Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Ecological education of preschool children through the use of
pedagogical technologies
G. KAMILOVA
1
, Aziza TAYIROVA
2
Bukhara State university
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
The article deals with the ecological education of preschool
children using pedagogical technologies. The article discusses
various ways to explain to children how to take care of the
environment and how to take care of plants and trees.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
good morals,
ecology,
upbringing,
preschool education,
observation,
plant,
animal.
Maktabgacha yoshdagi bolalarga pedagogik texnologiyalardan
foydalanish orqali ekologik tarbiya berish
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
g
o‘
zal axloq,
ekologiya,
tarbiya,
maktabgacha ta
’
lim,
kuzatish,
o‘
simlik,
hayvon.
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarga pedagogik
texnologiyalardan foydalanish orqali ekologik tarbiya berish
haqida s
o‘
z yuritilgan. Ekologiyani asrash,
o‘
simlik va daraxtlarni
parvarishlash haqidagi ma
’
lumotlarni bolalarga tushuntira olish
metodlari haqida s
o‘
z boradi.
1
C.P.S., Bukhara State university, Bukhara Uzbekistan.
2
Master, Bukhara State university, Bukhara Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
111
Экологическое образование детей дошкольного возраста
с помощью педагогических технологий
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
нравственность,
экология,
воспитание,
дошкольное образование,
наблюдение,
растение,
животное.
В статье рассматривается экологическое образование
детей
дошкольного
возраста
с
использованием
педагогических технологий. В статье рассматриваются
различные способы объяснить детям, как заботиться об
окружающей среде и как ухаживать за растениями и
деревьями.
Tabiat
–
ulug
‘
o
‘
qituvchi! Ekologik ta
’
lim juda yaqin. Kelajakdagi odamning
poydevorining asosi
–
bu maktabgacha yoshdagi davr. Hozirgi kunda inson va tabiatning
o‘
zaro munosabatlar xarakteri yer sharida hayotni saqlab qolish bilan bo
g‘
liqdir. Ushbu
muammolarning dolzarbligi, ekologik qonuniyatlarni hisobga olgan holda tabiiy
resurslardan foydalanish, sanoat ishlab chiqarishning tez sur
’
atlar bilan
o‘
sib borishi va
,nihoyat, tabiatda inson faoliyati orqali yuzaga kelgan aniq ekologik xavf vujudga kelganligi
bilan asoslanadi.
Axloqiy tarbiya
–
bu insoniyatning tarbiyasi, mehribonlik, rahm-shafqat,
mas
’
uliyatli munosabat, yaqin atrofda yashaydigan odamlar. Maktabgacha yoshdagi bola
intensiv b
o‘
lib sodir b
o‘
ladi. Ijtimoiy rivojlanish atrofdagi tengdoshlar va kattalar bilan
aloqada b
o‘
lganida amalga oshiriladi.
Maktabgacha ta
’
lim muassasasida bolalarni tabiat bilan tanishtirishning quyidagi
usullaridan foydalaniladi: k
o‘
rgazmali (kuzatish, rasmlarni k
o‘
rish, diafilm va kinofilmlarni
namoyish qilish); amaliy(
o‘
yin tarzida, mehnat, oddiy tajribalar, vaziyatlar yaratish);
o
g‘
zaki (tarbiyachining hikoyasini s
o‘
zlab, tushuntirib berishi, badiiy asarlarni
o‘
qib
berishi, bolalar bilan suhbatlashishi, she
’
rlarni
o‘
qib berishi).
Kuzatish
–
maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga ta
’
lim berishning yetakchi
uslublaridan biridir.
Kuzatish murakkab bilish faoliyati b
o‘
lib, unda idrok, tafakkur va nutq ishtirok etadi,
barqaror diqqat talab etiladi. Bolalarni tabiat bilan tanishtirishdagi bilish vazifalariga k
o‘
ra
tarbiyachi kuzatishning xilma-xil turlaridan foydalanadi. Ta
’
limiy va tarbiyaviy vazifaga
k
o‘
ra, kuzatish uzoq muddatli va qisqa muddatli b
o‘
lshi mumkin.
O‘
simlik va hayvonlarning
o‘
sishi va rivojlanishi, tabiatdagi
mavsumiy o‘zgarishlar
haqidagi bilimlarning jam
g‘
arilishi uchun kuzatishning ancha murakkabroq turi
–
uzoq
muddatli kuzatishlardan foydalaniladi, bunda bolalarga obyektning kuzatilayotgan
holatini ilgarigisi bilan qiyoslashga t
o‘g‘
ri keladi.
Kuzatish predmetning ayrim belgisiga k
o‘
ra uning holatini aniqlash (
o‘
simliklarning
tashqi k
o‘
rinishiga qarab su
g‘
orish, oziqlantirish, issiqlik, yoru
g‘
lik bilan ta
’
minlash, tagini
yumshatish, akvariumdagi baliqlarning xatti-harakatiga k
o‘
ra suvni qisman almashtirish
zarurligini aniqlash va hokazo) hisoblanadi.
Kuzatishlar davomida tarbiyachi tomonidan bolalarni
o‘
simlik va hayvonlar, ob-
havo bilan, kattalarning tabiatdagi mehnati bilan tanishtirishda va shunga o‘xshashlarda
tashkil etiladi. Kuzatishlar mash
g‘
ulot va ekskursiyalarda, tabiat burchagida olib boriladi,
bolani jalb etish kuzatishning mazmuni hamda tarbiyachi
o‘z
oldiga q
o‘
ygan vazifaga
bo
g‘
liq b
o‘
ladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
112
Har yili maktabgacha ta
’
lim muassasasiga ajratilgan yer maydonchalarni
k
o‘
kalamzorlashtirish, tabiat burchagidagi kuzatish ishlarini olib borish uchun kerak
b
o‘
lgan qulay sharoitlarni yaratish, bolalar bo
g‘
chalarini kerakli uslubiy q
o‘
llanmalar bilan
ta
’
minlab borish, kuzatuvlar olib boriladigan xonani jihozlash maqsadga muvofiqdir.
Kompyuter texnologiyalari va multimediaa taqdimotlari.
Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlashda, k
o‘
pincha, siz ma
’
lumot va vizual
materiallarning yetishmasligiga duch kelasiz. Bolalar bilan mash
g‘
ulotlarda men uning
yechimini zamonaviy axborotdan foydalanishda topdim. Kompyuterdan foydalanishning
eng arzon vositalaridan biri bu maktabgacha yoshdagi bolalarni
o‘
qitishda multimedia
taqdimotlarini q
o‘
llashdir.
Ma
’
lumotning ma
’
nosini tushunish uchun mantiqiy fikrlashni bo
g‘
laydigan, faqat
o
g‘
zaki tushuntirishni tinglashi kerak b
o‘
lgan kattalardan farqli
o‘
laroq, quyidagi maqol
bolalar uchun juda mos keladi:
“
Yuz marta eshitgandan k
o‘
ra, bir marta k
o‘
rish yaxshiroq
”
.
Bola vizual
–
majoziy fikrlash bilan faqat bir vaqtning
o‘
zida tekshirilishi, eshitilishi
va unga amal qilish mumkin b
o‘
lgan narsani tushunadi. Shuning uchun ta
’
lim berishda bu
juda muhim. Mening amaliyotimdagi ishda bolalarni tabiat bilan tanishtirishda men turli
xildagi materiallardan foydalanaman: didaktik rasmlar, badiiy rasmlarning reproduk-
siyalari, fotosuratlar, videofilmlar, ovozli yozuvlar (qushlar, sutemizuvchilar,
o‘
rmon
shovqini, yom
g‘
ir, shamol va boshqalar); bunda bolalar passiv pedagogik ta
’
sir obyektlari
emas, balki faol b
o‘
lib qoladilar.
Bolalarni tabiat bilan tanishtirish jarayonida biz turli xil materiallardan
foydalanamiz: didaktik rasmlardan foydalanamiz, san
’
at rasmlari, videolar, yozishni
takrorlash. Biz quyidagi turdagi rasmlardan-vizual materiallardan elektron ommaviy
axborot vositalarida foydalanamiz:
▪
ovozli materiallar qushlar, sutemizuvchi,
o‘
rmon shovqinlari, sirt, yom
g‘
ir, shamol
va h.k.;
▪
ekran materiallari slaydlar, alohida mavzuga ba
g‘
ishlangan bir qator individual
ramkalar;
▪
taqdimotlar dunyodagi bolalarni k
o‘
rsatib berishga yordam beradigan chiroyli,
yorqin rasmlarga ega ekranlar. Taqdimot dinamikani, ovozli, rangli tasvirni birlashtiradi,
bu esa axborotni idrok etishni sezilarli darajada yaxshilaydi;
▪
noutbukdan yoki kompyuter, proyektor va ekran bilan jihozlangan musiqa zalida
guruhga sarflanadigan vositachilik;
▪
modellashtirish jarayoni.
Multimedia ekologik o
‘
yinlari atrofidagi dunyo bilan o
‘
qish uchun ikkalasini ham
o
‘
rganish mumkin: sayohat o
‘
yinlari, shov-shuvlar, didaktik o
‘
yinlar, viktorinalar, jismoniy
hujumlar, barmoq o
‘
yinlari.
Hozirgi vaqtda ekologik tarbiva dolzarb
masalalardan biri b
o‘
lib turibdi. Yer yuzida aholi
soni yil sayin
o‘
sib bormoqda. Tabiiy resurslarni
iste’mol qilishning ko‘lami kengayib, sur’ati ortib
bormoqda.
Maktabgacha ta’lim muassasasidagi
gul-
zordan
ma’lum joyni
ajratib, bolalar bilan gul-
larning
o‘
sishi va rivojlanishi hamda vaqtga va
ob-havoga qarab
o‘zgarishini
kuzatish mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
113
В
unday kuzatishlar bolalarda katta qiziqish uy
g‘
otadi va ularni asrab-avaylash uchun
tabiiy xohish yuzaga keladi. Ular bunday kuzatishlar natijasida tabiat qonunlari, tabiiy
hodisalar bir-biri bilan bo
g‘
liq ekanligini osonlik bilan anglab oladilar.
Momoqaymoq
–
o‘tloq
quyoshi, quyosh katta qora bulutlar ortiga yashirinishi bilan
boshini yashil r
o‘
moli bilan yopib oladi. Lola
–
har gal yom
g‘
ir yo
g‘
ishidan oldin gullari
yumilib qoladi. Yom
g‘
ir yo
g‘
ishidan oldin karnaygulning qalin bargida suv tomchilari
paydo b
o‘
ladi. Tugmachagul, binafsha, beda gulining gullari yom
g‘
ir yo
g‘
ishidan oldin
yumilib qoladi. K
o‘
p gullar ma
’
lum vaqtda ochilib-yumiladi. Ularning ochilish va yumilish
vaqti shunchalik aniqki, shunga qarab vaqtni aniqlash mumkin.
Tabiatning faol himoyachilarini tarbiyalash kattalar rahbarligida tabiatni asrash
b
o‘
yicha ma
’
lum hajmdagi bilimlarni (
o‘
simlik, hayvonlarning nomi, tuzilishi, yashash
sharoiti, o‘simlik
-odam-havvon, tabiiy omillar
o‘rtasidagi o‘zaro
bo
g‘
liqlik) egallash,
tabiatga t
o‘g‘
ri munosabatni shakllantirishni taqozo etadi.
Atrof-muhitga ta
’
sir
–
bu tabiat obyektlarini saqlashga qaratilgan ijtimoiy va muhim
tadbirlardir. Ota-onalar bilan birgalikda keng jamoatchilik ishtirokida
o‘
tkaziladi.
Aksiyalar davomida maktabgacha tarbiya xodimlari
tabiiy bilimlarga ega, atrof-muhit madaniyati va faol
hayotiy holatga ega. Aksiyalar ota-onalar, ommaviy
jamoatchilik orasida yaxshi ekologik tar
g‘
ibotga xizmat
qiladi. Bolalar ota-onalarning ekologiya muammosiga
b
o‘
lgan munosabatini k
o‘
rishadi. Axir, maktabgacha
yoshdagi bolalar juda ta
’
sirlanmaydigan va sezgir, ular
kattalarning
xatti-harakatlarini
nusxalashadi,
ota-
onalardan atrofdagi munosabatlarga, ular k
o‘
rgan
narsalari hayotda mujassamlanadi. Shu sababli atrof-
muhitga ta
’
sir qilish ota-onalarga tabiat bilan qanday munosabatda b
o‘
lish va
farzandlariga t
o‘g‘
ri
o‘
rnak k
o‘
rsatishga yordam beradi. Bolalar va kattalar birgalikda
atrof-muhitni muhofaza qilish tadbirlarida ishtirok etishadi va unutilmas tajribaga ega
b
o‘
lishadi.
Ma
’
lumki, atrofdagi dunyoni bilish vizual tasvirlar (rasmlar, kitoblar, televideniye,
teatr, ekskursiyalar) va amaliy mash
g‘
ulotlar orqali amalga oshiriladi. Ma
’
lumki, bu barcha
bilish shakllari nutq (suhbatlar, munozaralar, savol-javoblar,
o‘
qish, hikoyalar), ya
’
ni
kognitiv bilan parallel ravishda va u bilan t
o‘
liq birlikda
“
Nutqni rivojlantirish
”
ta
’
lim
sohasida amalga oshirilmoqda. Tabiat haqida bilib, bolalar tabiat obyektlari va
hodisalarini, ularning har xil belgilari va fazilatlarini belgilash orqali s
o‘
z boyligini jadal
kengaytiradilar. Masalan: bolalar bo
g‘
chasi uchun odatiy b
o‘
lgan sabzavot va mevalarning
sezgir tekshiruvi bolalarni nafaqat yodlashga, balki nutqda
o‘
z ismlari va belgilarining
nomlarini faol ishlatishga undaydi (yashil, ch
o‘
zilgan, silliq yoki qattiq, mazali, yangi hid
bilan
–
bodring; t
o‘
q sariq, dumaloq, katta, yumshoq, o
g‘
ir
–
apelsin; xushb
o‘
y va
boshqalar). Uy hayvonlari yoki yovvoyi hayvonlarning rasmlarini
o‘
rganib, bolalar hikoya
qilishni, izchil gapirishni, jumlalar tuzishni va grammatik shakllarni t
o‘g‘
ri ishlatishni
o‘
rganadilar. Bolalar savolni tushunishni va unga t
o‘g‘
ri javob berishni, boshqa bolalarning
javoblarini eshitishni
o‘
rganadilar. Fikrlash, tushuntirish nutqini rivojlantirish uchun
tabiatdagi munosabatlarni aks ettiruvchi faktlarni muhokama qilish katta ahamiyatga ega.
“
Nega?
”
,
“
Nega?
”
degan savollarga javob berib, maktabgacha yoshdagi bolalar sabab-
oqibat munosabatlarini
o‘
rnatadilar, tabiat hodisalari va hodisalarning mantiqiy ketma-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
114
ketligini tuzishni
o‘
rganadilar. Masalan, qishda ovqatlanish vaqtida bolalar bilan
oziqlantiruvchi qushlarni kuzatayotganda,
o‘qituvchi savollar beradi: “Kim oziqlan
-
tiruvchiga uchdi? Nima uchun qushlar keldi? Nega ularni qishda boqish kerak? Nega
qushlar ucha oladi? Nega ularga qanot kerak? Nega quyruq? Nega chumchuqlar qorda aniq
k
o‘
rinadi va yerda, butalarda,
o‘
lik
o‘
tlarda yaxshi k
o‘
rinmaydi?" Maktabgacha yoshdagi
bolalar bunday savollarga javob berib, sabablarni izlaydilar, taxmin qiladilar va
hodisalarning
o‘
zaro bo
g‘
liqligini
o‘
rnatadilar.
Bolalarni har tomonlama tarbiyalashning
asosi ularda ilmiy dunyoqarashni shakllan-
tirishdan iborat. Bu vazifani amalga oshirishda
tabiatshunoslikning roli katta. Bolalarni tabiat
bilan tanishtirishni bo
g‘
cha yoshidan boshlamoq
kerak. Shunga k
o‘
ra bolalar bo
g‘
chalarida
mur
g‘
ak qalblarga ta
’
lim- tarbiya berayotgan
tarbiyachilarning oldilarida eng muhim vazifa-
laridan biri ham bolalarning tabiat g
o‘
zalliklarini
k
o‘
ra bilishi, uni sevishi, tabiatda yuz bergan
voqea-hodisalar haqida t
o‘g‘
ri tushunchaga ega b
o‘
lishi, qolaversa, tabiat yaratgan
boyliklardan oqilona foydalanish ruhida tarbiyalashdan iborat b
o‘
lmo
g‘
i lozim. Modomiki,
kelajagimiz yoshlar q
o‘
lida ekan, bolalarni maktabgacha yoshliklaridanoq tabiatni asrab-
avaylashga oid ekologik bilimlar bilan qurollantirish va tabiat bilan yaqindan tanishtirib
borish, ularga ekologik tarbiya berish, shu orqali bolalarning borliq t
o‘g‘
risidagi
tasavvurini boyitish, dunyoqarashini
o‘
stirish, hayotiy tajribalarini mustahkamlash,
mustaqil fikrlash qobiliyatlarini, nutq madaniyatlarini, ma
’
naviy hissiyotlarini taraqqiy
toptirish yanada muhim ahamiyat kasb etadi.
Xususan, bolalarga inson umri tabiat ba
g‘
rida kechishini, inson va tabiatning
o‘
zaro
bo
g‘
liqligini, ularning bir-biriga nisbatan ta
’
sir k
o‘
rsata olishini hamda bu ta
’
sirlarning
ijobiy va salbiy oqibatlarini anglatish, shu orqali bolalar
o‘
rtasida ekologik tarbiyani y
o‘
lga
qo
‘
yish, yosh qalblarda ona tabiatga mehr-muhabbat tuy
g‘
ularini uy
g‘
otish-bugungi
kunning dolzarb vazifalaridan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat talablari.
–
T., 2018.
2.
M.
A’zamova. Ekologiya maktabi. –
T., 2006.
3.
Ergashev A. Umumiy ekologiya.
–
T.: “O‘zbekiston”, 2003.
4.
Ziyomuhammedov B.G‘. Ekologiya va ma’naviyat. –
T., 2007.
