Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Epistemological analysis of the concept of cognition
Gulnoza SULTANOVA
1
Samarkand State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2021
Received in revised form
20 July 2021
Accepted 15 August 2021
Available online
15 September 2021
In this paper, we present a comparative analysis of the
problem of cognitive pervasive in philosophy and psychology, its
epistemological interpretation, origin, Genesis and scientific,
social significance. The concept of creativeness, which is formed
within the framework of Cognitive Research, is an object of
science research and requires the integration of scientific
directions such as psychology, philosophy, economics, genetics,
computer technology, neurophysiology, heuristics. In this
research work, however, it was investigated from the point of
view of cognitive epistemological constructivism. critical
rationalism in the development of Science in the style of scientific
thinking, its internal evristical features, active constructive role
in cognition, its prospects have been revealed in the direction of
modern science, such as constructive epistemology, cognitology.
Cognitivism is the ability of a person to know, manifested in
thinking in a broad sense, is the sum of intellektual (mental)
activity. This is both a constructive process and a manifestation
of creativity in the style of thinking. This chapter focuses on the
subject of cognition, its essence, its evolution.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
cognitive,
cognition,
ability,
epistemology,
cognitivism.
Когнитивлик тушунчасининг эпистемологик таҳлили
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
когнитивлик,
билиш,
қобилият,
эпистемология,
когнитивизм.
Ушбу мақолада фалсафа ва психологияда кенг тарқалаёт-
ган когнитивлик муаммоси, унинг эпистемологик талқини,
келиб чиқиши, генезиси ва илмий, ижтимоий аҳамияти
ҳақида тахлилий маълумотлар келтирилган. Когнитологик
изланишлар доирасида шаклланаётган креативлик концеп-
цияси фанлараро тадқиқот объекти бўлиб психология,
фалсафа, иқтисодиёт, генетика, компьютер технологияси,
1
PhD, associate professor, Samarkand State University, Samarkand, Uzbekistan.
E-mail: sgulnoza33@mail.ru.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
400
нейрофизиология, эвристика каби илмий йўналишлар
интеграциясини тақозо этади. Ушбу тадқиқот ишимизда эса
когнитив эпситемологик конструктивизм нуқтаи назари-
дан тадқиқ қилинган илмий тафаккур тарзининг фан
тараққиётида
танқидий
рацио-нализм,
конструктив
эпистемология, когнитология сингари замонавий фан
йўналишлари таъсирида вужудга келувчи ички эвристик
хусусиятлари, билишдаги фаол конструктив роли, унинг
истиқболдаги имкониятлари очиб берилган. Когнитивлик
кенг маънода тафаккурда намоён бўладиган инсон билиш
қобилияти бўлиб, интеллектуал (ақлий) фаолиятнинг
жамланмасидир. Бу ҳам конструктив жараён, ҳам тафаккур
тарзи креативлигини намоён бўлишидир. Ушбу бобда
когнитивлик, унинг моҳияти, эволюцияси хусусида фикр
юритилади.
Эпистемологический анализ понятия когнитивизма
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
когнитивность,
познание,
способность,
эпистемология,
когнитивизм.
В данной статье мы представляем сравнительный анализ
проблемы когнитивного проникновения в философию и
психологию,
ее
эпистемологической
интерпретации,
происхождения,
генезиса
и
научной,
социальной
значимости.
Концепция
креативности,
которая
формируется в рамках когнитивных исследований,
является объектом научного исследования и требует
интеграции таких научных направлений, как психология,
философия,
экономика,
генетика,
компьютерные
технологии, нейрофизиология, эвристика. Однако в этой
исследовательской работе он был исследован с точки
зрения
когнитивного
эпситемологического
конструктивизма. Критический рационализм в развитии
науки в стиле научного мышления, его внутренние
эвристические особенности, активная конструктивная роль
в познании, его перспективы раскрыты в таких
направлениях современной науки, как конструктивная
эпистемология, когнитология. Познавательность – это
способность человека познавать, проявляющаяся в
мышлении в широком смысле, это сумма интеллектуальной
(умственной)
деятельности.
Это
одновременно
и
конструктивный процесс, и проявление креативности в
стиле мышления. Эта глава посвящена предмету познания,
его сущности, его эволюции.
КИРИШ
Ҳозирга пайтда илмий тафаккур тарзининг когнитив ва эвристик хусусият-
лари, унинг креатив имкониятларини таҳлил қилиш, илмий анъаналарга муно-
сабат, етакчи фан ва технологияларда содир бўлаётган назарий ва концептуал
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
401
трансформацияларни ўрганиш, улардаги эпистемологик, методологик ва парадиг-
мал янгиланишларни тадқиқ қилиш каби масалалар ўта долзарбдир.
Республикамиз Президенти Ш.М. Мирзиёев таъкидлаб ўтганларидек,
инновация – бу келажак дегани. Биз буюк келажагимизни барпо этишни бугундан
бошлайдиган бўлсак, уни айнан инновацион ғоялар, инновацион ёндашув асосида
бошлашимиз керак[1.б.88]. Инновацияни амалга оширувчилар креатив (ижодий)
фикрлаш тарзини ўзгартириб олган ёш бунёдкорлардир. Креатив (ижодий)
фикрлаш муаммоларини ўрганадиган ҳозирги замон йўналиш эса креатив
когнитологиядир. Мазкур йўналишнинг асосий предмети – когнитив конструкти-
визмдир.
Когнитивлик ва эспитемологик конструктивизм алоҳида-алоҳида муаммо
сифатида ўтган асрнинг иккинчи ярмида психологлар ва файласуфлар томонидан
ўрганила бошланди. Бу икки йўналишнинг “учрашуви” фақат бизнинг асримизда
содир бўлди. Табиийки, когнитив конструктивизм ва тафаккуртарзи ўртасидаги
когерентлик кам ўрганилган соҳа ва муаммо бўлиб турибди. Лекин давр талаби,
яъни инновацион когнитивлик ва креатив тафаккур тарзини ёш мутахассис ва
изланувчиларда шакллантириш эҳтиёжи танлаган мавзу устида чуқур ва кенг
кўламли тадқиқотлар олиб боришни тақозо этмоқда.
МЕТОДЛАР ВА МАТЕРИАЛЛАР
Когнитивизм-бу тушунча(руҳ, психика)нинг бир бутунлиги ва унинг барча
кўринишларида билим ва билишга камайтирилиши мумкин бўлган редукциони-
стик методологик тамойилдир. Гуманитар тадқиқотларда когнитив ёндашув
эпистемологик тушунчалар (ҳақиқат, эмпиризм, назария, далил ва бошқалар)дан
фойдаланишда намоён бўлади. Шунингдек, интеллектуал қийматни шакллан-
тириш ва ҳал қилиш учун (ахлоқий, эстетик, прагматик ва бошқалар) муаммоларни
ўзида қамраб оладиган конструктив тизимдир. Когнитивизм гуманитар ва
фалсафий фикрнинг бутун тарихига муҳр қўйди, у ўзларини “когнитив бўлмаган”
деб атайдиган кўплаб таниқли аналитик файласуфларнинг танқидига қарамай,
ҳозирги кунда ҳам бу соҳада ҳукмронлик қилмоқда.
Когнитивлик кенг маънода инсон билиш қобилияти бўлиб, интеллектуал
(ақлий) фаолиятнинг жамланмасидир. Бу ҳам конструктив жараён, ҳам тафаккур
тарзи креативликдир. Ушбу бобда когнитивлик, унинг моҳияти, эволюцияси
хусусида фикр юритилади.
Когнитивизм тарихи кўпчилик файласуфлар томонидан ўз-ўзидан қабул
қилинган ёндашув сифатида узоқ ўтмишга эга, аммо у фақат бир неча ўн йиллар
давомида акс эттирилган услубий позиция сифатида мавжуд. Қадриятларнинг
когнитив ёки когнитив бўлмаган табиати ҳақидаги савол аввал аналитик
файласуфлар томонидан ўрганилган кейин эса улар томонидан деярли монопол-
лаштирилган; когнитив олимлар ва когнитив бўлмаган олимлар ўртасидаги
баҳслар асосан қиймат шартлари ва баёнотларини ўз ичига олган гуманитар
матнларнинг мантиқий-лингвистик тадқиқотлари қаторида бўлган.
Гуманитар фанлар учун когнитивизм – охирги муддат ўтган ўн йиллар
давомида илмий тадқиқотларда бу (ёки шунга яқин) парадигма маъносида
ишлатилган [2. С. 10].
Парадигмал ғоялар ва назариялар илмий жамоа доирасида фикрлашнинг
умумий турини белгилайди, бу фикрларни алмашиш бўйича олимлар ҳақида
тушунча беради, бошқаларда мумкин бўлган фарқларга қарамаймуаммолар ва
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
402
парадигма бўйича барча муҳим тажовузлар, агар бўлмаса, унинг ташувчилари
томонидан пассив қаршилик (ва бу борада гуманитар ҳамжамият, илм-фандан кўра
кўпроқ консерватив) билан учрашиши табиийдир.
“Когнитивизм” атамаси ХХ аср ўрталаридан бошлаб барқарор илмий
муомалада бўлиб, бир вақтнинг ўзида бир қанча билим соҳаларида – психология,
нейрофизиология, ахборот назарияси, фан фалсафаси, онг фалсафаси, этика,
аксиология ва бошқалар. Бироқ, бу умумий сўз – “когнитивизм” – сезиларли дара-
жада турли тушунчаларни яширади, бу турли хил тадқиқот шароитида ривож-
ланган бир қатор гетероген ёндашувлар ва тушунчаларни англатади.
МУҲОКАМА ВА НАТИЖАЛАР
Ушбу тадқиқот ишимда “когнитивизм” сўзи фақат битта муайян маънода
(юқорида келтирилган биринчи ёндашувда, кириш қисмида тасвирланган)
ишлатилиши ҳақида аниқ маълумот бериб, бу семантик хилма-хилликни эътибор-
сиз қолдириши мумкин ва шу билан унинг бошқа барча маънолари ва тегишли
муаммоларини кўрсатади. Лекин ҳақиқат шундаки, биз бу ерда гапирадиган
когнитивизм ҳар доим ҳам ушбу атамани ишлатадиган ёки у билан таниш бўлган
тадқиқотчиларнинг кўпчилигида тегишли сўз билан боғлиқ эмас. Тахминга кўра,
“когнитивизм” калит сўз сифатида пайдо бўлган замонавий (инглиз тилидаги)
нашрларнинг ўндан бир қисмидан кўп эмас, улар қадриятларнинг когнитив
(билиш) табиати муаммосига бағишланган; бошқалар “когнитив фанлар” ва
тегишли фанларнинг турли жиҳатларини ишлаб чиқади. Когнитивизмни бошқа
позицияларга (хусусан, бихеовиризм ва иррационализмга) қарши бўлган муайян
методологик позиция сифатида боғлаш одатий ҳолдир; когнитивизм кўпинча бу
умумий схемада билимга бўлган қадриятларни камайтириш сифатида жойлаш-
тирилади, бу ёндашувни психологик “рационализм” ва қарама-қарши бихеовиризм,
деб ҳисоблайди.
Канадалик психолог Кристофер Гриннинг фикрича, “когнитивизм” атамаси
биринчи бўлиб мантиқий позитивизм билан боғлиқ назариялар, этика (ёки
метаэтика)да пайдо бўлган, кейин мантиқий позитивизм йўналтирилган фан
фалсафа орқали, у психология ва бошқа фанларга ўтди. Грин XX асрнинг ўрталарида
психологларнинг беихтиёр мурожаатини тушунтиради. “Когнитив” сўзи билан
унинг асл “қатъий” маъноси бир хил кетиши, позитивизм-метаэстетик томонидан
ошкор. “Қатъий” маънода, когнитив, асосан, ҳақиқат ёки ёлғон учун тасдиқланиши
мумкин бўлган “Ментал” (руҳий) ҳодисаларнинг (одатда маъно ифодаларининг)
характеристикаси бўлиб хизмат қилади [3. 33].
Бошқа хорижий тадқиқот эса, когнитивизмни бихеовиризмга ўхшатади.
Когнитивизм бу – ҳулқ-авторнинг когнитиви ва руҳий ҳолатлар орқали тушун-
тириладиган таълимотдир [4. P. 313]. Лекин когнитивлик бу фақат ҳулқ атвор эмас,
балки жуда мураккаб ва яхлит интеллектуал конструктив тизимдир.
Когнитивизм рационализм ва компьютернинг модели сифатидаонгнинг
рационалистик талқини шаклида ишлайди [5. P. 100]. Аслида когнитивликда нора-
ционаллик, интуиция ҳам намоён бўлади.
Ғарб олимларидан У. Мак-Каллох ва В. Питтслар 1948 йилдаёқ тафаккур
устида илмий изланиш олиб бориб, тафаккурни когнитив маълумотларни қайта
ишловчи жараён, деб таъкидлаганлар [6. С. 15].
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
403
Когнитивлик – инсоннинг, шу жумладан юқори даражада ривожланган баъзи
приматларда турли йўллар билан келадиган маълумот ва ахборотларни қабул
қилиш ҳамда қайта ишлаш, идрок этиш жараёнидир.
Шунингдек когнитивлик бу билиш жараёнидир. Когнитивликка тасаввур,
тажриба, ишонч идрок киради.
Когнитивликнинг энг кенг тарқалган таърифи - барча тирик мавжудот-
ларнинг идрок ёрдамида ахборотни қайта ишлаш қобилияти (сезгилар ёрдамида
ташқаридан олинган стимуллар), сотиб олинган тажриба ва субъектив хусусиятлар,
бу атроф-муҳитни баҳолаш ва талқин қилиш учун барча маълумотларни
умумлаштиришга имкон беради. “Когнитивлик” сўзи лотинча“cognitio” сўзидан
келиб чиққан бўлиб, “билим”, “ўрганиш”, деган маънони билдиради. Шунинг учун,
билим орқали биз билим билан боғлиқ бўлган ҳамма нарсани, бошқача айтганда,
таълим ёки тажриба орқали олган маълумотларнинг бутун миқдорини назарда
тутамиз [7].
Когнитивлик (билиш) – бизга турли йўллар (идрок, тажриба, эътиқод) орқали
келган маълумотларни идрок қилиш ва қайта ишлаш қобилиятидир, яъни уларни
билимга айлантиришдир. Бу қобилият ўрганиш, диққат, хотира, нутқ, мулоҳаза
юритиш, қарор қабул қилиш каби турли билиш жараёнларини қамраб олади,
интеллектуал ривожланиш ва тажрибанинг бир қисмига айланади.
Билиш неврология, психология, антропология, фалсафа ва ҳатто ахборот
фанлари каби фанлар томонидан ўрганилади. Аммо ахборотни қайта ишлаш
жараёни хулқ-атворга қандай таъсир қилишини ва турли руҳий жараёнларнинг
билим олиш билан қандай боғлиқлигини текшира бошлаган фан когнитив
психология эди. Когнитив психология фан сифатида 1950 йилларда кенг тарқалган
бихевириозим (хулқ-атвор)дан фарқли равишда пайдо бўлди. Пиаже ва Вигоцкий
каби олимлар бугунги кунда ҳам долзарб бўлган билимни ривожлантириш
ва ўрганиш ҳақидаги назариялари билан илмий дунёда инқилоб қилдилар.
1960 йиллардан бошлаб билиш ва билиш қобилиятларига қизиқиш сезиларли
даражада ортди ва бу соҳадаги кўплаб тадқиқотлар туфайли ушбу жараёнлар
ҳақидаги билимларни анча кенгайтиришга имкон яратилди.
Бугунги кунда нейро-тасвирлаш соҳасида амалга оширилган кашфиётлар
руҳий жараёнларни тушуниш учун зарур бўлган энг муҳим физиологик ва
нейроанатомик билимларни ва уларнинг хулқ-атворимиз ва ҳиссиётларимизга
таъсири даражасини билиб олиш имконини берди.
Когнитивликнинг асосий мазмунини янги билимлар ишлаб чиқара олиш
имкони ташкил этади. Когнитолог тафаккур билиш жараёнида исботланганлик,
мантиқий асосланганлик, мустақил ва танқидий фикрлашга, яъни рефлексияга
асосланади [8. Б. 28].
Когнитив жараёнлар-бу биз янги билимларни эгаллаб, саволларга жавоблар
оладиган, қарорлар қабул қила оладиган жараёнлардир. Бу жараёнлар турли билиш
қобилиятларини ўз ичига олади: идрок, диққат, хотира, тафаккур ва бошқалар.
Буларнинг барчаси билим олиш ва атрофимиздаги дунёни тушунишга ёрдам
беради – бу эса когнитив вазифалардир. Демак, тафаккур тарзи ҳам когнитив
жараённинг бир элементидир.
Когнитивлик илмининг ўзига хослиги шундаки, у инсоннинг билиш ва
интеллектуал фаолияти билан боғлиқ бўлган ўта мураккаб муаммоларни қамраб
олади [9. С. 45].
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
404
Ҳар бир кишининг борлиқни билишида ўзига хос бўлган шарт-шароитлар
натижасида турли хил қобилият шаклланади. Бунда когнитив қобилияти деб,
шахснинг муайянфаолият юзасидан лаёқати ва унинг иш бажаришидаги субъектив
шарт-шароитларини ифодаловчи индивидуал руҳий-ментал ва физиологик
хусусиятларга айтилади.
ХУЛОСА
Биринчидан, когнитивлик инсон интеллектуал қобилияти бўлиб уни муаммо
сифатида ўрганиш ХХ асрнинг иккинчи ярмидан тадқиқот объектига айланган.
Иккинчидан, когнитивлик муаммоси дастлаб психология, нейробиология,
неврология, лингвистика фанларида тадқиқ этилган бўлса, аста-секин фалсафа-
нинг эпистемология бўлимига ҳам кириб борди.
Учинчидан, психологлар когнитивликни руҳий жиҳатларини тадқиқ этсалар,
файласуфлар унинг гносеологик, мантиқий томонларини ўргана бошладилар.
Тўртинчидан, когнитивлик муаммосини эпистемологик жиҳатдан ўрганиш
инсон билиш қобилиятининг креатив ва конструктив жиҳатларини кенгроқ очиш
имконини беради.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Мирзиёев Ш.М. Халқимизнинг розили бизнинг фаолиятимизга берилган
энг олий баҳодир. – Т.: Ўзбекистон, 2-жилд. 2018. – Б. 88.
2.
Максимов Л.В. Когнитивизм как парадигма гуманитарно-философской
мысли. – М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2003. – С. 10.
3.
Green Ch.D. Where Did the Word “Cognitive” Come From Anyway? //Canadian
Psychology, 1996, 37. – P. 33.
4.
Woolgar, S. Reconstructingman and machine: A note on sociological critiques of
cognitivism // The Social Construction of Technological Systems.Cambridge MA: MIT
Press, 1987. – P. 313.
5.
Dreyfus H. The socratic and platonic basis of cognitivism. AI [Artificial
Intelligence] & Society, 1988, 2. – P. 100.
6.
Эволюция. Мышление. Сознание (когнитивный подход и эпистемология). –
М.: Канон, 2004. – С. 15.
7.
CogniFit // https://www.cognifit.com. Cognition. 2021.18.07.
8.
Ғаффорова Г.Ғ. Ёшларда когнитив тафаккурни ривожлантириш масалалари
// Ёшларни ғоявий-мафкуравий тарбиялашнинг устувор йўналишлари мавзсидаги
республика илмий-назарий конференцияси. Самарқанд. СамИСИ, 2018. – Б. 28.
9.
Иззетова Э.М. Когнитология о перносмыслении эпистемологической и
онтологической проблематики теории познании // Глобаллашув шароитида
фалсафа ва миллий ғоянинг долзарб маслалари. VI илмий-назарий семинар
материаллари. Т., 2017. – С. 45.
