Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Strategies to support the reproductive ability of adolescents
in education and their advantages
Zulaykho ABDUNAZAROVA
1
Pedagogical Institute of Karshi State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
The three articles provide an overview of strategies that
healthcare professionals can use in education to increase student
support for reproductive ability. Some of these strategies are
applied in education. While others can be used to maintain their
health or receive services that do not require medical care.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
adolescence,
reproductive health,
production strategies in
education,
student reproductive health
services,
biological and technical
tools,
reproductive health
strategies.
O‘
smirlarning reproduktiv salomatligini q
o‘
llab-quvvatlash
b
o‘
yicha ta
’
limga asoslangan strategiyalar va ularning afzalligi
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
o‘
smirlik,
reproduktiv salomatlik,
ta
’
limda ishlab chiqilgan
strategiyalar,
talabalarning reproduktiv
salomatlik xizmatlari,
biologik va psixologik
rivojlanish,
reproduktiv salomatlik
strategiyalari.
Ushbu maqola ta
’
lim muassasalarida tibbiy xizmat
k
o‘
rsatuvchi provayderlar
o‘
z
o‘
quvchilarining reproduktiv
salomatligiga b
o‘
lgan ehtiyojlarini yaxshiroq qondirish uchun
foydalanishi mumkin b
o‘
lgan strategiyalar haqida umumiy
ma
’
lumot beradi. Ushbu strategiyalarning ba
’
zilari allaqachon
ta
’
lim sohasida q
o‘
llanilmoqda, boshqalari esa
o‘
zlarining
so
g‘
liqni saqlash xizmatlarini kengaytirishga intilayotgan yoki
hozirda hech qanday tibbiy xizmatlar k
o‘
rsatmaydigan ta
’
lim
muassasalari tomonidan qabul qilinishi mumkin.
1
Teacher at the Pedagogical Institute of Karshi State University. Karshi, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
175
Стратегии
поддержки
репродуктивной
способности
подростков в образовании и их преимущества
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
подростковый возраст,
репродуктивное здоровье,
производственные
стратегии в образовании,
услуги репродуктивного
здоровья студентов,
биологические и
технические инструменты,
стратегии
репродуктивного
здоровья.
В трех статьях дается обзор стратегий, которые
медицинские работники могут использовать в образовании
для увеличения поддержки учащимися репродуктивной
способности. Часть из этих стратегий применяются в
образовании. В то время как другие могут быть
использованы для поддержания своего здоровья или
получения услуг, которые не требуют медицинской
помощи.
O‘
smirlik
–
bu shaxslar jinsiy yetuklikka erishadigan hayot davri [8]. Bu bolalikdan
kattalikka
o‘
tish davri b
o‘
lib, u,k
o‘
pincha, biologik va psixosotsial
o‘
zgarishlar, shuningdek,
jinsiy eksperimentlar bilan tavsiflanadi [4]. Dunyo miqyosida
o‘
smirlar dunyo aholisining
qariyb bir milliardini tashkil qiladi, ularning 70 foizi rivojlanayotgan mamlakatlarda
yashaydi [1]. Sahroi Kabirning janubida 973,4 million aholining qariyb 33 foizini yoshlar
tashkil qiladi. Kelgusi 35 yil ichida
o‘
smirlar va yoshlar sonining k
o‘
payishi kutilmoqda
[7, 5].
O‘
smirlarning t
o‘
rtdan bir qismi jinsiy tajribaga ega b
o‘
lgan Sahroi Kabirdan janubi-
g‘
arbiy Afrikada jinsiy va reproduktiv salomatlik b
o‘
yicha ta
’
lim,odatda, past darajada
ekanligi qayd etilgan [1]. Ganada 2010-yilgi aholi va uy-joylarni r
o‘
yxatga olish
ma
’
lumotlariga k
o‘
ra, 10 yoshdan 19 yoshgacha b
o‘
lgan
o‘
smirlarning umumiy aholi
soniga nisbati 1:4,5 - bu yosh toifasi mamlakat aholisining qariyb 22,4 foizini tashkil qiladi
[6]. Gana shimolidagi mintaqada 10 yoshdan 19 yoshgacha b
o‘
lgan
o‘
smirlar mintaqa
aholisining taxminan 22,3 foizini va milliy
o‘
smirlar aholisining taxminan 10,1 foizini
tashkil qiladi [4].
O‘
smirlarning bilimlar va reproduktiv salomatlik xizmatlaridan foydalanishlari
ularning jismoniy va psixologik farovonligi uchun muhimdir. Ilgari
o‘
tkazilgan tadqiqotda
ma
’
lum b
o‘
lishicha,
o‘
smir ayollarda nikohdan oldin himoyalanmagan jinsiy aloqa
oqibatlari t
o‘g‘
risida bilimlarning yetishmasligi ularni istalmagan homiladorlik, xavfli
abort va uning asoratlari hamda jinsiy y
o‘
l bilan yuqadigan infeksiyalarga moyil qiladi [11].
1993-yilda Qohirada b
o‘
lib
o‘
tgan aholi va rivojlanish b
o‘
yicha xalqaro konferensiya xavfli
jinsiy xatti-harakatlarning salbiy oqibatlarini tan oldi. Reproduktiv salomatlik xizmatlari
t
o‘g‘
risidagi bilimlar ularga ongli ravishda tanlash imkoniyatini berish uchun zarurdir. Bu
yosh kattalar tomonidan qilingan tanlov turi ularning hayotiga, oilasiga va,umuman,
jamiyatga ijobiy yoki salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatishi mumkin [12]. Shuning uchun ushbu tadqiqot
o‘
smirlarning reproduktiv salomatlik va tanlovlar, ular qanday tanlovlar qilishlari va bu
tanlovlarga ta
’
sir qiluvchi omillar haqidagi bilimlarini
o‘
rganib chiqdi.
Maktablar, jumladan, litseylar, kollejlar va universitetlar yoshlarning so
g‘
li
g‘
iga
b
o‘
lgan ehtiyojlarini qondirishda muhim rol
o‘
ynaydi. Ayni paytda maktab sharoitida
so
g‘
liqni saqlash xizmatlarining keng doirasi, jumladan, jinsiy va reproduktiv salomatlik
xizmati k
o‘
rsatilmoqda. Ba
’
zi oliy ta
’
limda talabalar maktabga asoslangan so
g‘
liqni saqlash
markazlari yoki kollej va universitet kampuslari (universitet yoki maktab hududi)dagi
talabalar so
g‘
liqni saqlash klinikalari orqali xizmatlarni joyida olishadi. Biroq maktabdagi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
176
barcha tibbiy xizmat k
o‘
rsatuvchi provayderlar jinsiy va reproduktiv salomatlik
xizmatlarini
o‘
z ichiga olmaydi, boshqalari esa faqat cheklangan jinsiy va reproduktiv
salomatlik xizmatlarini taqdim etadilar. Shuningdek, k
o‘
plab maktablar mavjud (
o‘
rta
maktablarning 90%, ikki yillik kollejlarning 59% va t
o‘
rt yillik kollejlarning 15%)
kampusda tibbiy xizmatlar mavjud emas.
Resurslar tahlilidan k
o‘
rish mumkinki, ta
’
limda ishlab chiqilgan strategiyalar
orasida talabalarning reproduktiv salomatlik xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlarini
yaxshilash va k
o‘
rsatilayotgan xizmatlar sifatini yaxshilash, k
o‘
pincha, yoshlarning jinsiy
va reproduktiv parvarish ehtiyojlarini yaxshiroq qondirish uchun yoshlarga d
o‘
stona
yondashuvlarga kiradi. Q
o‘
shimcha ravishda har bir strategiya real sharoitda qanday
amalga oshirilganligi misollarini va har bir alohida strategiya uchun mulohazalarni taqdim
etadi.
Har qanday strategiyaning qiymati uning kontekstiga bo
g‘
liq b
o‘
ladi. Misol uchun,
tibbiy markazga ega b
o‘
lgan maktabda retsept b
o‘
yicha kontraseptsiya vositalarini joyida
ta
’
minlaydi, ayniqsa, kontraseptsiya b
o‘
yicha maslahatlarni yanada qiziqarli va bemorga
y
o‘
naltirilgan qilish uchun mobil ilovani birlashtirish foydali bo
‘
lishi mumkin. Bundan
tashqari, eng t
o‘g‘
ri strategiyalar xizmat k
o‘
rsatilayotgan aholining ehtiyojlari va
resurslariga bo
g‘
liq b
o‘
ladi. Masalan, internetga ishonchli kirish va tibbiy xizmat
k
o‘
rsatuvchi provayderlar bilan qulaylik mijozlarning muayyan strategiyalardan
foydalanishini aniqlaydi.
Talabalar reproduktiv salomatlik xizmatlaridan foydalanishda k
o‘
plab t
o‘
siqlarga
duch kelishadi, jumladan, transport yoki su
g‘
urta yetishmasligi, ota-onalarning
su
g‘
urtasidan foydalanishda maxfiylik tashvishlari va so
g‘
liqni saqlash tizimida navigat-
siya qilishni yaxshi bilmaslik.
Jahon so
g‘
liqni saqlash tashkiloti (JSST)
o‘
smirni 10-19 yosh guruhidagi shaxs
sifatida belgilaydi va,odatda, 10 yoshdan 24 yoshgacha b
o‘
lganlarni bildirish uchun yosh
atamasini ishlatadi. Ushbu modulda biz ushbu ta
’
riflardan, shuningdek, erta
o‘
smirlik
(10-14), kech
o‘
smirlik (15-19) va
o‘
smirlikdan keyingi (20-24) atamalaridan foyda-
lanamiz, chunki ular muammolarni tushunishda va tegishli choralarni ishlab chiqishda
yordam beradi. Ushbu tasnifning ahamiyatini siz
o‘
smirlar va yoshlarga mos keladigan
reproduktiv xizmatlarni qanday tar
g‘
ib qilish va taqdim etishingiz haqida muhokama
qilinadigan 10- va 12-
o‘
quv mash
g‘
ulotlarida batafsilroq
o‘
rganasiz.
O‘
smirlik bu bolalikdan kattalikka
o‘
tish davri b
o‘
lib, bu davrda
o‘
smirlar biologik va
psixologik jihatdan rivojlanib, mustaqillikka intiladi. Garchi biz
o‘
smirlarni so
g‘
lom guruh
deb hisoblashimiz mumkin b
o‘
lsa-da, k
o‘
pchilik baxtsiz hodisalar,
o‘
z joniga qasd qilish,
z
o‘
ravonlik va homiladorlik bilan bo
g‘
liq asoratlar tufayli bevaqt va keraksiz vafot etadi.
Balo
g‘
at yoshidagi ba
’
zi jiddiy holatlar (masalan, OIV va tamaki iste
’
moli kabi jinsiy y
o‘
l
bilan yuqadigan infeksiyalar)
o‘
smirlarning xatti-harakatlarida ildiz otadi.
Tadqiqotlar shuni k
o‘
rsatadiki, reproduktiv salomatlik muammolari yoshlarga teng
darajada ta
’
sir qilmaydi. Yetim bolalar, qishloq joylaridagi yosh qizlar, jismoniy yoki aqliy
zaiflashgan, z
o‘
ravonlikka uchragan yoki bolaligida z
o‘
ravonlikka uchragan, shaharlarga
k
o‘
chib kelgan yoki odam savdosiga uchragan yoshlar k
o‘
proq muammolarga duch
kelishadi.
Ularning soniga qaramay,
o‘
smirlar an
’
anaviy ravishda k
o‘
plab mamlakatlarda, shu
jumladan, Efiopiyada so
g‘
liq uchun ustuvor ahamiyatga ega emaslar. Mamlakatda bolalar
o‘
limi va kasallanishini kamaytirish b
o‘
yicha yirik tadbirlar amalga oshirilayotgan b
o‘
lsa-
da, yoshlarning so
g‘
li
g‘
iga b
o‘
lgan ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan tadbirlar chek-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
177
langan. Yoshlar katta yoshdagilarga qaraganda,k
o‘
pincha, ma
’
lumot, xizmatlar va resurs-
lardan kamroq foydalanish imkoniyatiga ega. So
g‘
liqni saqlash xizmatlari kamdan kam
hollarda ularning ehtiyojlarini qondirish uchun maxsus ishlab chiqilgan va tibbiyot
xodimlari faqat vaqti-vaqti bilan
o‘
smirlarning jinsiy salomatligi bilan bo
g‘
liq masalalar
b
o‘
yicha maxsus tayyorgarlikdan
o‘
tadilar. Shu sababli, ayniqsa, yoshlar
o‘
rtasida so
g‘
liqni
saqlashga intilishning past darajada ekanligi ajablanarli emas. Xuddi shunday, turli
kontekstdagi yoshlar kontraseptsiya va prezervativlardan foydalanish qiyinligini xabar
qilishdi.
O‘
smirlarning so
g‘
li
g‘
iga salbiy ta
’
sir avloddan avlodga
o‘
tishi mumkin. Masalan,
o‘
smir onalardan tu
g‘
ilgan chaqaloqlarda kam vazn yoki
o‘
lik tu
g‘
ilish xavfi yuqori. Ular
ham onalari duch keladigan ijtimoiy va iqtisodiy kamchiliklardan aziyat chekishi mumkin.
Shuning uchun
o‘
smirlarning ehtiyojlarini qondirish avlodlararo sarmoyadir va keyingi
avlodlar uchun katta foyda keltiradi.
Ta
’
limga asoslangan yana shunday xizmat k
o‘
rsatish strategiyasi borki, ular xuddi
tizim singari ta
’
lim-tarbiya berish bilan bevosita bo
g‘
liq b
o‘
ladi.
Yoshlar uchun k
o‘
rsatilishi kerak b
o‘
lgan xizmatlar:
–
jinsiy va reproduktiv salomatlik masalalari bo‘yicha ma’lumot va maslahat;
–
sog‘lom jinsiy xulq
-
atvorni targ‘ib qilish;
–
oilani
rejalashtirish bo‘yicha ma’lumotlar, maslahatlar va kontraseptsiya usullari
(shu jumladan, favqulodda kontraseptsiya usullari);
–
homiladorlik, OIV va boshqa jinsiy yo‘l bilan yuqadigan kasalliklar uchun test va
maslahat xizmatlari;
–
antenatal parvarish (ANC)
, yetkazib berish xizmatlari, tug‘ruqdan keyingi
parvarish (PNC) va homilador onadan bolaga yuqish (PMTCT);
–
abort va abortdan keyingi parvarish;
–
turli darajadagi sog‘liqni saqlash muassasalari o‘rtasida tegishli yo‘nalish aloqasi.
Yoshlar uchun
o‘
smirlik davri
o‘
zgarishlar bilan bo
g‘
liq: ularning fikrlash tarzi,
tanasi va boshqalar bilan munosabati. So
g‘
liqni saqlashni kengaytirish amaliyotchisi
sifatida siz yoshlarning alohida ehtiyojlarini tushunish va tegishli xizmatlarni taqdim etish
uchun ushbu
o‘
zgarishlarni bilishingiz muhimdir:
●
Fikrlash va idrokdagi
o‘
zgarishlar
Bolalar, asosan,
g‘oyalarni to‘g‘ridan to‘g‘
ri, bevosita talqin qilishga tayanib, aniq
fikrlovchi bo‘lishga moyil. O‘smirlik davrida ular mavhum fikrlash va sevgi, adolat,
haqiqat
va ma’naviyat kabi mavhum g‘oyalarni konsepsiyalash qobiliyatiga ega bo‘lishlari sababli
mavhum fikrlovchilarga aylanadilar.
Ular vaziyatlarni sabab-
oqibat nuqtayi nazaridan mantiqiy tahlil qila boshlaydi, o‘z
kelajagi haqida o‘ylaydi, muqobil variantlarni baholaydi, shaxsiy maqsadlarni qo‘yadi va
yetuk qarorlar qabul qiladi.
O‘
smirlarning fikrlash va mulohaza yuritish qobiliyatlari ortib borishi sari
o‘
smirlar
mustaqil b
o‘lib, mas’uliyatni oshiradilar. Ular, shuningdek, ko‘
pincha,
o‘
z jamiyatidagi
kattalarning
g‘
oyalariga qarshi chiqadilar va bu ishqalanishga olib kelishi mumkin.
●
Jismoniy
o‘
zgarishlar
Balog‘at yoshi –
jinsiy va jismoniy xususiyatlarning yetuklik davri (1.3-rasmga
qarang). Bolaning balo
g‘
at yoshiga kiradigan aniq yoshi genlar, ovqatlanish va jins kabi bir
qator turli xil narsalarga bo
g‘
liq. Aksariyat qizlar va
o‘g‘
il bolalar 10-16 yoshda balo
g‘
atga
yetishadi, ammo ba
’zilarida erta yoki kechroq boshlanadi. Qizlar o‘g‘il bolalardan ikki yil
oldin balog‘atga
yetishadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
178
●
Ijtimoiy va hissiy
o‘
zgarishlar
O‘
smirlar jismonan
o‘
sib-ul
g‘
aygan sari ular ham boshqacha fikrlaydi va his qiladi.
Ularning fikrlash tarzidagi bunday
o‘zgarishlarning ba’zilari qariganlik va dunyo, boshqa
odamlarning fikrlash va
o‘
zini tutish usullari haqida k
o‘
proq bilishning natijasidir. Ammo
ular his qilish tarzidagi
o‘
zgarishlar, ehtimol, ularning tanasidagi gormonal
o‘
zgarishlarning natijasidir. Bu
o‘
zgargan his-tuy
g‘
ular, k
o‘
pincha, chalkashlik va baxtsizlik
manbai b
o‘
lishi mumkin. Ushbu modulda siz yoshlarga ushbu
o‘
zgarishlarga tayyorlanish
va ularni tushunishga qanday yordam berishingiz mumkinligini bilib olasiz.
Balo
g‘
at davridagi ijtimoiy va hissiy
o‘
zgarishlar:
–
mustaqil o‘ylashni / o‘zlari uchun qaror qabul qilishni
boshlash;
–
jinsiy tuyg‘ularni boshdan kechirish;
–
tajriba va qiziqish (jinsiy aloqa, spirtli ichimliklar, giyohvand moddalar va boshqa
stimulyatorlar);
–
do‘stlar avvalgidan ko‘ra muhimroq bo‘lishi mumkin (ular nima kiyishlari, nima
qilishlari, qanday gapirishlari va tildan foydalanishlari, masalan, jargon va norasmiy nutq);
–
kayfiyat o‘zgaradi;
–
maxfiylik zarurati;
–
tana qiyofasi haqida qayg‘urish, jozibali va odamlarni jinsiy jalb qila oladigan deb
qarash kerak;
–
ijtimoiy sanksiyalar va qonunlarni buzish kerak;
–
hokimiyatga hurmatsizlik, shu jumladan, ota-ona nazorati;
–
munozarali va tajovuzkor xatti-
harakatlar aniq bo‘lib, ko‘pincha, ota
-onalar va
o‘qituvchilarni bezovta qiladi;
–
huquqbuzarlik/qonunbuzarlik faoliyati;
–
siyosiy ekstremizm.
Garchi o‘smirlar kattalarga qaraganda kamroq ma’lumotga ega bo‘lishsa
-da,
ular,ko‘pincha, cheksiz kuchga ega bo‘lish hissi, daxlsizlik tuyg‘ulariga ega bo‘lib, ular
beparvo xatti-harakatlarga olib kelishi mumkin. Ular qiziquvchan va tajribaga tabiiy
moyillikka ega.
O‘
zlarining paydo b
o‘
lgan qadriyatlari, e
’
tiqodlari va ota-onalari
o‘
rtasida
ziddiyat mavjud va shuning uchun
o‘
smirlar giyohvand moddalar va qonunbuzarlik
faoliyati bilan tajriba
o‘
tkazish orqali bu farqlarni k
o‘
rsatishga harakat qilishlari mumkin.
Reproduktiv salomatlik b
o‘
yicha ta
’
limdagi keyingi strategiya bu reproduktiv
huquqlarni yoshlarga
o‘
rgatish bilan tavsiflanadi.
Reproduktiv salomatlik huquqlari deganda, shaxsiy qarorlar qabul qilish va xulq-
atvorga xos b
o‘
lgan huquqlar, jumladan, reproduktiv salomatlik b
o‘
yicha ma
’
lumotlar va
malakali tibbiyot mutaxassislari k
o‘
rsatmasi bilan xizmatlardan foydalanish huquqi
tushuniladi.
O‘
smirlar va yoshlarning reproduktiv salomatligi huquqlari:
–
jinsiy va reproduktiv salomatlik xizmatlari haqida ma’lumot
olish va ta’lim olish
huquqi;
–
o‘z jinsiy xulq
-
atvorining barcha jihatlari bo‘yicha erkin va mas’uliyat bilan qaror
qabul qilish huquqi;
–
o‘z tanasiga egalik qilish, nazorat qilish va himoya qilish huquqi;
–
jinsiy qarorlar va jinsiy hayotda
kamsitish, majburlash va zo‘ravonlikdan xoli
bo‘lish huquqi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
179
–
jinsiy munosabatlarda tenglik, to‘liq rozilik va o‘zaro hurmatni kutish va talab
qilish huquqi;
–
jins, e’tiqod, oilaviy ahvol yoki joylashuvdan qat’i nazar, mavjud xizmatlarining
to‘liq spektridan
foydalanish huquqi;
Bu xizmatlarga quyidagilar kiradi:
–
kontraseptsiya haqida ma’lumot, maslahat va xizmatlar;
–
prenatal, tug‘ruqdan oldingi va tug‘ruqdan keyingi parvarish;
–
chaqaloqlar uchun sog‘liqni saqlash;
–
reproduktiv tizim infeksiyalarining (RTI) oldini olish va davolash;
–
qonun tomonidan ruxsat etilgan xavfsiz abort xizmatlari va abort bilan bog‘liq
asoratlarni boshqarish;
–
bepushtlikning oldini olish va davolash;
–
favqulodda xizmatlar.
Mutaxassislarning bilim bazasi va eng yaxshi amaliyot nimadan iboratligi haqidagi
xabardorligi doimiy tibbiy ta
’
lim orqali muntazam ravishda yangilanib turishi kerak [2].
Rivojlangan mamlakatlardagi vaziyatdan farqli
o‘
laroq, k
o‘
plab rivojlanayotgan mamlakat-
larda so
g‘
liqni saqlash sohasi shu sababli rivojlanmagan davomiy tibbiy ta
’
lim dasturlari
bilan qamrab olingan. Bunga quyidagi muammolarni sabab qilib k
o‘
rsatish mumkin:
resurslarning yetishmasligi, professional kadrlar yetishmasligi, davomiy tibbiy ta
’
lim
kurslariga kelmaganlar uchun joy yetishmasligi, ta
’
limni samarali
o‘
tkazish va kuzatishni
amalga oshirish mumkin b
o‘
lgan muassasalarga uzoq masofalarga borish bilan bo
g‘
liq
muammolar.
Milliy tibbiyot birlashmalari, xususan, uzluksiz tibbiy ta
’
lim olish imkoniyatini
yaratib,
o‘
z a
’
zolarini yangilab turish uchun an
’
anaviy rolga ega. Xalqaro doyalar
konfederatsiyasi va Malayziya tibbiyot assosiatsiyasi kabi ba
’
zi professional tashkilotlar
o‘
z a
’
zolari uchun ajoyib dasturlarga ega, shu jumladan,
o‘
zlarining axborot byulletenlarida
tegishli ma
’
lumotlarni nashr etish. Boshqalar, masalan, Yamayka Tibbiyot Assosiatsiyasi,
a
’
zolik uchun jinsiy va reproduktiv salomatlik, shu jumladan,
o‘
smirlar salomatligi
masalalari b
o‘
yicha konferensiyalar tashkil qiladi.
Tashkil etilgan mutaxassislar muntazam ravishda yangi k
o‘
nikmalarni
o‘
rganishlari
kerak, masalan, yangi kontraseptiv vositalarni kiritish yoki vazektomiya qilishning texnik
jihatlari, bachadon b
o‘
yni saratoni skriningining yangi usullari va yangi axborot
texnologiyalaridan foydalanish. Erta abort uchun odatiy epizyotomiya va dilatatsiya va
kuretaj (D&C) kabi eskirgan amaliyotlar ham e
’
tiroz bildirilishi hamda tasdiqlangan,
xavfsizroq usullar bilan almashtirilishi kerak.
Balog‘at yoshiga yetgan o‘smirlar jiddiy jismoniy, intellektual va psixologik
o‘
zgarishlarga uchraydi.
Reproduktiv salomatlik bilan bo
g‘
liq salbiy muammolar barcha yoshlarga bir xil
darajada ta
’
sir qilmaydi. Xizmatlar qishloq joylaridagi yosh qizlar va yetim bolalarni
o‘
z
ichiga olgan eng zaif qatlamlarga qaratilgan b
o‘
lishi kerak.
O‘
smirlar va yoshlar aniq ma
’
lumot olish va reproduktiv salomatlik b
o‘
yicha tegishli
xizmatlardan foydalanish huquqiga ega. Qonunlar yoshlar huquqlarini himoya qiladi.
Talabalar reproduktiv salomatlik b
o‘
yicha tegishli ta
’
lim olishlarini ta
’
minlash
uchun zarur b
o‘
lgan
o‘
quv dasturiga
o‘
zgartirishlar kiritishning asosiy muammolaridan
biri bu
o‘
qituvchilarini tegishli
o‘
zgarishlarni qabul qilish, ilgari surish va qabul qilishga
undashdir. Jinsiy va reproduktiv salomatlik, ayniqsa, bu yerda tasvirlangan yangi ta
’
lim
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
180
usullariga mos keladi. Ammo k
o‘
pchilik ulardan foydalanish b
o‘
yicha hech qachon rasmiy
ta
’
lim olmagan va ulardan foydalanish b
o‘
yicha tanishish va ishonchni qozonish uchun
yordam kerak b
o‘
ladi, masalan, fakultet malaka oshirish seminarlari orqali.
O‘
qituvchilar,
shuningdek, ularning
o‘
qituvchilik qobiliyatlari tadqiqot va nashrlarga qaraganda kamroq
qadrlanadi, degan umumiy fikrga ega. Demak, yangi k
o‘
nikmalarni
o‘
rganish va bilimlarini
yangilash uchun motivatsiya k
o‘
pincha etishmaydi. Yaxshi klinik
o‘
qituvchilarni lavozimga
k
o‘
tarish va xizmat muddatini oshirish orqali mukofotlash zarurligini ortiqcha ta
’
kidlab
b
o‘
lmaydi.
An
’
anaviy darsliklar, hatto, eng s
o‘
nggi nashrlarda ham, birlamchi tibbiy yordam-
ning tarkibiy qismi sifatida jinsiy va reproduktiv salomatlik konsepsiyasiga ozgina e
’
tibor
beradi. Shuning uchun tibbiyot
o‘
qituvchilari jinsiy va reproduktiv salomatlik b
o‘
yicha
fanlararo
o‘
quv dasturiga
o‘
tishda paradigma
o‘
zgarishini qabul qilishlari kerak.
Tadqiqot shuni k
o‘
rsatdiki, reproduktiv salomatlik xizmatlari jamiyatda mavjud.
Shuningdek, tar
g‘
ibot dasturi orqali aholiga xizmat k
o‘
rsatishni yanada yaqinlashtirishga
harakat qilinmoqda. Biroq bu harakatlar xizmat bilan bo
g‘
liq t
o‘
siqlar tufayli barbod b
o‘
ldi.
Ulardan asosiysi tibbiyot xodimlarining
o‘
smirlarga xizmat k
o‘
rsatishga b
o‘
lgan
munosabati edi. Tadqiqot shuni k
o‘
rsatdiki, xizmat k
o‘
rsatuvchi provayderlarning
o‘
smir-
larga nisbatan salbiy munosabati keng tarqalgan, shuning uchun ular xizmatlarga homiylik
qilishdan bosh tortadilar. Salbiy munosabat ushbu tadqiqotda ham
o‘
smirlar, ham
manfaatdor tomonlar tomonidan bildirilgan. Bunday salbiy munosabat jamoat me
’
yorlari
va tibbiyot xodimlarining kontraseptiv vositalardan foydalanish va xavfsiz abort kabi ba
’
zi
xizmatlarga nisbatan e
’
tiqodlari bilan bo
g‘
liq edi. Buning uchun tibbiyot xodimlarini
reproduktiv salomatlik xizmatlariga,
o‘
smirlar uchun qulay yondashuvlarga
o‘
rgatish
kerak b
o‘
ladi. Qabul qilishni kuchaytirish uchun hamjamiyatning sezgirligi talab qilinadi.
O‘
smirlarning reproduktiv salomatlik xizmati dasturlariga nisbatan tibbiyot xodimlariga
jamoatchilik roziligi bilan
o‘
smirlar uchun d
o‘
stona muassasalarda xizmat k
o‘
rsatishga
qaratilgan dasturlari samaraliroq ekanligi aniqlandi [9]. Oldingi tadqiqotda
o‘
qitishning
yetishmasligi
o‘
smirlarga k
o‘
rsatilayotgan yordam sifatiga salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatishi
aniqlangan [11]. Tibbiy xizmat k
o‘
rsatuvchilarning munosabati yaxshilanganda bu
xizmatlardan foydalanishga olib keladi. Keniyada
o‘
tkazilgan tadqiqot xizmat k
o‘
rsatuvchi
provayderning samimiyligi, xizmat k
o‘
rsatuvchi provayderga yaqinligi va kontraseptiv
vositalarni qabul qilish
o‘
rtasida sezilarli bo
g‘
liqlik borligini aniqladi [10].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ayalew M, Mengistie B, Semahegn A. Adolescent-parent communication on sexual
and reproductive health issues among high school students in Dire Dawa, Eastern Ethiopia:
a cross sectional study. Reprod. Health. BioMed Central Ltd. 2014; 11:77.
2.
D.H. Novack, A.L. Suchman, W. Clark. Calibrating the physician: personal
awareness and effective patient care. JAMA. 278: 1997; 5029. [Crossref], [Web of Science
®], [Google Scholar]
.
3.
Denno D.M., Hoopes A.J., Chandra-Mouli V. Effective strategies to provide
adolescent sexual and reproductive health services and to increase demand and
community support. J. Adolesc. Heal. 2015;56: S 22
–
41.
4.
Esere M.O. Effect of sex education programme on at-risk sexual behaviour of
school-going adolescents in Ilorin. Nigeria African Heal Sci. 2008; 8:120
–
5.
5.
GSS. 201 Population and Housing Census Regional Analytic Report for Northern
Region. Accra; 2013. GSS. 2010 Population and housing census final results. Accra-Ghana;
2012.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
181
6.
Kabiru C, Izugbara C, Beguy D. The health and wellbeing of young people in sub-
Saharan Africa: an under-researched area? BMC Int. Health Hum. Rights. 2013; 13:11.
7.
Mba CJ. Sexual Behaviour and The risks of HIV/AIDS and other STDs among young
people in sub-Saharan Africa: a REVIEW. Res Rev. 2003; 1:15
–
25.
8.
Mbeba R.M., Mkuye MS, Magembe GE, Yotham WL, Mellah AO, Mkuwa SB. Barriers
to sexual reproductive health services and rights among young people in Mtwara district,
Tanzania: a qualitative study. Pan Afr Med J. 2012;13(Suppl 1):13.
9.
Okech T.C., Wawire N.W., Mburu T.K. Contraceptive Use among Women of
Reproductive Age in Kenya’s City Slums.
Int J Bus Soc Sci. 2011; 2:22
–
43.
10.
Okereke CI. Unmet Reproductive Health needs and health-seeking behaviour of
adolescents in Owerri, Nigeria. Afr J Reprod Health. 2010; 14:43
–
54.
11.
UNFPA. International Conference on Population Development: Investing in
People: National Progress in Implementing the ICPD Programmme of Action 1994-2004.
A Summ. Rep. New York: UNFP; 2004.
