Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Ethnopedagogical nature and classification features in the
formation of folk games as an ideal person
Kamolakhon ASKAROVA
1
, Shoira ZIYAEVA
2
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
This article is about the history of folk games. The views of
Central Asian thinkers on folk games, ethnopedagogical
significance and classification features of folk games in the
formation of a perfect person are described.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
folk games,
ethnopedagogy,
ideal man.
Xalq
o‘
yinlarining komil inson
–
shaxs sifatida shakllanishida
etnopеdagogik mohiyаti va tasnifiy xususiyаtlari
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
xalq
o‘
yinlari,
etnopedagogika,
komil inson.
Ushbu maqolada xalq
o‘
yinlarining paydo b
o‘
lish tarixi, xalq
o‘
yinlari haqida
O‘
rta Osiyo mutafakkirlarining fikrlari, xalq
o‘
yinlarining komil inson
–
shaxs sifatida shakllanishida
etnopedagogik mohiyati va tasnifiy xususiyatlari bayon etilgan.
Этнопедагогическая природа и классификационные
особенности в формировании народных игр как
идеального человека
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
народные игры,
этнопедагогика,
идеальный мужчина.
Эта статья об истории народных игр. Описаны взгляды
мыслителей Центральной Азии на народные игры,
этнопедагогическое
значение
и
классификационные
1
Independent Applicant (PhD). Fergana State University. Fergana, Uzbekistan.
2
II-
Master’s Degree, Fergana State University. Fergana, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
399
особенности народных игр в формировании совершенного
человека.
Bugungi kunda unutilib borayotgan qator milliy
o‘
yinlarni kengroq tar
g‘
ib etish y
o‘
li
bilan yoshlarimizni komil inson qilib tarbiyalash, so
g‘
lom turmush tarziga tar
g‘
ib etish,
ularning intellektual salohiyati bilan birgalikda, jismonan barkamol b
o‘
lib voyaga
yetishishlarini ta’minlash
asosiy vazifalarimizdan biridir. Zero, milliy
o‘
yinlarimizning har
birida komillik, mardlik, jasurlik, rostg
o‘
ylik va zukkolik talab etiladi.
Bu haqida
O‘
zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish b
o‘
yicha Harakatlar
strategiyasida “Jismonan sog‘
lom, ruhan va aqlan rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan,
Vatanga sodiq, qat’iy hayotiy nuqtayi nazarga ega yoshlarni tarbiyalash, demokratik
islohotlarni chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish jarayonida ularning
ijtimoiy faolligini oshirish”
kabi muhim vazifalar belgilab berilgan.
Xalq
o‘
yinlarining komil inson
–
shaxs sifatida shakllanishida etnopedagogik
mohiyati va tasnifiy xususiyatlari quyidagilardan iborat.
Xalq
o‘
yinlarining paydo b
o‘
lish tarixi jamiyat taraqqiyotining ilk bosqichlari b
o‘
lgan
uzoq moziyga borib taqaladi. Tarixiy, arxeologik va etnografik manbalarda ham xalq
o‘yinlarining kelib chiqishi hamda rivojanishiga doir qiziqarli ma’lumotlarni uchratamiz.
Har bir xalq
o‘
tmish avlodlaridan qolgan madaniy merosiga ega b
o‘
lib, uning
madaniy boyliklari xazinasiga xalq
o‘
yinlari ham kiradi. Xalq
o‘
yinlari
o‘
zining vujudga
kelishi va rivojlanishiga k
o‘
ra
g‘
ayrioddiy hodisa emas, balki xalqning hayotini obrazli,
muayyan aks ettiradigan va jamiyat taraqqiyoti qonunlariga hamohang belgilanadigan
faoliyatdir.
Tarixiy ma’lumotlarga qaraganda, ibtidoiy ovchilar hayotida ovchilik o‘
yinlari
muhim
o‘rin tutgan. Ba’zi manbalarda ular ovdan oldin o‘
tkazilishi yozilgan b
o‘
lsa,
boshqalarida ovdan s
o‘
nggi
o‘
yinlar haqida fikrlar bayon etilgan. Ag
ar bu ma’lumotlarni
chuqurroq tahlil etadigan b
o‘
lsak, unda ovchilik
o‘
yinlari ovdan oldin ham, undan s
o‘
ng
ham
o‘
tkazilgan, deyish mumkin. Ovdan oldingi
o‘
yinlar
–
avvalda mashq (ovga tayyor-
garlikni tekshirish, ovga ruhiy va jismoniy tayyorgarlik) vazifasini
o‘
tagan hamda jiddiy
o‘
ziga xos kichik ibtidoiy odamlar
o‘
ljani osongina q
o‘
lga tushirish, unga yaqinlashishni
o‘
rganishgan, buning uchun niqob kiyib, hayvon qiyofasiga tushishni, uning yurish-
turishlari va tovush chiqarishlarini mashq qilishgan.
Aynan ana shunday
o‘
yinlar jarayonida yoshlarni ham ov qilishga
o‘
rgatishgan. Shu
boisdan ham u
o‘
ziga xos maktab vazifasini
o‘
tab, bir tomondan, ovchilar mahoratini
o‘
stirishga yordam bergan b
o‘lsa, ikkinchi tomondan esa, ularda taqlid san’atini
shakllantirgan va rivojlantirgan.
Paleolit davrining oxirlarida otish qurollari nayza, keyinroq esa kamon, yoydan
otish kashf etildi. Grek tarixchisi Gerodot xorazmiylar bilan yonma-yon yashagan saklar
qabilasidagi mohir merganlar haqida bunday deb yozgan:
“Saklar dunyodagi merganlar
orasida
o‘qni zoye ketkazmaydigan juda mohir merganlar sifatida shuhrat qozongan edi”.
Xalq
o‘
yinlari tasodifan paydo b
o‘
lgan emas, qadimiy ajdodlarimiz ularni shu
darajaga olib kelgunlaricha o
g‘
ir, mashaqqatli y
o‘
lni bosib
o‘
tganlar. Har bir davrda
o‘
sib
kelayotgan yosh avlodni jismonan barkamol qilib tarbiyalash tabiiy va ijtimoiy zaruriyat
edi. Demak, ajdodlarimizning ovchiligi asosida “ovchilik o‘yinlari”; chorvachilik asosida
“ho‘
kiz, ot, ayiq, b
o‘
ri, tulki va boshqa
o‘
yinl
ari”, dehqonchilik asosida –
“mehnat o‘yinlari”
shakllandi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
400
Rim yozuvchisi Kliment Aleksandriyskiy (eramizdan oldingi II asr) saklar
qabilasining ayollari haqida bunday deb yozgan edi: “Sak ayollari ayyorlik bilan qochib
keta turib, ot ustida xuddi erkaklarday orqaga burilib
o‘q uzar edilar”
[2].
Xalqning yashashi, mehnati va
o‘
z-
o‘
zini himoya qilish ehtiyojlaridan xalq
o‘
yinlari
kelib chiqqan. Xalqimizning ajoyib dostoni b
o‘lgan “Alpomish” dostonida tirandozlik
haqida s
o‘z ketadi. Chunonchi, “Hakimbek yett
i yoshga kirgan edi. Oltinbiy bobosidan
qolgan
o‘
n t
o‘
rt botmon birinchdan b
o‘
lgan parli yoyi bor edi. Ana shu yetti yashar bola -
Hakimbek shul
o‘
n t
o‘
rt botmon yoyni q
o‘
liga ushlab k
o‘
tarib tortdi, tortib q
o‘
yib yubordi.
Yoyning
o‘
qi yashinday b
o‘
lib ketdi. Asqar to
g‘
ining katta ch
o‘
qqisini yulib
o‘tdi...”
Dostonning asosiy qahramonlaridan biri b
o‘
lgan Barchin erga tegish uchun t
o‘
rtta shart
q
o‘
ydi. Shartlarning ikkitasi
o‘
q-yoy otish bilan bo
g‘liq. Masalan, ikkinchi shart: “...yoy
tortishsa, yoyi sinmay qolganga,
–
men tegaman shul yoyandoz polvonga”,
–
deydi.
Uchinchi shart:
Ming qadamdan tanga pulni urganga,
Men tegaman shul qarchi
g‘
ay merganga.
Mahmud Kosh
g‘ariyning “Devonu lug‘
otit-
turk”, Abu Ali ibn Sinoning “Tib
qonunlari”, Kaykovusning “Qobusnoma”, Umar Xayyomning “Navro‘znoma”, Yusuf Xos
Hojibning “Qutadg‘u bilig” , Husayn Voiz Koshifiyning “Fituvvatnomayi Sultoniy yoxud
Javonmardlik tariqati”, Alisher Navoiyning “Xamsa”, “Lisonut
-
tayr”, “Mahbub ul
-
qulub”,
Zayniddin Vosifiyning “Nodir voqealar”, Amir Temurning “Temur tuzuklari, “Temurnoma”,
Zahiriddin Boburning “Boburnoma” va boshqalar, shuningdek, Oybekning “Alisher
Navoiy” tarixiy romani, “Bolalik” qissasi, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar”,
Mirmuhsinning “Temur Malik” Raddiy Fishning
“Jaloliddin Rumiy” va shu kabi
tarixiy,ilmiy, badiiy asarlarida xalq
o‘
yinlarining paydo b
o‘
lishi tarixi va rivoji t
o‘g‘
risida
qiziqarli ma’lumotlar berilgan.
Zayniddin Vosifiyning hikoya qilishicha, “Navro‘
z Ahmad kamondorlikda shu
darajaga yetdiki, biro
rta pahlavon ham uningdek kamon tortolmasdi”. Uning yoy o‘
qi
dushman k
o‘
ziga borib yetmay tinchimasdi; kamon tortgan vaqtida falak qavs
chillaxonasidan turib tahsinga o
g‘
iz ochardi.
O‘qi otilgan vaqtda burchaklardan “Ofarin”
ovozi k
o‘tarilardi...” [4]
Xalqimiz orasida ot bilan bo
g‘liq “Ko‘
pkari-
uloq”, “Poyga”, “Qiz quvmoq”,
“Ag‘darish”, “Ot ustida qilichbozlik”, “Qovoq o‘yini”, “Chavgon” kabi xalq o‘
yinlari k
o‘
plab
o‘
tkazilgan.
Abulqosim Firdavsiy “Shohnoma” asarida “Uloq” so‘
zini k
o‘
p ishlatgan. Al-Maqsudiy
Qurbon hayiti haqida yozganda: “Bayram kuni jurjonliklar bilan bekrobodliklar o‘
rtasida
tuya kallasini q
o‘
lga kiritish uchun tortishuv b
o‘ladi”, –
deb qimmatli ma’lumot qoldirgan.
O‘
zbek xalq
o‘
yinlarining tarixi uzoq davrlarga borib taqaladi.
O‘
yinlar xalqning
o‘
zi
singari qadimiy va boy tarixga ega. Xalq
o‘
yinlarining nomlanishi va ularning
o‘
ynalishi
tarkibi t
o‘g‘
risida turkiyzabon olim Kosh
g‘
ariy
o‘zining “Devonu lug‘
otit-
turk” asarida
qimmatli ma’lumotlar keltiradi.
Mahmud Kosh
g‘ariy keltirgan ma’lumotlar o‘
yinlarning tarixiy zaminiga va asosga
ega ekanligini k
o‘
rsatadi. Darhaqiqat,
o‘
yin nomlari va
o‘
yinlarning
o‘
ynalishi tarkibi
avloddan avlodga
o‘
tib kelgan. Shunday savol tu
g‘
iladi: qanday
o‘
yinlari b
o‘
lgan?
O‘
zbek
xalqining sh
oh asari hisoblangan”
. Devonu lu
g‘
otit-
turk” da o‘
yinlar t
o‘g‘
risida muhim
ma’lumotlar keltiriladi.
Afsuski, qadimiy
o‘
yin nomlari tatbiq etilmagan,
o‘
yinlarning
o‘
ynalishi tartibi
tiklanmagan. Mahmud Kosh
g‘
ariy lu
g‘
atida zikr etilgan
o‘
yinlar nomini va uning tartibini
tiklash va tatbiq etish katta ahamiyatga ega. Zero,
o‘
yinlar xalq madaniyatining ajralmas
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
401
bir b
o‘lagidir. “Devonu lug‘
otit-
turk” da anchagina o‘
yinlarning nomlari keltirilgan. Ayrim
o‘
yinlarning
o‘
ynalish tartibi batafsil keltirilgan. Hozirgi kunda bolalar sevib
o‘
ynayotgan
yon
g‘
oq, poylama singari
o‘
yinlar ushbu asardan joy olgan.
X
–
XII-asrlarda ham ommaviy b
o‘
lgan. Bu hodisaning hozirgi nomi d
o‘l “Devonu
lu
g‘
otit-
turk” da yong‘
oq
o‘
yini bilan bevosita bo
g‘
liq b
o‘
lgan anchagina hodisalarining
nomlari qayd etilgan. “Chavgon” haqidagi ma’lumotlarni A.
Navoiy, Bobur va boshqa
klassik asarlarda ham uchratish mumkin. Firdavsiyning “Shohnomasi” da esa chavgon
haqida voqea bayon qilinadi.
Mahmud Kosh
g‘
ariy
o‘
yin nomini chavgon t
o‘
pini uradigan ch
o‘
p nomidan
olinganligini ta’kidlaydi. Chavgon cho‘
pi shu nom bilan atalgan b
o‘
lib fors-tojikcha s
o‘
zdir.
Uning ma’nosi “uchi egri, uzun tayoq” degani. Mahmud Koshg‘
ariy lu
g‘
atidan
o‘
rin olgan
bolalarning sevimli
o‘yinlaridan biri “Ko‘
chirma
o‘yini”, ya’ni o‘
n t
o‘
rt degan
o‘
yindir. Yerga
q
o‘
r
g‘
onga
o‘
xshatib t
o‘
rtta eshik qilinadi. Shu eshiklardan yumaloq tosh yoki yon
g‘
oq
tashlab
o‘
ynaladi. Bu
o‘
yinning
o‘
ynalish tartibi hozirda bolalar
o‘
ynaydigan mak-mak ,
k
o‘
chmak
o‘
yinlariga
o‘
xshab ketadi.
Mahmud Kosh
g‘
ariy ham chavandozlik va tirandozlikka doir k
o‘
plab misollar
keltiradi: “o‘
q otishga usta odam
–
mergan”, “ot poygasida va chavgon o‘
yinida maydon
qir
g‘
o
g‘iga tortiladigan arqon”, “chavgon o‘
yini maydonida chegarani belgilab chizilgan
chiziq”, “chavandoz”, “u otni chiviq bilan sekin urdi”, “ot surdi”, “ot terladi”, “balandlatib
otdi”, “tegdi, tegib o‘tib ketdi”, “poyga”, “ot poygasi”, “u otda poyga qildi”, “yo‘
r
g‘a ot”,
“odam o‘
qni kamonga t
o‘g‘riladi”, “otlik otni qattiq choptirdi –
y
o‘rtdi”, “ot
anjomlari:
yugan, jabduq
–
egar ustiga q
o‘
yiladigan yostiq yoki k
o‘rpacha” [6].
O‘
tmishda kattalar va kichiklar sevib
o‘
ynagan
o‘
yinlardan biri koptok
o‘
yini b
o‘
lgan.
Mahmud Kosh
g‘
ariy lu
g‘
atida koptok nomi tabiq deb berilgan. Koptok
o‘
yinini k
o‘
proq turk
qavliga mansub aholi
o‘
ynagan.
O‘
yin boshida kimki koptokni tayoq ayrisi bilan qattiq ursa,
o‘
yinni
o‘
sha boshlagan. Qadimda rezina koptoklar b
o‘
lmagan. Albatta , ijodkor xalqimiz
yung va ipak matodan chiroyli koptoklar (b
o‘
lmagan, albatta, ijodkor xalqimiz)
o‘
ynashgan.
Sigir, tuya, ot juni koptok yasash uchun eng yaxshi xomashyo hisoblangan. Koptok
bilan
o‘
ynaladigan
o‘
yinlarning turi ham k
o‘
p b
o‘
lgan.
“Mungiz
-
mungiz” nomli bolalar o‘
yini quyidagicha
o‘
ynaladi. Bolalar birorta chuqur
b
o‘
lmagan chuqur atrofida
o‘
tirishadi.
Sonlari orasida h
o‘
l qum olib t
o‘
ldiriladilar. S
o‘
ng qumni q
o‘
llari bilan uradilar.
Ulardan biri (onaboshi) mungiz-mungiz deydi.Qolganlar na mungiz deydilar. Onaboshi
birin-ketin shoxli hayvonlar nomini aytadi, bolalar takrorlaydilar.
Onaboshi shu nomlar orasiga tuya, ot va boshqa shoxi y
o‘
q hayvonlar nomini aytib
chal
g‘
itadi. Bolalarning birortasi uning ketidan shoxsiz hayvon nomini aytib yuborsa,
o‘
yin
shartiga muvofiq uni chuqurga itarib yuborishadi.
Bobokalonlarimiz Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino asarlarida ham bolalar
ijodkorligi folklar
o‘yinlariga taalluqli ma’lumotlar juda ko‘
p uchraydi.
Hozirgi paytda biz
“
Sport musobaqalari
”
deb ishlatib yurgan ibora Mahmud
Kosh
g‘
ariy devonida
“
bahs
”
atamasi bilan berilgan.Bunday
“
bahs
”
larning turlari k
o‘
p
b
o‘
lganligi ham bayon qilingan.Masalan, merganlikda bahs qilmoq,
o‘
q-yoy otib, qush va
hayvonlami ovlamoq, shuningdek, arqon, taxtali sopqonlarda tosh otmoq, balandga ilib
q
o‘
yilgan qovoqni m
o‘ljalga olib otmoq bahsi. Bu “Oltin qovo
q
”
o‘
yini deb atalgan.
“Devon”da bunday bahslarning qoida va shartlari, usullari, g‘
oliblarga beriladigan
sovrinlar, zaruriy asbob-anjomlar, maxsus atamalar batafsil bayon etilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
402
Ma’lumki, chavgon O‘
rta Osiyo xalqlarining juda qadimgi hamda sevimli ot sporti
o‘
yinlaridan biri hisoblanadi. Chim ustida xokkey
o‘
yini qadimda yigitlar ot ustida uzun,
uchi egri, yapaloq
“
klushka
”
bilan
o‘
ynalgan
o‘
yinning hozirgi k
o‘
rinishidir.
Mahmud Kosh
g‘
ariy chavgon
o‘
yinining
o‘
ziga xos qoidalari, maydonning
o‘
lchami
va
chegarasi ta’rifi, darvozalar, koptokning o‘
lchami, katta-kichikligi, nimadan tayyor-
lanishi va boshqa xususiyatlarini t
o‘
liq bayon qilib beradi. Shuning
o‘
zi ham chavgon
o‘
yini
yigitlarning balo
g‘
at yoshiga yetib, otda yurganda
o‘
zini bemalol his qilib, tuta bilish, uning
ustida chaqqonlik va bilak kuchi bilan xilma-xil harakatlar qilishga tayyorlaydigan milliy
sport turi ekanligini k
o‘
rsatib turibdi. Ayniqsa, chavgon
o‘
yini el-yurt mudofaasida zaruriy
jismoniy mashqlardan biri b
o‘
lganligi uchun ham
o‘
yin
g‘
olibiga beriladigan sovrinlarning
darajasiga alohida t
o‘
xtalib
o‘
tadi.
Shuningdek, “Devon”da o‘
sha davrda otda poyga chopish, quvlashish, tez y
o‘
rtib
yurish, to
g‘ga chiqish, pastlikka tushish kabi ,,bahs“lar bayoni ham keltirilgan. Devonda
„Oqsu
yak"
o‘
yini misol tariqasida keltiriladi. Alisher Navoiy ham
o‘zining „Mahbub ul
-
qulub“ asarida „Oqsuyak" o‘yinining ta’rifini beradi. Mahmud Koshg‘ariy “Devon”i XI asrda
bitilgan b
o‘lsa, Alisher Navoiyning „Mahbub ul
-
qulub“ asari XV
-asrda yozilgan.
Hozir
gi paytda ham bolalar “Oqsuyak”
o‘
yinini xuddi
o‘
sha qoida asosida
o‘
ynay-
dilar.
“
Oqsuyak
”
o‘
yini nafaqat
O‘
rta Osiyoda, balki yer kurrasining k
o‘
p joylarida keng
tarqalgan. Bu
o‘
yinni Yevropaning Skandinaviya mamlakatlari xalqlari etnografiyasiga oid
adabiyotlarda
o‘
qish mumkin. Hattoki, ushbu
o‘
yin Avstraliyada ham uchraydi. Aslida, xalq
o‘
yinlari hech qachon chegara bilmaydi. Aksincha,
o‘
yinlar xalqlar, elatlar orasidagi
o‘
zaro
d
o‘
stlik, qon-qardoshlik rishtalarini mustahkamlash uchun xizmat qiladi.
Kaykovusning “Qobusnoma”
asari XI-asrda yaratilgan b
o‘
lib, u xalq orasida
nihoyatda mashhur b
o‘lgan ajoyib axloqiy asar hisoblanadi. “Qobusnoma”
m
o‘
jaz rivoyat-
lar, ixcham latifalar, kichik-
kichik hikoyatlardan iboratdir. “Qobusnoma”ning “Hunarning
afzalligi va qadri baland, oliy tabiatli b
o‘
lish haqida
”, “Mazax qilmoq, shatranj va nard
o‘
ynamoq odobi bayoni zikrida
”
,
“
Shikorga chiqmoq zikrida
”, “Chavgon o‘
ynamoq zikrida
”
,
“Chaxorpoy (ot) sotib olmoqning zikrida”, “Farzand parvarish qilmoq zikrida”
degan
boblarida xalq
o‘
yinlariga tegishli b
o‘lgan ma’lumotlar berilgan.
Kaykovus chavgon
o‘
yinining tartibi, qoidalari haqida
o‘
rinli maslahat beradi:
“
Ey
farzand, agar tomosha uchun bir-ikki martaba chavgon
o‘
ynasang , ravodur va lekin k
o‘
p
otli
g‘
bila chiqib izdihom1 qilma
g‘
ilkim, sakkiz otliqdin ziyoda b
o‘
lishga hojat y
o‘
q. Sen
maydonning bir boshida tur
g‘
il, yana bir kishi maydonning oxirida tursin. Olti kishi
maydonda t
o‘
p ursin, har vaqt t
o‘
p sening tarafingga kelsa, t
o‘
pni ur
g‘
il va maydonning
oxiriga sur
g‘
il, ammo olomonning ichiga otma
g‘
il, chavgon
o‘
yinining y
o‘
li shudir. Shu bilan
birga, marraga yetkazishga muvaffaq b
o‘
l. Ammo urush maydoniga kirsang, sustkashlik
qilmagil, darang sustkashlik yaxshi ermasdur [5].
Demak,
o‘
yinlar-xalqning tabiiy va tarixiy ehtiyoji asosida shakllangan, ajdodlar
turmushi, mehnati, tajribasi, kurashi, yutuqlarini boshqa shaklda aks ettiradigan, inson
madaniyatining eng k
o‘
hna shakllari, k
o‘pgina ma’naviy sohalar chashmasi, sog‘
lom
avlodni shakllantiruvchi tarbiya vositasi va zamondoshlarimizning jismoniy, ruhiy, aqliy
rivojlanishiga xizmat qiluvchi muhim omildir.
O‘
zbek xalq milliy
o‘
yinlarining anchagina qismi bevosita harakatlar bilan bo
g‘
liq
b
o‘
lib, ular bolalarni chaqqon, epchil, ziyrak, topqir, kuchli va so
g‘
lom b
o‘
lib
o‘
sishlariga
imkon beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
403
Xalq
o‘
yinlari yangi so
g‘
lom avlodni shakllantirishda ham
o‘
ta muhim
o‘
rin tutadi,
ularni biz k
o‘
z qorachi
g‘idek asrashimiz, e’zozlashimiz va ulardan oqilona foydalanishimiz
zarur.
O‘
zbek xalq milliy
o‘
yinlari
o‘
zining uzoq
o‘
tmishi, boy tarixiga ega b
o‘
lgan,
ajdodlardan avlodlarga meros sifatida
o‘tib kelayotgan, ma’naviy boyligimiz, qadriyat
-
larimizdan sanaladi. Zero, bolalar va
o‘
smirlarni har tomonlama so
g‘
lom, jismonan
baquvvat, ma’nan zukko va topqir bo‘
lib ul
g‘
ayishlarida har bitta milliy
o‘
yinimizning
o‘
z
o‘
rni bor.
Buyuk alloma Abu Ali ibn Sino nafaqat mashhur shifokor, faylasuf, shoirgina b
o‘
lib
qolmasdan, balki xalq
o‘
yinlariga doir
g‘
oyat rang-barang nodir meros qoldirgan allomadir.
U xalq
o‘
yinlari haqida fikr yuritar ekan, ayniqsa, badantarbiyaning kishi uchun naqadar
katta ahamiyatga ega ekanligini ham nazariy, ham amaliy jihatdan isbotlab berdi.
Ibn Sino inson organizmini so
g‘
lomlashtirish va kasallikni davolash nuqtayi
nazaridan qarab, xalq
o‘
yinlaridan biri b
o‘
lgan badantarbiyani beshta asosiy qismga
ajratadi. Jumladan:
1. Tez harakatlar.
2. Nozik va yengil harakatlar.
3. Kuchliroq harakatlar.
4.
O‘
rta kuchli harakatlar.
Gavda uchun maxsus harakatlar. U badantarbiyani tez harakatlar turiga kiritadi,
ular, asosan, milliy xalq
o‘
yinlari yoki ularning ayrim unsurlaridan iborat. Masalan:
–
o‘
zaro tortilish;
–
musht bilan turtishish;
–
yoydan
o‘
q otish;
–
tez yurish;
–
nayza otish;
–
yuqoridagi bir narsaga ir
g‘
ib osilish;
–
bir oyoqda sakrash;
–
qilichbozlik;
–
nayzabozlik;
–
otda yurish;
–
ikki q
o‘
lni silkitish: bu vaqtda odam oyoq uchida turib, q
o‘
llarini oldga va orqaga
ch
o‘
zib, tez harakat qiladi.
Olim
o‘
yin turlari va unsurlarini shunchaki sanab
o‘
tmasdan, balki xalq
donishmandligi asosida
o‘
zining kuchli bilimi bilan ularni boyitib, inson kamoloti uchun
qay tarzda foydali ekanligini tushuntiradi.
Ulu
g‘
hakim isitmadan holsizlangan, k
o‘
krak va qorin t
o‘
si
g‘
i kasalligidan zaiflash-
gan kishilarga, asab tizimining charchashidan kelib chiqqan parishonxotirlik, ishtaha
b
o‘g‘
ilishi kabi kasalliklardan qiynalayotganlarga
o‘
yinlarning quyidagi nozik va yengil
turlari:
–
ar
g‘
imchoqlarda uchish;
–
belanchaklarda til holda
o‘
tirib yoki yotib uchish;
–
qayiq yoki kemalarda sayr qilish;
Kuchliroq
o‘
yinlardan esa:
–
ot va tuyaga minish;
–
kajava va aravalarga tushishni tavsiya qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
404
Xalq
o‘
yinlarining kuchli turlariga maydonda bajariladigan quyidagi harakatlarni
kiritadi:
–
kishining
o‘
z soyasi bilan olishishi;
–
chapak chalish;
–
sakrash;
–
nayza uchi bilan sanchish [3].
O‘
zbek xalq
o‘
yinlari
o‘
zlarning serharakatligi, barcha organizm va muskullarni
chidamlilikka
o‘
rgatuvchanligi, chiniqtiruvchi harakatlardan tashkil topganligi bilan
boshqa xalqlar
o‘
yinlaridan farq qiladi.
Xalq
o‘
yinlari har bir faslga mos b
o‘
lgan. Xalq
o‘
yinlari xalq pedagogikasining
manbalaridan biri b
o‘
lib, bolalarda k
o‘
plab insoniy sifat va xususiyatlarni shakllantirish
imkonini beradi. Har qaysi ma’lum darajada xalqning mehnat faoliyatini aks ettiradi, ya’ni
bolalarda mehnat uchun zarur k
o‘
nikmalar va xislatlarni hosil qilishga qaratilgan b
o‘
ladi.
Bolalarning jismonan baquvvat, q
o‘
rqmas, qiyinchiliklarni mustaqil yengib
o‘
tadigan,
o‘
zini va Vatanini himoya qilishga shay, g
o‘
zallikni his etuvchi b
o‘
lib yetilishida xalq
o‘
yinlarining imkoniyatlari katta. Xalq
o‘
yinlari yoshlarda badantarbiya bilan muntazam
shu
g‘
ullanish ehtiyojini tu
g‘
dirish vazifasini ham t
o‘
laroq hal etadi. Eng asosiysi, xalq
o‘
yinlari xalqning yashash ehtiyojlaridan kelib chiqqanligi sababli bolalarni kelajakda
aynan shu milliy-
ijtimoiy muhitda muvaffaqiyatli turmush kechirishini ta’minlashga
qaratilganligidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-
fevraldagi “O‘
zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish b
o‘
yicha Harakatlar Strategiyasi t
o‘g‘risida”gi
PF
–
4947-son Farmoni.
–
O‘
zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari t
o‘
plami, 2017 y.,
6-son, 70-modda.
2.
Афонасин
Е.В. «Гносеология» Климента Александрийского и греческая
философия, –
Климент Александрийский. Строматы. Пер. Е.В.
Афонасина. Т. 1. М.,
2003,
–
С
. 503
–
542.
3.
Abu Ali ibn Sino. Tib qonunlari, 1
–
5 kitoblar [2-nashri|, T., 1979
–
1983.
4.
Zayniddin Vosifiy. “Badoe’ ul
-
vaqoe’” (“Nodir voqealar”). T., G‘
afur
G‘
ulom
nashriyoti, 1979.
5.
Kaykovus.
“
Qobusnoma
”
. T.,
O‘
qituvchi, 2017.
–
B. 111.
6.
Maxmud Koshgariy
“
Devonu lugatit turk
”
III tom T.: Uzb. SSR F.A. nashriyoti.
–
1963,
–
B. 46.
