва яхлитлигини қайта тиклаши, етукликка эришишга
ўтишда, унинг индивид, шахс ва субъект сифатида-фаолият характеристикаси
барча ўзаро алоқадорликлар ва вужудга келтирувчи сабаблар билан биргаликда
ўрганилади. Бу таълимдаги инновацион ёндашувлардан бири бўлиб, ўқувчи ўз,
шахсий акмесини аниқлаб олиши учун унда ўша танлаган ихтисослигига нисбатан
кучли ундовчи мотивлар, ҳаётда эса муваффақиятларга эришиш мотиви ёки
ютуқларга эришиш эҳтиёжи кучли ривожланади. Ўқувчини касбий фаолиятга
тайёрлашда, ундаги шахсий сифатлар ва фазилатлари, унинг индивидуал
қиёфасида намоён бўлади.


ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги

“Ўзбекистон

Республикасини

янада

ривожлантириш

бўйича

Ҳаракатлар

стратегияси тўғрисида”ги ПФ–4947-сонли Фармони. // Ўзбекистон Республикаси
қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 6-сон, 70-модда.

2.

Ананьев Б. Человек как предмет познания. – Питер, 2001. – С. 145.

3.

Каримова В.М. Ижтимоий психология асослари. – Т.: “Ўқитувчи”, 1994. – Б. 98.

4.

Кашапов М.М. Психология творческого

мышления

профессионала:

монография / М.М. Кашапов. – Москва: ПЕР СЭ, 2017. – С. 688.

Библиографические ссылки

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги ПФ-4947-сонли Фармони. // Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 6-сон, 70-модда.

Ананьев Б. Человек как предмет познания. – Питер, 2001. – С. 145.

Каримова В.М. Ижтимоий психология асослари. – Т.: “Ўқитувчи”, 1994. – Б. 98.

Кашапов, М. М. Психология творческого мышления профессионала: монография / М. М. Кашапов. - Москва: ПЕР СЭ, 2017. – 688 с.