Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Fundamentals of civil law regulation of alimony agreements
Dinara BABAJANOVA
1
Tashkent State Law University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2021
Received in revised form
20 June 2021
Accepted 25 July 2021
Available online
25 August 2021
The paper analyzes the issues of the procedure for concluding
an agreement on the payment of alimony and its form. The
author studies this agreement from the standpoint of civil law
and substantiates the gratuitousness, one-sidedness and
consensuality of the agreement. The conclusions of the work are
to substantiate the concept of an agreement on the payment of
alimony, the advantages of this agreement from other
procedures for collecting alimony.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
alimony,
agreement,
civil contract,
form,
notary,
alimony payer,
alimony recipient.
Aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuvni fuqarolik-huquqiy
tartibga solishning asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
aliment,
kelishuv,
fuqarolik-huquqiy
shartnoma,
shakl,
notarius,
aliment to‘lovchi,
aliment oluvchi.
Maqolada aliment to‘lash to‘g‘risida shartnoma tuzish tartibi
va uning shakli masalalari tahlil qilingan. Muallif ushbu
kelishuvni fuqarolik qonunchiligi nuqtai nazaridan o‘rgangan va
shartnomaning tekin, bir tomonlama va konsensualligini asos-
lagan. Ishning xulosalari aliment to‘lash to‘g‘risidagi bitim
kontseptsiyasini, ushbu shartnomaning aliment to‘lashning
boshqa tartib-qoidalaridan afzalliklarini asoslashdan iborat.
1
Doctor of Philosophy in Law, Acting Associate Professor of Civil Law, Tashkent State Law University, Tashkent,
Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 3 (2021) / ISSN 2181-1415
37
Основы гражданско-правового регулирования договоров об
уплате алиментов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
алимент,
соглашение,
гражданско-правовой
договор,
форма,
нотариус,
плательщик алиментов,
получатель алиментов.
В работе анализируются вопросы о порядке заключения
соглашений об уплате алиментов и его форма. Автор изучил
данное соглашение с позиции гражданского права и
обосновал
безвозмездность,
односторонность
и
консенсуальность
соглашения.
Выводы
по
работе
заключаются в обосновании понятия соглашения об уплате
алиментом, преимущества данного соглашения от других
порядков взыскания алиментов.
Bugungi kunga kelib, O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida aliment to‘lash
majburiyati taraflariga tegishli bitim tuzish orqali aliment to‘lashning miqdori, shakli va
tartibi bilan bog‘liq masalalarni ko‘rib chiqish imkoniyati berilgan. Aliment majburiyatlari
instituti doimo oila huquqining asosiy institutlaridan biri bo‘lib kelgan. Zamonaviy
sharoitda aliment bo‘yicha huquqiy munosabatlar juda muammoli bo‘lib, davlatning
diqqat e’tiborini talab qiladi.
O‘zbekiston Respublikasining oila qonunchiligida aliment to‘lashning ixtiyoriy
tartibi ko‘zda tutilgan – tomonlarning kelishuvi asosida. Qonun chiqaruvchi unga ustunlik
beradi, chunki oiladagi munosabatlar shaxsiy xususiyatga ega va aliment to‘lash
majburiyatlari, ta’rifga ko‘ra, davlat majburlovisiz bajarilishi kerak.
Aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuv – bu yosh institut: birinchi marta uni tuzish
imkoniyati amaldagi O‘zbekiston Respublikasining Oila kodeksida ko‘zda tutilgan. Yuridik
adabiyotlarda alimentlar to‘g‘risidagi kelishuv atamasi keng qo‘llanilishiga va doimiy
ravishda har xil jihatlarda ishlatilishiga qaramay, uni umumiy tushunishchasi va talqini
mavjud emas.
Masalan, S.P. Grishaeva, aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuv aliment to‘lashga
majbur bo‘lgan shaxs va ularni oluvchi o‘rtasida aliment to‘lashning miqdori, shartlari va
tartibi to‘g‘risida notarial tasdiqlash shartidir [1]. E.A. Usacheva quyidagi ta’rifni beradi:
“aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuv – bu aliment to‘lashga majburiy bo‘lgan shaxs va
qonun asosida undan aliment olishga haqli bo‘lgan shaxs o‘rtasidagi alimentni to‘lash
miqdori, usuli va tartibini belgilaydigan kelishuvdir” [2].
Ba’zi mualliflar alimentlar to‘g‘risidagi kelishuvni oilaviy huquq instituti nuqtai
nazaridan ko‘rib chiqadilar. Shunday qilib, L.V. Dzyubrovskaya, aliment to‘lash to‘g‘risidagi
kelishuv – bu tarmoq ichidagi o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lgan, belgilangan huquqlarni
amalga oshirishga qaratilgan oila a’zolari yoki sobiq oila a’zolarining o‘zaro roziligini
belgilaydigan majburiy va dispozitiv normalarni birlashtirgan mustaqil yuridik institutdir [3].
Bizning fikrimizcha, aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuv aliment to‘lash majburiyati
taraflariga ular uchun taqdim etilishi mumkin bo‘lgan eng maqbul shartlar to‘g‘risida
mustaqil ravishda kelishish imkoniyatini beradigan xususiy huquqiy xarakterdagi
nizolarni sudsiz hal qilish usulidir. Aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuvining xususiyatlari
quyidagilar: aliment to‘lash shartnomasining sub’ektlari; notarial tasdiqlash; aliment
to‘lashning mustaqil tartibi va usuli; hukumat majburlashisiz ijro etish.
Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuv fuqarolik-
huquqiy shartnomasi hisoblanadi [4]. Ushbu bayonotni qo‘llab-quvvatlovchi doktrinaviy
mulohazalarni chetga surib, diqqatni, xususan, quyidagi rasmiy huquqiy fikrlarga qaratishi
mumkin.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 3 (2021) / ISSN 2181-1415
38
Aliment to‘lash to‘g‘risidagi fuqarolik-huquqiy shartnomasi:
1.
bepul: bir taraf ikkinchi tarafga biror narsa taqdim etish majburiyatini oladi;
2.
bir tomonlama (bir tomonlama majburiy): bir taraf majburiy (aliment to‘lash),
boshqa taraf esa (aliment to‘lash) talab qilish huquqiga ega;
3.
konsensual: qonunda belgilangan shaklda bitim tuzilgan paytdan boshlab (shu
paytdan boshlab huquq va majburiyatlar paydo bo‘ladi) bitim tuzilgan hisoblanadi [5].
O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksining 130-moddasiga muvofiq aliment to‘lash
majburiyati bo‘lgan shaxs va uni oluvchi o‘rtasida aliment to‘lash to‘g‘risida (aliment
to‘lashning miqdori, shartlari va tartibi) kelishuv tuziladi. Alimentni oluvchi – qonun
hujjatlarida shunday tan olingan, to‘lovchi bilan oilaviy yoki boshqa munosabatlar bilan
bog‘liq bo‘lgan jismoniy shaxs. Alimentni oluvchining (voyaga etmagan yoki ruhiy
kasallikka chalingan) muomala layoqatsizligi uning qonuniy vakili (vasiy) tomonidan
qoplanadi. Vasiy, aliment to‘lash majburiyatining tarafi bo‘lmaganligi sababli, qaramog‘iga
olingan shaxs nomidan bitimlar tuzadi. 14-yoshdan 18-yoshgacha bo‘lgan voyaga etma-
ganlar, muomala layoqati cheklangan shaxs sifatida, ota-onalarining (farzandlikka
oluvchilar, vasiylar) yozma roziligi bilan aliment to‘lash to‘g‘risidagi shartnomalarni
tuzadilar.
Keng yondashuvga ko‘ra, aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuv mutlaqo har qanday
shaxslar o‘rtasida tuzilishi mumkin: mehnatga layoqatli yoki layoqatsizligi, aliment to‘lash
tartibiga rioya qilinishidan qat’iy nazar, oilaviy aloqalari bo‘lgan va bo‘lmagan holda.
Ushbu pozitsiyani M.V. Antokolskaya, M.V. Vlasova, E.A. Chefranova va boshqalar qo‘llab
quvvatlaydi [6, 7, 8].
O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksining 131-moddasida aliment to‘lash to‘g‘risi-
da kelishuv yozma ravishda tuzilgan va notarial tasdiqlanishi kerakligi belgilangan. Qonun
hujjatlarida belgilangan aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuv shakliga rioya qilmaslik
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida nazarda tutilgan oqibatlarga olib keladi.
Aliment to‘lash to‘g‘risida notarial tasdiqlangan kelishuv ijro varaqasi kuchiga ega.
Tuzilgan hujjat qonuniy kuchga ega bo‘lishi uchun u notarius tomonidan
tasdiqlanishi kerak. Aliment to‘lashga majbur bo‘lgan tomon o‘z majburiyatlarini bajar-
magan taqdirda, aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuv ijro varaqasining rolini bajaradi –
uning asosida majburiy ravishda mablag‘ yig‘ish mumkin bo‘lgan tashkilotning buxgal-
teriya bo‘limi orqali ishlaydi.
Notarial tasdiqlash natijasida aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuv jamoat
tomonidan tan olinadi [9]. Kelishuvni notarial tasdiqlash alimentlar bo‘yicha huquqiy
munosabatlar sub’ektlarining huquqlari va manfaatlarini amalga oshirish va himoya
qilishning huquqiy kafolatlaridan biridir [10].
O.N. Nizomiyevaning fikriga ko‘ra, bunday kelishuvni notarial tasdiqlash talabi,
shubhasiz, kelishuv taraflarining va avvalambor aliment oluvchining huquqlari kafolatlari
darajasini oshiradi [11]. Biz O. Nizomiyevaning fikriga mutlaqo qo‘shilamiz, chunki
kelishuvni notarial tasdiqlash kelishuvning qonuniyligini, shu jumladan tomonlarning har
biri uni to‘ldirishga haqli yoki yo‘qligini tekshirishni anglatadi va notarius yoki mansabdor
shaxs tomonidan amalga oshiriladi.
Aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuv tomonlarning ixtiyoriga binoan 1 yilga, 5 yilga
yoki boshqa muddatga (masalan, bola umumiy ta’lim olguncha) tuzilishi mumkin. Agar
bunday kelishuvning amal qilish muddati tugagan bo‘lsa, unda bu aliment to‘lash bo‘yicha
tomonlarning yangi kelishuv tuzishiga to‘siq bo‘lmaydi. Agar tomonlar bunday kelishuvni
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 2 № 3 (2021) / ISSN 2181-1415
39
tuzishni istamasalar, unda qolgan muddat davomida aliment to‘lashga majbur bo‘lgan
shaxs unga yuklatilgan majburiyatni saqlab qoladi, tomonlar ushbu masalani sud tartibida
ko‘rib chiqishga murojaat qilishlari mumkin. Kelishuvning amal qilish sharti sifatida
umumiy muddat muhim ahamiyatga ega emas, chunki muddat belgilanmasa, kelishuv
alimentni to‘lash majburiyati muddati davomida tuzilgan deb hisoblanadi.
Yuqoridagilarni umumlashtirib, quyidagi xulosalarni shakllantirishimiz mumkin:
1.
Aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuvlar aliment to‘lashga majbur bo‘lgan shaxs va
ularni oluvchi o‘rtasida aliment to‘lashning miqdori, shartlari va tartibi to‘g‘risida notarial
tasdiqlash sharti hisoblanadi. Shu bilan birga, aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuv
alimentni olishning eng qulay usullaridan biri bo‘lib, sudsiz, shuningdek o‘zaro kelishuv
asosida rasmiylashtiriladi. Boshqa tomondan, aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuv,
birinchidan, ijro hujjati, ikkinchidan, sudda bir xil davriy to‘lovlarni undirish to‘g‘risidagi
da’vo arizasini qabul qilishni rad etish uchun asosdir;
2.
Aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuvni aliment to‘lashni nazarda tutadigan
boshqa turdagi tartib bilan taqqoslaganda uning bir qator afzalliklari aniqlandi. O‘z
navbatida, bu aliment to‘lash to‘g‘risidagi kelishuvdan tashqari aliment majburiyatlarida
boshqa huquqiy tuzilmadan foydalanish maqsadga muvofiq emasligini tasdiqlashga asos
beradi. Xususan, oila qonunchiligi kelishuvning mazmuniga ma’lum talablarni qo‘yadi,
ularga rioya qilish aliment oluvchining huquqlari va manfaatlarini ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Гришаев С.П. Алиментные обязательства / Система ГАРАНТ, – 2011. – № 4. –
С. 184–185.
2.
Усачева Е.А. Проблемы определения предмета и субъектного состава
соглашения об уплате алиментов / Актуальные проблемы российского права. –
2014. – № 8 (45). – С. 1656.
3.
Дзюбровская Л.В. Соглашение об уплате алиментов – самостоятельный
семейно-правовой институт / Семейное и жилищное право. – 2012. – № 6. – С. 13.
4.
Гражданское право: Учебник. В 3 т. Т. 3 / Под ред. А.П. Сергеева,
Ю.К. Толстого. – 2010. – С. 569–570.
5.
Семейное
право:
Учебник
/
Гонгало Б.М.,
Крашенинников П.В.,
Михеева Л.Ю., Рузакова О.А.; Под ред. П.В. Крашенинникова. М.: Статут, – 2008. –
С. 302–305.
6.
Антокольская М.В. Семейное право: учебник. – М., 2002. – С. 235–237.
7.
Власова М.В. Постатейный комментарий к Семейному кодексу Российской
Федерации. – М., 2007. – С. 206.
8.
Чефранова Е.А.
Имущественные
отношения
в
российской
семье.
Практическое пособие. – М., 1997. – С. 98, 102, 111.
9.
Алексеева О.Г., Андропов В.В., Бухарбаева А.А. и
др. Постатейный
комментарий к Семейному кодексу Российской Федерации. 2014. – С. 258–264.
10.
Ксенофонтова Д.С. Нотариальное удостоверение соглашения об уплате
алиментов как правовая гарантия осуществления и защиты прав и интересов
субъектов алиментного правоотношения / Нотариус. Отв. ред. О.Н. Низамиева.
М. Проспект, 2010. – С. 385–386.
11.
Комментарий к Семейному кодексу Российской Федерации (постатейный)
/ Отв. ред. О.Н. Низамиева. М.: Проспект, 2010. – С. 358 – 35.
