Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Common interethnic interests and values
Dilfuza ZAKIROVA
1
Ferghana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
The article describes the centuries-old experience of the
Uzbek people. Approaches and directions of formation of the
culture of interethnic relations. Filling the process of social
relations, new approaches to the process of traditional and
innovative education.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
interethnic relations,
social,
education,
people’s experience,
innovation.
Millatlararo umumbashariy manfaatlar va qadriyatlar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
millatlararo munosabatlar,
ijtimoiy,
ta’lim,
xalq tajribasi,
innovatsiya.
Ushbu maqolada xalqimizning asrlarosha shakllangan tajri-
basi, millatlararo munosabatlar madaniyatini shakllantirish
mazmunining y
o‘
nalishlari, ijtimoiy munosabatlar jarayonining
mazmuni, an’anaviy va innovatsion ta’lim
-tarbiya jarayoniga
yangicha yondashuvlar bayon etilgan.
Общие межнациональные интересы и ценности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
межнациональные
отношения,
социальные,
образование,
опыт людей,
инновации.
В статье описывается многовековой опыт узбекского
народа. Подходы и направления формирования культуры
межнациональных
отношений.
Наполнение
процесса
общественных отношений, новые подходы к процессу
традиционного и инновационного образования.
1
Lecturer at Ferghana State University. Ferghana, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
228
Millatlararo munosabatlar madaniyati etno-siyosiy ong va tafakkur, his-tuy
g‘
ular,
ehtiyojlar, intilishlar va irodalarning yuqori darajada rivojlanishini o‘z ichiga oladi. Etno
-
siyosiy madaniyatning ko‘rsatkichlari –
bu O‘zbekiston xalqlari tarixi va madaniyati, uning
bir-
biri bilan ko‘p tomonlama munosabatlari, madaniyatlar muloqoti, ma
daniyatlararo
hodisalar, mavjud voqealardagi ma’lumotlar, siyosiy o‘zini o‘zi tarbiyalashdagi faollik,
boshqa millat vakillariga nisbatan ba
g‘
rikenglik, hodisalarni xolis baholash qobiliyatiga
ega bo‘lishdir.
Etno-siyosiy tabiat gumanistik nuqtayi nazardan
, o‘z e’tiqodlarini qo‘llab
-quvvat-
lash va tar
g‘
ib qilish, xalq pedagogikasi predmeti sifatida harakat qilishdir.
Millatlararo o‘zaro munosabat madaniyatini shakllantirish O‘zbekistonning boshqa
xalqlari madaniyati, tarixi, tiliga, dunyo madaniyati, qadriyatlari, milliy urf-odatlari,
marosimlari va dinlariga hurmatni, milliy ozchiliklar oldida qonuniy majburiyatlarga rioya
qilishni anglatadi.
Odamlarning millatlararo o‘zaro munosabatlari uning vazifalarini belgilab beradi.
Ijtimoiy funksiya jamiyatdagi ic
hki vaziyatni barqarorlashtirishga, O‘zbekiston xalqlari
-
ning do‘stligini ta’minlashga va haqiqiy federalizmni rivojlantirishga qaratilgan. Ma’rifiy
vazifa odamlarni o‘zlarining etno
-
sotsializmi va birga yashashlari bilan ma’naviy mada
-
niyat bilan boyitish
, ularni ma’naviy hamkorlikka chorlashda namoyon bo‘ladi.
Ta’lim funksiyasi jamiyatda millatlararo totuvlikni ta’minlovchi ijtimoiy
-axloqiy
fazilatlarni shakllantiruvchi fuqarolarni shakllantirishdan iborat. Psixologik funksiya
shundan iboratki, odam millatlararo
o‘zaro ta’sirlashish madaniyatini puxta egallagan
holda, uning ma’naviy boshlanishini barqarorlashtiradi, bu unga o‘
zini tanqidiy baholash,
maqsadga muvofiq ijobiy psixologik munosabatlarni shakllantirish va mumkin b
o‘
lgan
ichki adovatni amortizatsiya qilish bu xalqaro munosabatlarni barqarorlashtirishga
yordam beradi. Millatlararo
o‘
zaro munosabat madaniyatini shakllantirishning asosiy
texnologiyasi shundan iboratki, har bir kishi bir vaqtning
o‘
zida millatlararo munosabat-
larning predmeti va obyekti b
o‘
ladi. Millatlararo munosabatlar madaniyatini shakllantirish
mazmunining aniq funksional elementlaridan biri bu aloqa hisoblanadi. “Aloqa” tushun
-
chasini bir necha jihatlardan ko‘rib chiqish maqsadga muvofiqdir, ularning har biri ushbu
hodis
ani o‘rganish uchun uslubiy asosning mohiyati hisoblanadi. Birinchidan, ichki
(ma’lum bir hamjamiyat ichida) va tashqi aloqani (turli jamoalar o‘rtasidagi) farqlash
kerak. Ikkinchidan, to‘g‘ridan to‘g‘
ri va bilvosita aloqalarni ajratish, uni jarayon sifatida va
munosabatlarni yangilashning sharti sifatida ko‘rib chiqish kerak. Aloqa fenomeniga va
uning faoliyati o‘rtasidagi munosabatlarga innovatsion yondashuv L.P.Bueva tomonidan
ishlab chiqilgan [4.34].
L.P. Buevaning tadqiqotlarida muloqotning ijtimoiy-amaliy jihatining kamligi
ta’kidlanadi, bu “
nafaqat individual, balki guruhning shakllanishida, guruhning bir qismi
bo‘lgan va uning muammolarini hal qiladigan shaxslarning jamoaviy harakatlarida”
namoyon bo‘ladi, deb ko‘rsatadi.
Shu nuqtayi nazardan, u insoniy mavjudotning keng ijtimoiy kontekstida
muloqotning ijtimoiy-
amaliy jihatlari mohiyatining namoyon bo‘lishini va o‘rnini ko‘rib
chiqadi. L.P. Bueva toifalarning nisbatlarini chuqur va keng qamrovli tahlil qiladi:
–
aloqa va ijtimoiy
munosabatlari, uning topilmalarini metodologik ko‘rsatmalar
sifatida ishlatishga imkon beradi;
–
millatlararo munosabatlar va millatlararo muloqot nisbatlarini o‘rganadi
[4.98].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
229
Natijada, u “muloqot to‘g‘ridan to‘g‘
ri kuzatilgan va tajribali haqiqat va ijtimoiy
munosabatlarni aniqlashtirish, ularning shaxsiylashishi, shaxsiy shakli”, degan xulosaga
keladi.
Shu bilan birga, ijtimoiy munosabatlar jarayonning mazmunini (obyektiv ijtimoiy
qonunlar va munosabatlarning harakatlarini) tashkil etadi va muloqot uning shaxsiyl-
ashtirilgan shakllari hisoblanadi.
Muloqot insonning hissiy holatlarining eng muhim determinantidir. Inson his-
tuy
g‘ularining butun spektri odamlarning muloqot sharoitida paydo bo‘ladi va rivojlanadi.
Bu shartlar hissiy tanglik darajasini belgilaydi, shu sharoitda amalga oshiriladi.
Xalqimizning asrlarosha shakllangan tajribasini o‘zida mujassam etgan “Saxiyning
qo‘li ochiq, qo‘li ochiqning yo‘li ochiq”, “O‘ng qo‘ling bilan bersang, chap qo‘ling bilmasin”
mazmunidagi maqollari, Az-Zamaxshari
yning : “Xayr
-
u ezgulikdan boshqa insonga ko‘r
-
kamlik beradigan hech narsa yo‘qdir”[1.75], Ahmad Yugnakiyning: “Saxiylik sharaf,
martaba va kamolotini orttiradi”
[2.46],
–
degan so‘zlari ham fikrimizning isboti bo‘la oladi.
Shu bilan birga, yurtimizda azaldan boylik tufayli kibr-u havoga berilish hamda
yomonlik va yovuzlikning har qanday ko‘rinishi qat’iy qoralanib kelingan. Xalqimizning
purma’no hikmatlarini o‘zida mujassam etgan “Devonu lug‘
atit-
turk”da “Mol
-u mulking
ko‘paysa, mag‘rurlanib quturma”[5.73], “Hibat–ul xaqoyiq”da esa “Zinhor zo‘ravonlik va
ta’kidlangan bunday qadriyatlarning ildizi uzoq moziyga borib taqalishidan zulm qilma,
agar kishi qiyinchilikka tushsa, sen unga ko‘mak ber”,
–
[2.89] deb dalolat beradi.
Abu Nasr Farobiy o‘zining “Fozil odamlar shahri” asarida o‘zaro totuvlik va
hamjihatlik ruhi ustuvorligini fozil shaharlarning muhim belgisi hamda ularning gullab-
yashnashi, farovonligi va baxt-
saodati tantanasining zamini, o‘zaro ko‘mak, mehr
-
muruvvatning yo‘qligi johil shaharlarning asos
iy xususiyati hamda fitna, fisq-u fujur
hukmronligining sababi sifatida qayd etadi.
“Odamlarga nisbatan ularni birlashtiruvchi asos insoniylikdir, shuning uchun ham
odamlar insoniyat turkumiga birlashganliklari tufayli o‘zaro tinchlikda yashamoqlari
lozim
”,
–
[3.56] degan fikrlari ham faylasufning millatlararo totuvlikni, ijtimoiy hamkor-
likni ta’minlovchi omillardan biri , deb hisoblaganini anglash mumkin.
Shuningdek, turli mamlakatlar aholisi bilan bo‘lgan muomalada xolislik bilan ish
tutib, jamiyatda o‘
zaro bir-
birini tushunish, hurmat va hamkorlik ruhi ustuvor bo‘lishiga
intilib yashadi. Faqir-u miskin, biron kasb egallashga ojiz kishilarga nafaqa tayinlashni
yo‘lga qo‘yib, aholini ijtimoiy himoya qilishning o‘ziga xos tuzumini yaratdi
[3.84].
Bugungi t
ezkor jarayonda O‘zbekiston ana shu tarixiy an’analarga sodiq qolgan
holda jamiyatda ijtimoiy ba
g‘
rikenglik, millatlararo totuvlik va hamjihatlik ruhi ustuvor
bo‘lishiga qaratilgan siyosat olib bormoqda.
Keling, zamonaviy, mahalliy va xorijiy pedagogikaning tajribasiga murojaat qilaylik.
M.V.
Klarinning fikriga ko‘ra, “mahalliy pedagogikaning kasalliklaridan biri –
jahon tajriba-
sidan ajralib chiqish, ham ilmiy, ham amaliy sohada o‘nlab yillar davomida cho‘zilgan
surunkali kasallik bilan
solishtirilishi mumkin. Tayyor xorijiy ishlanmalarga “foydala
-
nuvchi” pozitsiyasidan kelib chiqish mumkin emas –
mavjud jahon pedagogik makonida
o‘z yo‘nalishlarini topish, didaktik qidiruvlarni tushunish va o‘zlashtirish, jahon nazariyasi
va o‘qitish amaliyotida ishlab chiqilgan o‘quv jarayonini tatbiq etish lozim”
[8. 120].
Oliy o‘quv yurtlari talabalarida millatlararo muloqot madaniyatini shakllantirish
uchun mavjud texnologiyalar faqat ta’lim xususiyatiga ega bo‘lmasligi kerak; ular ta’lim va
tarbiyaviy
xususiyatga ega bo‘lishi kerak.
Millatlararo hamkorlik madaniyatini bo‘lajak mutaxassislarda shakllantirishga
ta’lim va tarbiyaning uzviyligi hamda bog‘
liqligi holatidagina erishish mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
230
Dunyoda mavjud bo‘lgan turli pedagogik izlanishlar va mahalliy
pedagogikaning
ta’lim jarayonini qurishning xorijiy nazariy va amaliy yondashuvlarini o‘zlashtirish, milliy
nazariya va ta’lim amaliyotini jahon pedagogik madaniyatiga integratsiyalash uchun zarur
bo‘lgan konseptual ko‘rsatmalarning yo‘qligi o‘rtasida aniq
qarama-qarshilik mavjud.
An’anaviy va innovatsion ta’lim
-tarbiya jarayoniga yangicha yondashuvlardan
qochish kerak emas. Ular oliy o‘quv yurtida talabalar o‘rtasida millatlararo hamkorlik
madaniyatini shakllantirishga qaratilgan ta’lim jarayonini tubdan o‘zgartirishi va ayni
paytda yangi texnologiyalarga aylanishi mumkin. O‘quv
-tarbiya jarayonida innovatsion
vositalar, ya’ni yoshlar o‘rtasida millatlararo o‘zaro hamkorlik madaniyatini shakllantirish
mazmunidagi yangiliklar paydo bo‘lishi kerak. Bu oliy o‘quv yurtida talabalarni o‘qitish va
tarbiyalashning an’anaviy mazmunini to‘ldiradi.
To‘g‘ri ma’noda, “innovatsiya” tushunchasi nafaqat yangiliklarni yaratish va
tarqatishni, balki faoliyat tarzidagi o‘zgarishlarni, u bilan bog‘
liq fikrlash uslubini ham
ang
latadi. Shu bilan biz ta’lim va tarbiyalashning yangi yondashuvlariga, o‘quv
-tarbiya
jarayonining noan’anaviy g‘oyalariga murojaat qilamiz. Ta’lim va tarbiya amaliyotining
qiyosiy-
pedagogik tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, pedagogik tizimlarning farqi, o‘q
uv
dasturlarining mazmuni, dunyoning turli mamlakatlaridagi an’anaviy ta’lim jarayonining
umumiy tushunchalari o‘xshash xususiyatlarga ega.
An’anaviy –
butun guruh bilan mashg‘ulot. An’anaviy darsda o‘qituvchi yangi materi
-
allarni taqdim etadi, talabalarni
ng o‘qishiga asoslangan bilim, ko‘nikma va malakalarni
shakllantiradi va natijalarini baholaydi. An’anaviy ta’lim ,odatda, reproduktiv bo‘ladi, bilim va
harakat usullari tayyor shaklda uzatiladi. Jahon pedagogikasida ushbu turdagi ta’limdan
uzoqlashishga urinishlar Suqrot zamonidan beri amalga oshiriladi. Haqiqatan ham, dunyoning
turli mamlakatlarida bir necha o‘n yillar davomida o‘qituvchilar uchun noan’anaviy bo‘lgan
o‘quvchilarning ta’lim va tarbiya jarayonidagi faol, tashabbuskor mavqeyini shakllantiris
h
asosiy muammo bo‘lib qolmoqda. Talaba nafaqat taklif etilgan materialni o‘zlashtirishi, balki
javoblarni izlashi va o‘zi xulosa chiqarishi lozim
.
Shu munosabat bilan mash
g‘ulotlarni yangicha usulda o‘tishga qaratilgan izlanishlar
olib borilmoqda, bu jarayon muammolarni hal etishga qiziqish uy
g‘
otadi, jarayonning turli
millatga mansub talabalar o‘rtasida o‘tkazilishi millatlararo hamkorlik madaniyati
shakllanadigan asosiy komplekslardan biri hisoblanadi.
Zamonaviy pedagogikada o‘quv jarayoni nazariyasini
rivojlantirishda ikkita asosiy
yo‘nalish mavjud:
1)
an’anaviy shaklda ta’lim texnologiyalarini modernizatsiya qilish;
2) innovatsionlik.
Ular oliy o‘quv yurtlari talabalarida millatlararo hamkorlik madaniyatini shakl
-
lantirish mazmuni va
texnologiyasini belgilaydi. Ta’limning an’anaviy mazmuni va
texnologiyalarini modernizatsiya qilish turli fan sohalari: falsafa, sotsiologiya, psixologiya,
madaniyatshunoslik, etnosotsiologiya, etnografiya, etnopsixologiya kabi keng ko‘lamli
bilimlarni o‘z
ichiga qamrab oladi.
An’anaviy mazmun va ta’lim texnologiyalarini modernizatsiya qilish etnosotsio
-
logiya kabi ilmiy intizom elementlarini o‘z ichiga oladi.
Hozirgi davrda jamiyatda mukammal etnoslardan yaxshiroq bo‘lgan guruhlar
mavjud bo‘lib, ular qadriyatlarga yo‘naltirilgan va himoya funksiyalarini bajaradilar.
Ulardan olingan ma’lumotlar bir xil va tartibli bo‘libgina qolmay, insonning tug‘
ilishidan to
o‘limigacha va uning barcha iqtisodiy faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘plab marosim
-
larning aniq va benuqson bajarilishini talab qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
231
Talabalar o‘rtasida millatlararo o‘zaro munosabat madaniyatini shakllantirish
mazmunida, ya’ni ta’lim mazmuni va texnologiyalarini modernizatsiyalashda millatlararo
munosabatlar asosida madaniyatlararo o‘zaro munos
abatlarga tayyorlanishiga katta
e’tibor berilishi kerak. Shaxslarni madaniyatlararo o‘zaro munosabatlarga tayyorlashning
turli usullari mavjud. Amaldagi modellar o‘quv uslubiga ko‘ra didaktik, empirik yoki
o‘qitish mazmuniga ko‘ra umummadaniy yoki madaniy o‘ziga xos sohada asosiy
natijalarga erishishga intiladigan hissiy xatti-
harakatlarga asoslanganligiga ko‘ra bir
-
biridan farq qiladi.
Ta’limning asosiy turlarini tasniflash, talabalarni madaniyatlarni yanada puxta
bilishga tayyorlash dasturi ta’lim, yo‘naltirish va o‘qitishni o‘z ichiga oladi. Ta’limning
maqsadi madaniyat, etnik birlashma haqida bilimlarga ega bo‘lishdir. Yo‘naltirishning
maqsadi
–
bu inson uchun yangi muhit, chetel madaniy guruhining asosiy me’yorlari,
qadriyatlari va e’tiqodlari bilan tez
da tanishish. Brifing
–
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan
muammolarga kengroq qarash yoki yangi muhitga moslashishning individual jihatlariga
e’tibor qaratish va boshqa o‘quv guruhlari a’zolari bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘zaro
munosabatlarga amaliy yo‘naltirilg
an mash
g‘ulotlarni o‘tkazish uchun mo‘ljallangan dars
turidir.
Har qanday o‘quv dasturi mavjud muammolarning yechimini topishga va ta’lim
bo‘yicha qo‘yilgan savollarga javob berishga harakat qiladi: talaba qanday qilib yangi
muhitda shaxslararo aloqalarni
o‘rnatishi mumkin, qanday qilib, u xorijiy madaniyatning
qadriyatlari, me’yorlari, rol tuzilmalarini o‘zlashtirishi mumkin.
Madaniyatlararo hamkorlikka tayyorgarlik ko‘rish uchun madaniy assimilyatorlar
dunyoning ko‘plab mamlakatlarida keng qo‘llaniladi.
Ushbu usuldan foydalanishning
maqsadi odamni vaziyatlarni begona guruh a’zosi nuqtayi nazaridan ko‘rishga o‘rgatish,
ularning dunyoga bo‘lgan qarashlarini tushunishdir.
Shuning uchun madaniy assimilyator madaniyatlararo ta’sirchanlikni oshirish
texnikasi ham deyiladi.
An’anaviy ta’lim mazmuni va texnologiyalarini modernizatsiya qilish etno
-
psixologiya, etno-
sotsiologiya kabi ilmiy fanlarni bilish va tadqiq qilishni o‘z ichiga olishi
kerak, bu talabalarga millatlararo o‘zaro munosabat madaniyatini shaklla
ntirishda
asqatadi.
Millatlararo munosabatlar madaniyatini shakllantirish mazmunining ikkinchi
yo‘nalishi innovatsiya, ya’ni ta’lim jarayoniga innovatsion yondashuv bo‘lib, unda ta’lim va
tarbiyaning maqsadi o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlash, taj
riba va maqsadli
shakllanishiga asoslangan yangi tajribalarni o‘rganish qobiliyatini yanada rivojlantirishdir.
Bu jarayonda
o‘
quv tadqiqotlari uchun vositalar rollarini modellashtirish, ularning tub
ma’nolarni qidirish va aniqlashdan iborat. Ushbu tendensi
ya bilan bo
g‘liq o‘quv jarayoni
va tadqiqot ishlarini tashkil etishda o‘quv jarayonining modellarini ishlab chiqish; o‘quv
o‘yinlarini modellashtirish faoliyati; faol fikr almashish, ijodiy munozaralar tashkil etish
muhimdir.
Shu bilan birga, ular bilan bo
g‘liq bo‘lgan bir nechta faoliyat turlarini ajratib
ko‘rsatish kerak: o‘quv va qidiruv faoliyati (yangi bilimlarni izlash va rivojlantirish);
munozara (muloqot) faoliyati; o‘yin faoliyati (shu jumladan,
o‘yinni modellashtirish va
o‘yinni ifodalash).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
232
O‘quv
jarayonidagi barcha faoliyat turlari oliy o‘quv yurtlari talabalari o‘rtasidagi
millatlararo o‘zaro munosabatlar madaniyatini shakllantirishda juda katta rol o‘ynaydi va
shu bilan birga, uning vositasi hisoblanadi.
Millatlararo munosabatlar madaniyati-ij
timoiy va ma’naviy hodisa, millatlararo
munosabatlarning natijasi va tartibga soluvchisi, guruh va individual milliy ong va o‘zlikni
anglashning shakllanishining muhim sharti, etnosotsial hamjamiyat va , umuman,
insoniyat rivojlanishining muhim omili sifat
ida ko‘rib chiqilishi kerak.
Ko‘rsatib o‘tilgan hodisa har bir xalqning va butun insoniyatning umummadaniy
merosining tarkibiy qismi bo‘lganligi sababli uni faqat ijtimoiy ong elementlari va
hodisalari majmui va millatlararo o‘zaro munosabatlarning milliy
madaniyati asosida
to‘g‘
ri tushunish va baholash mumkin. Biroq umummilliy madaniyat va millatlararo
munosabatlar madaniyati bir-biriga t
o‘g‘
ri kelmaydi. Shu sababli millatlararo
o‘
zaro
munosabat madaniyatini umummilliy va madaniy merosdan
o‘
ziga xos qadriyatlar va
munosabat bilan ajratib q
o‘
yish mantiqiy va maqsadga muvofiqdir. Millatlararo
munosabatlar madaniyati ko‘plab avlodlar davomida shakllangan milliy urf
-odatlar,
mavjud etno-siyosiy amaliyot normalari,
g‘
oyalar, tushunchalar, shuningdek, turli xalqlar
o‘rtasidagi individual va guruh darajasidagi munosabatlarga oid chuqur stereotiplar va
afsonalarni o‘z ichiga oladi.
Millatlararo o‘zaro munosabatlarni qadriyatlar va axloq tizimlari sifatida tavsiflash
mumkin. Shuni hisobga olish kerakki, uning tarki
biy qismlari, ma’lum darajada, ijtimoiy
-
tarixiy, ijtimoiy-iqtisodiy, milliy-madaniy va boshqa uzoq muddatli omillar bilan
belgilanadi, nisbiy mustaqillik va barqarorlik bilan ajralib turadi.
Shunga qaramay, millatlararo munosabatlar madaniyati maxsus ajralmas tizim
sifatida nafaqat uning qadriyatlarini saqlab qolishga, balki o‘zini o‘zi boshqarish,
modernizatsiya qilish va o‘zini o‘zi rivojlantirishga qodir. Bu jamiyat subyektlari shaxs va
etnik guruhning rivojlanish darajasi o‘lchovi sifatida xizmat qilad
i.
Bu zamonaviy ko‘p millatli dunyoda va ko‘p millatli jamiyatda aloqa usullariga ega
bo‘lgan ushbu subyektlarning ijtimoiy
-etnik va milliy-davlat institutlari, madaniy va milliy
qadriyatlari va boshqa etnik guruhlar bilan aloqa qilish
me’yorlari va rivojlanishidagi
ishtirokini ochib beruvchi umumiy xususiyat sifatida ko‘rib chiqilishi kerak.
Jamiyatning barcha a’zolari o‘rtasida yuqori millatlararo muloqot madaniyatini
shakllantirish jamiyatning eng muhim siyosiy va mafkuraviy vazifalaridan biridir . Uni hal
qilishda millatlararo muloqot madaniyati nafaqat o
g‘zaki ta’sir orqali, balki o‘rnak
ko‘rsatish orqali ham shakllanishini unutmaslik kerak.
Shu bilan birga, millatlararo muloqot madaniyatini shakllantirish faqat pedagogik
ta’sirlar
bilan chegaralanib qolmaydi, balki uni kundalik hayotda ham, o‘quv faoliyati
jarayonida ham davom ettirish kerak.
Millatlararo muloqot madaniyatining rivojlanishi o‘z
-
o‘zidan ketadigan jarayon
emas. Tabiatda faol bo‘lib, u ijtimoiy tartibga va ongli (ichki) o‘zini o‘zi tartibga solishga
asoslangan bo‘lishi kerak.
Millatlararo muloqot madaniyatining maqsadli shakllanishi va rivojlanishi juda
murakkab, ziddiyatli jarayondir, u hayotning juda murakkab, qarama-
qarshi, nozik, ko‘p
qirrali sohalari bilan bevosita bo
g‘
liqdir.
Millatlararo o‘zaro munosabat madaniyatini shakllantirish jarayonini tartibga
solishning o‘ziga xos xususiyati shundaki, u to‘g‘ridan to‘g‘ri bo‘lmasligi kerak, lekin
,asosan, ongda tasdiqlash uchun tegishli iqtisodiy, ijtimoiy,
siyosiy, ma’naviy va axloqiy
sharoitlarni yaratish orqali amalga oshiriladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
233
Shu sababli millatlararo muloqot madaniyatini shakllantirish jarayonini ijtimoiy
tartibga solish samaradorligini oshirishning eng muhim sharti bu jarayonning moddiy
asoslarini, o
‘z
-
o‘zini tartibga solishning obyektiv omillarini, ijtimoiy rivojlanish tenden
-
siyalarining xalqaro dunyoqarashini shakllantirishga va tartibga soluvchi, boshqaruv
faoliyati subyektlariga maqsadli ta’sir ko‘rsatishga olib keladigan bilimlarni sezilarli
dar
ajada mustahkamlashdir. O‘z navbatida, tahlil qilinayotgan jarayonning ajralmas qismi
–
ijodiy, ijtimoiy, shu jumladan, millatlararo faollikni, uning materializatsiya shaxsining
xalqaro ongini har tomonlama amalga oshirish uchun tegishli shart-sharoitlar yaratish,
ijtimoiy rivojlanishning barcha yo‘nalishlarini tartibga solish ta’sirini kuchaytirishdan
iborat.
Millatlararo muloqot madaniyatini shakllantirish jarayonlarini o‘zgartirish, uning
ijtimoiy tartibga solish samaradorligini oshirishni markazlashtirish demokratiyani
boshqarishda yangi yondashuvlarni amalga oshirishni anglatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abulqosim Mahmud Az-Zamaxshariy. Nozik iboralar T.: Kamalak, 1992.
–
B. 75.
2.
Ahmad Yugnakiy. Hibat-
ul xaqoyiq. T.: Maʼnaviyat, 2000; b
-46
3.
Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. T.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq
nashriyoti. 1993.
–
B. 186.
4.
L.P. Bueva, M.V. Boguslavskiy // Vopr. filosofii.
–
2001.
–
N 10.
–
S. 3-26.
5.
Devoni lug‘ati turk qadimiy hikmatlar. T: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va
san’at nashriyoti, 1987. –
B. 73.
6.
Devoni lug‘ati turk qadimiy hikmatlar. T.: G‘afur Gulom nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyoti, 1987. –
B. 424.
7.
Temur tuzuklari. T.: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1991.
–
B. 67, 95, 97.
8.
Transformiruyu
щ
ee obuchenie / https://istina.msu.ru/publications/article/19671024/.
