Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of competitions in attracting students to physical culture
and mass sports in general secondary schools
H. UTASHEV
1
Uzbek State University of Physical Culture and Sport
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2021
Received in revised form
20 August 2021
Accepted 15 September 2021
Available online
11 October 2021
In the article, current issues of interest of schoolchildren in
mass sports, as well as the problem of low physical activity and
development of schoolchildren were examined and analyzed. At
work the formation of students’ interest in physical education
and sports in the working environment of secondary schools are
recommended. In order to create effective motives for the
formation of active interest in physical culture and sports,
competitive activities were included in the process of
standardization of physical culture lessons. According to the end
of the competition, sport categories among teenagers were given
to the students on athletics. The article provides detailed
information on the results of the survey, the dynamics of the
change in the rank of schoolchildren and changes in the rate of
membership in sports clubs during the year.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
mass sport,
physical culture,
sport categories,
light athletics,
physical culture norms.
Умумий ўрта таълим мактабларида ўқувчиларни жисмоний
тарбия ва оммавий спортга жалб қилишда мусобақаларнинг
ўрни
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
оммавий спорт,
жисмоний тарбия,
спорт турлари,
енгил атлетика,
жисмоний тарбия
меъёрлари.
Мақолада мактаб ўқувчиларини оммавий спортга қизиқ-
тириш масалалари, шунингдек бугунги кундаги мактаб
ўқувчиларининг жисмоний фаоллиги ва ривожланиши
пастлиги муаммо сифатида ўрганилган ва таҳлил қилинган.
Ишда умумтаълим мактаблари иш шароитида ўқувчи-
ларнинг жисмоний тарбия ва спортга бўлган қизиқиш-
ларини шакллантириш таклиф этилади. Жисмоний тарбия
1
Uzbek State University of Physical Culture and Sport, Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: hasan-@mail.ru.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
22
ва спортга фаол қизиқишни шакллантиришнинг самарали
мотивларини яратиш мақсадида, жисмоний тарбия дарс-
ларининг меъёр топшириш жараёнига, мусобақа фаолияти
киритилди. Мусобақа якунларига кўра ўқувчи-ларга енгил
атлетика спорт тури бўйича, ўсмирлар спорт разрядлари
берилди. Мақолада сўровнома натижалари, мактаб ўқувчи-
ларининг разряд ўзгариш динамикаси ва бир йил
мобайнида спорт тўгаракларига аъзо бўлиш кўрсаткич-
ларининг ўзгариши билан боғлиқ маълумотлар кенг баён
этилган.
Роль соревнований в привлечении учащихся к занятиям
физкультурой и массовым спортом в общеобразовательных
школах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
массовый спорт,
физическая культура,
спортивные разряды,
легкая атлетика,
нормативы физкультуры.
Статья затрагивает проблемы развития массового
спорта, а также низкой физической активностии слабого
физического
развития
современных
школьников.
Предлагается формирование у школьников интереса к
спортивной и физической культуре в реальных условиях
работы общеобразовательных школ. С целью воспитания
результативных мотивов для формирования активного
интереса к физической культуре и к спорту в целом процесс
обучения на уроке физкультуры был включен в
соревновательную деятельность. В статье отражены
результаты анкетирования, демонстрирующие динамику
выполнения
школьниками
спортивных
разрядов
и
изменение показателей посещения спортивных секций в
ходе эксперимента. Приведены примеры результатов
срезовых соревнований в течение всего эксперимента в
виде выполнения школьниками массовых спортивных
разрядов, наглядно показывающих количественную и
качественную положительную динамику эксперимента.
Долзарблиги. Сўнгги йилларда мамлакатимизда, жисмоний тарбия ва
оммавий спорт фаол ривожланмоқда. Жисмоний тарбия ва спортни ривожлан-
тириш давлатимизнинг ижтимоий-иқтисодий сиёсатининг устивор йўналиш-
ларидан биридир [1, 2].
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 30 октябрдаги ПФ–6099-
сон Фармони ҳамда, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 24 январ-
даги ПФ–5924-сон Фармони бу масалани давлат аҳамиятига молик эканлигини
белгилаб берган.
Лекин ҳозирги кунда, жисмоний тарбия ва спортнинг ривожланишига таъсир
кўрсатадиган бир қатор муаммолар мавжуд, улар:
Мунтазам равишда жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланишга
аҳолининг етарли даражада иштирок этмаслиги;
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
23
Жисмоний тарбия ва спорт соғлом турмуш тарзининг асоси эканлиги
ҳақидаги тарғибот етарли эмаслиги;
Сўнгги йилларда амалиётга жорий этилаётган меъёрий ҳужжатларда
оммавий спортни ривожлантиришга жуда катта эътибор берилганлигин алохида
такидлаб ўтишимиз лозим. Жумладан устивор вазифалар қаторида қуйидагилар
мавжуд:
Жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланишга аҳолининг турли қатлам-
ларини жалб қилиш;
Жисмоний тарбия ва спорт билан мунтазам шуғулланаётган аҳолининг
умумий сонини 30 фоизгача, спорт ташкилот ва муассасаларида шуғулланаётган
ёшларнинг умумий сонини 20 фоизгача ошириш;
Аҳоли саломатлигини яхшилаш мақсадида турли спорт турлари билан
оммавий шуғулланишни ташкил этиш ва мусобақалар ўтказиш;
Болалар, ўсмирлар ва ёшлар ўртасида оммавий спортни ривожлантириш;
Аҳоли сони ва уй-жойларнинг жойлашувини инобатга олган ҳолда, шунинг-
дек, ташкилот ва идораларнинг тегишли ҳудудларида велосипед турар жойлари ва
замонавий спорт (шу жумладан, Workout) майдончаларини ташкил этиш;
Маҳаллалар, қишлоқлар, туманлар ва шаҳарларни боғловчи автомобиль
йўллари, пиёда ҳамда велосипед юриши учун мўлжалланган “Саломатлик йўлак-
лари”ни қуриш;
Автомобиль ҳаракати юқори бўлган ва катта йўл кесишмаларида аҳолига
қулай ўтиш жойларини барпо этиш [1, 2].
Бугунги кунда спорт мактабларининг замонавий ўқитиш тизимида ҳам
ўзининг мустахкам ўрнига эга. Бунга мактаблардаги турли жихозлар билан
қурилаётган спорт иншоотлари, спорт ва кўнгилочар марказлар, куп функцияли
спорт майдонлари мисол бўла олади. Ҳозирги вақтда оммавий спортни
ривожлантиришда янгича ёндашув бу жамоатчилик хамкорлиги ҳисобланади.
Умумий ўрта таълим мактабларида ўқувчилар кўплаб мусобақаларга қатна-
шадилар. Аммо тадқиқот натижаларимизга кўра барча мусобақаларга хар доим
деярли бир хил ўқувчилар қайта-қайта боришади. (мактаб ўқувчилари умумий
сонининг 10%), уларнинг 90% спорт секцияларида шуғулланишади. Қолган мактаб
ўқувчилари учун жисмоний фаоллик ва ривожланишнинг пастлиги муаммолигича
қолмоқда. Профессор М.С. Ахматов ўз мақоласида қуйидаги фикрларни келтирган:
“Мамлакатизмизда жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланаётганлар камайиб
бораётганлигига этибор беринг, бир қанча йиллар олдин одамлар спорт билан
оммавий шуғулланишган жисмоний ва ақлий балансни ҳис қилишган, ҳозир эса
нимжонлашиб касалманд бўлиб боришаябди” [3].
Спорт машғулотларининг юқори эмоционал жозибадориги ва педагогик
самарадорлиги унинг жисмоний тарбияда қўлланилишининг мухим асосидир [3].
Хозирги вақтда мактаб ўқувчиларининг жисмоний тарбия ва спортга қизиқишини
шакллантириш муаммосини ҳал қилиш ва бу қизиқишнинг шаклланиш йўллари,
воситалари ва усулларини илмий асослаш бўйича фаол изланишлар олиб борил-
моқда. Мактаб ўқувчиларида спортга бўлган доимий қизиқишни шакллан-
тиришнинг асосий усуллари, ёш спортчиларнинг жисмоний тайёргарлигини ва
уларнинг мотивацион соҳасини ҳисобга олган ҳолда индивидуал ёндашув усуллари
сифатида кўриб чиқилиши керак.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
24
Қизиқишнинг психологик асосини эса ўқувчининг ички мотивацияси ташкил
этади. Ўқувчиларда жисмоний тарбия ва спортга фаол қизиқишни самарали
шакллантириш учун, биз жисмоний тарбия дарслари давомида, ўқувчилардан
жисмоний тарбия дарслари югуриш меъёрларини мусобақа фаолиятида олиб
бордик. Ғолиблар мактабнинг махсус таблосига исми шарифи киритиб қўйилди.
Разряд меъёрларини бажарган ўқувчиларга, 3, 2, 1, спорт разрядлари берилди.
Мақсад. Мактаб ўқувчиларини мусобақа фаолияти элементларидан фойда-
ланиб, оммавий тарзда жисмоний тарбия ва спортга қизиқишларини ошириш.
Тадқиқот вазифалари.
илмий-услубий адабиётларни ўрганиш ва тахлил қилиш;
қўлланилган амалий ишлар самарадорлигини олинган натижалар орқали
асослаб бериш.
Тадқиқот усуллари ва ташкил этилиши. Тадқиқот Тошкент вилояти Чирчиқ
шаҳридаги иккита умумталим мактабининг олтинчи ва еттинчи синфларида олиб
борилди. Бир йил давомида, тажриба гуруҳидаги ўқувчиларнинг жисмоний тарбия
мактаб стандартида белгиланган жисмоний меъёрлар шахсий ва жамоавий
чемпионат сифатида мусобақа низоми асосида, енгил атлетика (югуриш)
мусобақаси шароитида ўтказилди. Ғолиблар мактабнинг махсус таблосига исми
шарифи киритиб қўйилди. Разряд меъёрларини бажарган ўқувчиларга Енгил
атлетика федерацияси билан ҳамкорликда, Ўзбекистонда амалдаги ягона спорт
таснифи асосида 3, 2, 1, спорт разрядлари берилди. Бундан ташқари Енгил атлетика
федерацияси спорт турлари бўйича селекция ишларини амалга оширди.
Иккала гуруҳда ҳам енгил атлетика спорт турлари бўйича, спорт разряди
бўлган ўқувчиларни аниқлаш учун, тажриба бошида ва охирида сўровнома
ўтказилди. Уч босқичли тажриба динамикасида тажриба ва назорат гуруҳи
ўртасидаги натижалар ўзгариши қуйидагича содир бўлди.
1-жадвал
Спорт разрядларини бажариш динамикаси
Даврлар
Гуруҳлар
Тажрибадан олдин
сони / %
Тажрибадан кейин
сони / %
Жами
разрядлилар
сони
Шундан
Енгил атлетика
бўйича
Жами
разрядлилар
сони
Шундан Енгил
атлетика
бўйича
Назорат гуруҳи
n=90
8 (9%)
4 (4%)
11 (12%)
6 (6%)
Тажриба гуруҳи
n=92
7 (8%)
5 (5%)
34 (37%)
26 (28%)
Тажрибадан олдин ўтказилган сўровнома натижалари шуни кўрсатадики,
иккала гуруҳдаги мактаб ўқувчилари спорт билан шуғулланувчилар сони
камчиликни ташкил этди. Атиги 9 % спорт разрядига эга. Солиштириш учун енгил
атлетика спорт туридан разряд олган спортчиларнинг ҳам малумотларини олдик.
Анкета таҳлили шуни кўрсатдики назорат гуруҳидаги мактаб ўқувчиларининг
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
25
атиги 10 фоизи, тажриба гуруҳининг 12 фоизи турли спорт секцияларида шуғул-
ланишган. Иккала гуруҳ мактаб ўқувчиларининг 80% ҳеч қачон мусобақада қатнаш-
маган.
Диаграмма 1
Диаграмма 2
5
12
5
7
4
10
4
8
0
2
4
6
8
10
12
14
ЕНГИЛ АТЛЕТИКА СЕКЦИЯСИДА ШУҒУЛЛАНУВЧИ
ЎҚУВЧИЛАР
СПОРТ СЕКЦИЯЛАРИДА ШУҒУЛЛАНУВЧИ
ЎҚУВЧИЛАР
ЕНГИЛ АТЛЕТИКА БЎЙИЧА РАЗРЯДГА ЭГА
ЎҚУВЧИЛАР
СПОРТ ТУРЛАРИ БЎЙИЧА РАЗРЯДГА ЭГА
ЎҚУВЧИЛАР
Дастлабки сўров %
Назорат гурухи
Тажриба гурухи
17
23
28
37
5
13
6
12
0
5
10
15
20
25
30
35
40
ЕНГИЛ АТЛЕТИКА СЕКЦИЯСИДА
ШУҒУЛЛАНУВЧИ ЎҚУВЧИЛАР
СПОРТ СЕКЦИЯЛАРИДА ШУҒУЛЛАНУВЧИ
ЎҚУВЧИЛАР
ЕНГИЛ АТЛЕТИКА БЎЙИЧА РАЗРЯДГА ЭГА
ЎҚУВЧИЛАР
СПОРТ ТУРЛАРИ БЎЙИЧА РАЗРЯДГА ЭГА
ЎҚУВЧИЛАР
Иккиламчи сўров %
Назорат гурухи
Тажриба гурухи
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
26
Тажриба охирига келиб спорт турлари разрядга эга ўқувчилар фоизи 37 гача
ошди, енгил атлетика бўйича разрядга эга ўқувчилар эса 28 % ошди. Спорт секция-
ларида шуғулланувчи ўқувчилар сони эса 23 нафарга ошди.
Диаграмма 3
Тажриба давридаги мактаб мактаб ўқувчиларининг спорт
разрядлари ўзгариш динамикаси
Тажрибанинг бошида ўртасида ва охирида мактаб ўқувчилари томонидан
спорт разрядларининг бажарилиши мактабларда ўқувчиларнинг жисмоний тарбия
ва спортга бўлган муносабатини сифат жиҳатидан ҳам миқдор жиҳатидан ҳам
ижобий динамикаси кўриниб турибди. Жисмоний тарбия дарсларида ўзларини
спортчи каби ҳис қилиб тажриба гуруҳи ўқувчиларининг 17% спорт секцияларига
ёзилишди.
Олинган тест натижалари шуни кўрсатдики юқори эмоционал жозибадорлик
ва спорт фаолиятининг педагогик самарадорлиги уни жисмоний тарбияда қўллаш-
нинг муҳим асосидир. Бу методиканинг умумтаълим мактабларида қўлланиши
оммавий болалар спортининг пайдо бўлишига, спорт разрядчилари сонини кўпайи-
шига олиб келади ва шу билан бирга мактаб ўқувчиларининг жисмоний тарбия,
спорт, соғлом турмуш тарзига қизиқишини оширади.
ХУЛОСА
Мазкур ўтказилган тадқиқот ишини олиб бориш давомида мавзуга доир
адабиётларни ўрганиш ва таҳлил қилиш натижасида аниқландики, умумий ўрта
таълим мактабларида ўқувчиларни жисмоний тарбия ва оммавий спортга жалб
қилишда мусобақаларнинг тутган ўрни ўрганилмаганлиги ва махсус усул ва восита-
ларни қўллаш билан боғлиқ маълумотлар ушбу масалани етарлича очиб бера
олмайди.
Умумий ўрта таълим мактабларида ўқувчиларни жисмоний тарбия ва
оммавий спортга жалб қилишда мусобақаларнинг ўрнини, амалда бажарилган
ишлар самарадорлиги сифатида, енгил атлетика турида бир неча спорт разряд-
1
2
2
3
3
1
2
3
2
11
2
0
2
4
6
8
10
12
ТАЖРИБА БОШИДА 1-БОСҚИЧ ТАЖРИБА ЎРТАСИДА 2-БОСҚИЧ ТАЖРИБА СЎНГГИДА 3-БОСҚИЧ
III Ўсм. Раз.
II Ўсм. Раз.
I Ўсм. Раз.
III раз.
II раз.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
27
ларининг олинганлиги ва доимий шуғулланувчилар сонини сезларли даражада
ортганлигини асос сифатида кўрсатиб ўтишимиз мумкин.
Умумий хулоса ўрнида айтишимиз мумкинки, ушбу тадқиқот ўзини ижобий
олинган натижалар билан оқлади. Ушбу нуқтаи-назардан келиб чиққан ҳолда,
илғор хорижий адабиётлар ва амалий тажрибаларни ўрганиш ва ўрта таълим
мактабларида ўқувчиларни жисмоний тарбия ва оммавий спортга жалб қилиш
ишларини оширишга хизмат қилади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 30 октябрдаги
ПФ–6099-сон Фармони.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 24 январдаги
ПФ–5924-сон Фармони.
3.
Holistic National System of Mass Sports and Recreation Work M. Akhmatov
Eastern European Scientific Journal № 1, 2018.
4.
Модернизация физического воспитания и физкультурно-спортивной
работы в общеобразовательной школе. В.И. Столяров, В.К. Бальсевич, В.П. Мочёнов,
Л.И. Лубышева. М.: Теория и практика физ. культ., 2009. – С. 320.
