Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Socio-psychological features of services for divorcing families
Dildora NURALIEVA
1
, Abdusamatov HASANBOY
2
Fergana State University
Mahalla and Family Research Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
This article examines the results of psychological services for
families. Currently, psychological services that need to be
provided to the family remain increasingly in demand for the
harmonization of family relations. It is also relevant to ensure the
further development of interpersonal relationships in the family.
Psychological assistance to family relations, as well as the
solution of intra-family conflicts, is the preservation, promotion,
support of family ties, and their stability. In addition, it is
important to increase the real level of readiness for family
relations of married couples, as well as to identify negative
factors that cause divorces in families. The article analyzes the
provision of psychological assistance in case of the threat of
divorce of spouses.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
marriage,
family,
psychological processes,
interpersonal relations,
conflict,
problem,
development,
preservation,
psychological service.
Ajralish arafasidagi oilalarga psixologik xizmat k
o‘
rsatishning
ijtimoiy psixologik xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
nikoh,
oila,
psixologik jarayonlar,
shaxslararo munosabatlar,
nizo,
muammo,
rivojlanish,
saqlab qolish,
psixologik xizmat.
Ushbu maqolada oilaga psixologik xizmat k
o‘
rsatish maqsa-
dida tadqiqot natijalarini izohlab berilgan. Hozirgi davirda
oilaviy munosabatlarni musahkamlash va shaxslararo muno-
sabatlarni yanada rivojlanishini ta’minlash uchun ham oilaga
k
o‘
rsatilishi zarur b
o‘
lgan psixologik xizmat davir talabi b
o‘
lib
qolmoqda. Oilaga psixologik yordam va jamiyatdagi xar qanday
tizimga, uning psixologik muammolariga,
o‘
zini kompitetligi
darajasida saqlab qolish, k
o‘
maklashish, quvvatlash hisoblanadi.
Bundan asosiy maqsad oilaga tayyorgarlik darajasini aniqlash
1
Teacher Department of Psychology Fergana State University. Fergana, Uzbekistan.
2
Scientific Secretary of the Mahalla and Family Research Institute Doctor of Philosophy psychologist, associate
professor. Tashkent, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
494
bilan bir qatorda, oilalarda ajrimlarga sabab b
o‘
luvchi salbiy
omillarni aniqlash va ularga psixologik yordam k
o‘
rsatish
maqolani asosiy va dolzarb mavzu ekanligi izohlagan.
Социально
-
психологические
особенности
услуг
для
разводящихся семей
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
брак,
семья,
психологические
процессы,
межличностные
отношения,
конфликт,
проблема,
развитие,
сохранение,
психологическое
обслуживание.
В
данной
статье
исследуются
результаты
психологического обслуживания семей. В настоящее время
психологические услуги, которые необходимо оказывать
семье, остаются все больше востребованными для
гармонизации семейных отношений. Также это актуально,
для обеспечения дальнейшего развития межличностных
отношений в семье. Психологическая помощь семейным
отношениям,
а
также
решение
внутрисемейных
конфликтов, –
это сохранение, содействие, поддержка
семейных уз, и их стабильность. Кроме того, актуально
повышение реального уровня готовности к семейным
отношениям брачующихся, а также выявление негативных
факторов, вызывающих разводы в семьях. Анализируется
оказание психологической помощи, при угрозе развода
супругов.
Maxalla va oila ilmiy tadqiqot instituti tomonidan bugungi kunda oilaviy
munosabatlar oid juda k
o‘
plab ilmiy tadqiqot ishlari amalga oshirilmoqda. Shu jumladan
ajrim yoqasiga kelib qolgan oilalar bilan individual ishlash mexanizmini yaratish xamda
ajrimlarga sabab boʼlgan omillarni aniqlash bugungi kunni
dolzarb mavzusi sifatida
eʼtiborni qaratmoqda Maxalla va oila ilmiy tadqiqot instituti tomonidan bugungi kunda
oilaviy munosabatlar oid juda k
o‘
plab ilmiy tadqiqot ishlari amalga oshirilmoqda. Shu
jumladan ajrim yoqasiga kelib qolgan oilalar bilan individual ishlash mexanizmini yaratish
xamda ajrimlarga sabab boʼlgan omillarni aniqlash bugungi kunni dolzarb mavzusi sifatida
eʼtiborni qaratmoqda
Oila
o‘
ziga xos murakkab institut va oilaviy munosabatlar jarayoni b
o‘
lib, hozirda
jamiyatda b
o‘
layotgan
o‘
zgarishlar asosida k
o‘
plab oilaviy muammolar, oila
a’zolari
o‘
rtasidagi ziddiyatli holatlar yuz bermoqda. Jamiyat
o‘
zgarishlari oilaga ham
o‘
z
ta’sirini
k
o‘
rsatib oilani uning asosiy b
o‘
limi sifatida
o‘
zgarib borayotganini k
o‘
rsatmoqda
.
Prezidentimiz Sh.M.
Mirziyoev ta’kidlaganlaridek
“
Har bir inson hayotida eng muhimi, bu-
oila. Oila men uchun muqaddas. Muqaddasligi
shuki, avvalam bor qaerda ishlashidan qat’i
nazar, kim b
o‘lishidan qat’i nazar agar oilada tarbiya, oilada muhit,
oilada halollik,
munosabat, ta
rbiyaga alohida e’tibor bermasa, hech qachon natija bo‘
lmaydi. Shuning
uchun
men farzandlarimning tarbiyasiga juda katta e’tibor beraman. Har bir farzandimga
ham, nevaramga ham alohida
o‘
zimning munosabatim bor. Har bir nevaramning alohida
xarakterini bilaman, orzusini, istagini bilaman
”
[1]
deb ta’kidlaganlari bejiz emas
.
Darhaqiqat, mazkur munosabat orqali oila ijtimoiy institut sifatida
o‘
rganishga molik
mavzu sifatida qaralishi bilan
birga unga turli darajada ta’sir
k
o‘
rsatuvchi
o‘
zgarishlarni
tadqiq va tahlil etish lozimligni k
o‘
rsatmoqda. Bu esa oilada sodir b
o‘
layotgan psixologik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
495
jarayonlar va ularni t
o‘g‘
ri y
o‘
lga solish uchun laga k
o‘
rsatilayotgan psixologik xizmatlar
samarasi bilan bo
g‘
liq. Shu jihatdan kelib chqqan holda Vazirlar Mahkamasining 2019-yil
7-
maydagi “respublikada psixologiya sohasida kadirlarni tayyorlash va psixologik xizmat
tizimini takomillashtirish t
o‘grisida”gi
472-sonli Qarorini uchinchi
bandida: “Aholiga
psixologik xizmat k
o‘
rsatish etarlicha y
o‘
lga qoyilmaganligi oqibatida jamiyatda ijtimoiy-
psixologik, jumladan, oilaviy muammolar (ajrimlar, oiladagi nizolar, ota-ona va farzand
munosabatlari, qarindoshlar
o‘
rtasidagi nikoh, erta tu
g‘ruq), “omaviy
madaniyat” ning
salbiy ta’sirlariga tobelik, o‘
z joniga qasd qilish holatlari davom
etmoqda” –
deb
k
o‘
rsatilgan.
Shu sababli
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 18-fevraldagi
“
Jamiyatda ijtimoiy-
ma’naviy muhitni sog‘
lomlashtirish, mahalla institutini yanada
q
o‘
llab-quvvatlash hamda oila va xotin-qizlar bilan ishlash tizimini yangi darajaga olib
chiqish chora-tadbirlari t
o‘g‘
risida
”
gi PF
–
5938-son farmoniga muvofiq:
O‘
zbekiston
respublikasi mahalla va oilani q
o‘
llab-quvvatlash vazirligi faoliyatini tashkil etish
t
o‘g‘
risida qarorni imzoladi. Bu ham hozirda Oila institutiga beriliyotgan yuqori darajadagi
e’tiborning bir asosidir,
shu sababli ham, oilaga psixologik xizmat k
o‘
rsatish xozirgi kunda
dolzarb mavzu ekanligini belgilaydi.
Oila-kishilarning tabiiy-
biologik, iqtisodiy, huquqiy, ma’naviy
munosabatlariga
asoslangan ijtimoiy birligidir [2]. Bu oilalarni saqlab qolish, rivojlanishi uchun sharoitlar
yaratish, oilaviy munosabatlarni yaxshi tomonga
o‘zgarishini ta’minlash uchun xam Oilaga
psixologik xizmat zarur b
o‘
lib kelmoqda. Oilaviy munosabatlar psixologiyasini, er-xotin
munosabatlarin
o‘
rganish borasida respublikamiz psixolog olimlari tomonidan ham bir
qator diqqatga sazovor ilmiy tadqiqot ishlari amalga oshirilgan. Jumladan, M.G. Davletshin
[3],
G‘
.Shoumarov [4], V. Karimova, N. So
g‘
inov [5], U. Qodirov, B. Umarov, G. Niyozmetova,
Z. Rasulova kabi olimlar tadqiq etishgan. Bundan tashqari Sh.R.Baratov tomonidan
“O‘
zbekistonda psixologik xizmat tashkil etishning ijtimoiy psixologik va ilmiy-amaliy
asoslari” mavzusi [6] yuzasidan tadqiqo
t olib borilgan bunday tadqiqotlar Respublika-
mizda oilani ijtimoiy-psixologik nuqtai nazardan tadqiq etish b
o‘
yicha muayyan,
o‘
ziga hos
ana’nalarning yani; Psixologik xizmat ijtimoiy
-muammo sifatida atroflicha yoritilganligi,
Ta’lim va mehnat muassasalari
da ijtimoiy-psixologik muhofaza k
o‘
rsatkichlari oilaga
psixologik xizmat k
o‘
rsatishni yuzaga kelishiga asos b
o‘
lib xizmat qiladi. Biroq, yuqorida
zikr etilgan Respublikamizda amalga oshirilgan ilmiy tadqiqt ishlarining qiyosiy tahlili
o‘
zbek oilasida turli sabablar asosida paydo b
o‘
ladigan oilaviy muammolarga uchragan-
larga amaliy psixologik yordam k
o‘
rsatish ilmiy tadqiq etilmaganligi mazkur mavzuni
tanlash uchun sabab b
o‘
ldi.
Oilaga psixologik xizmat k
o‘
rsatish bu-oilaga uning muammolarini echishda yordam
berish, quvvatlash xisoblanadi. Avvalom bor shuni aytish kerakki yordam-bu jamiyatdagi
har qanday tizimga, uning psixologik muammolariga,
o‘
zini kompitetligi darajasida saqlab
qolish, k
o‘
maklashish, quvvatlash hisoblanadi. Bunga misol sifatida xarbiy yordam,
gumanitar yordam, birinchi yordam, psixologik yordam va shu kabilarni kiritish mumkin.
Oilaviy turmushda nizoli holatlarni idrok etish, turmush
o‘
rtoqlarning xar biridagi
shaxsga xos xususiyatlardan kelib chiqadi. Bu nizo k
o‘
p hollarda turmush
o‘
rtoqlarni
doimiy charchashi bilan xam bo
g‘
liq b
o‘
ladi. Xozirda zamonaviy oilalarda bunday nizolarni
k
o‘
payib borishi
o‘
ziga xos ayrim salbiy sabablar bilan ham bo
g‘
liqdir. Bunday holatlar
ikkala tamonni javobgarlikni sezmaganlarida, ma’suliyatni his
etmaganlaridan kelib
chiqadi. Yoshlar har doim
o‘
zlarini yaxshi tamondan k
o‘
rsatib yoqishga intiladilar. Faqat
ijobiy va k
o‘
r-k
o‘
rona sohta munosabatlari orqali tanlangan yoshlar hayotning murakkab
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
496
vaziyatlariga duch kela boshlaganlarida
o‘
zlarini t
o‘
la to
‘
kis nomoyon qiladilar. Natijada
yaxshi sinalmagan oila yaqindan bir-birlarini yaxshi
o‘
rgangandan s
o‘
ng hayot davomida
kelisholmay turmush tarzidan norozi b
o‘
la boshlaydilar va oilada kelishmovchiliklarga
sabab b
o‘
ladi.
Ushbu tadqiqotimiz davomida “Nikohga ma’naviy tayorgarlik”, metodikalaridan
foydalanildi. Tadqiqotimizda jami 300 respandent qatnashdi, bulardan 118 ta Erkak,
182 nafari ayollardan iborat edi. Sinaluvchilarning asosiy qismi “Oila” ilmiy
-amaliy
tadqiqot markaziga murojaat etgan fuqarrolardan tashkil topgan. Tadqiqot Oilaviy ahvoli
jihatdan 4ta guruhga b
o‘
lib
o‘
rganildi.
Bular:
1. Turmush qurmaganlar;
2. Muvaffaqiyatli oilalar;
3. Ajrashish arafasidagi oilalar;
4. Ajrashgan oilalar.
Sinaluvchilar gruhlarga ajratilgan holatda 1 gruhdagilarni turmushga chiqamagan
yigit va qizlar tashkil qilib ulardan “Nikohga ma’naviy tayyorgarlik” testi o‘
rganildi.
1-Jadval
Oilaviy ahvoli
o‘
rganilganda asosan sinaluvchilarning 16.6%ni turmush qurma-
ganlar, 29.7%ni So
g‘
lom oilalar, 33.3%ni Ajrashish arafasidagi oilalar, 20.3 ni ajrashgan
oilar tashkil etdi. Bunga k
o‘ra asosan “Oila” ilmiy
-tadqiqot markazi murojaatlarini
Ajrashish va ajrashgan oilalar, Mahallalardan olingan tadqiqotlarning aksariyati sog
‘
lom
oilalarni, Turmush qurmaganlarni Yosh kelin kuyovlar innovatsion markazi
o‘
quvchilari
tashkil etdi.
16,6
29,7
33,3
20,3
0
5
10
15
20
25
30
35
Турмуш қурмаган
Соғлом оилалар
Ажрашиш арафасидаги
Ажрашган оилалар
Sinaluvchilarning oilaviy ahvoli
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
497
2-jadval
Yuqoridagi jadvalda keltirilganidek Biz sinaluchilarning 4ta guruhga b
o‘
lib
1. Ajrashgan oilalar,
2. Ajrashish arafasidagi oilalar,
3. So
g‘
lom oilalar,
4 Turmush qurmaganlar orqali
o‘
rgandik.
Tadqiqot natijasi shuni k
o‘
rsatadiki Oilaviy munosabatlarni
o‘
rganish maqsadida,
“Nikoxga ma’naviy tayyorlik” K 50 dan kam bo‘lsa, oilaviy hayotga ma’naviy tayyorgarlilik
past, 50 dan k
o‘
p b
o‘lsa, ma’naviy tayyorgarli
lik
o‘
rtacha b
o‘
ladi. Tadqiqot natijasiga k
o‘
ra
esa;
Ajrashgan oilalarda
“Nikoxga ma’naviy tayyorlik” darajasi 20%
yuqorini, 30%da
o‘
rta, 50%da esa past k
o‘
rsatkichni berdi. Bundan k
o‘
rinib turipdiki asosiy Oilada ajrimga
“Nikoxga ma’naviy tayyorlik” daraj
asini pastligi sabab b
o‘
lmoqda.
Ajrashish arafasidagi
oilalar “Nikoxga ma’naviy tayyorlik” darajasi 35%yuqorini,
35%da
o‘
rta, 30%da esa past k
o‘
rsatkichni berdi. Bundan k
o‘
rinib turipdiki asosiy Oilada
“Nikoxga ma’naviy tayyorlik” darajasi pastligi sabab bo‘
lmoqda.
So
g‘
lom oilalar
“Nikoxga ma’naviy tayyorlik” darajasi 50%yuqorini, 40%da o‘
rta,
10%da esa past k
o‘
rsatkichni berdi. Bundan k
o‘rinib turipdiki asosiy Oilada “Nikoxga
ma’naviy tayyorlik” darajasi
So
g‘
lom oilalarda
yuqori 50%ni, past 10% k
o‘
rsatkichni
tashkil etdi. Demak oila mustahkamligida Ma’naviy tayyorlik darajasini yuqoriligi muhim
ahamiyatga ega b
o‘
lmoqda.
Turmush qurmagan
yigit-qizlardan b
o‘yicha tahlil qilinganda esa “Nikoxga ma’naviy
tayyorlik” darajasi 55%yuqori
ni, 35%da
o‘
rta, 10%da esa past k
o‘
rsatkichni berdi. Bundan
k
o‘rinib turipdiki asosiy Oilada “Nikoxga ma’naviy tayyorlik” darajasi yoshlarda yuqori
55%,k
o‘
rsatkichni, past k
o‘
rsatkich 10%ni esa tashkil etdi.
Oilaga psixologik xizmat k
o‘
rsatishda qaror toptirilayotgan ijtimoiy psixologik
muxofaza k
o‘
rsatkichlarining tadqiqot predmeti sifatida tadqiq qilinishi bilan bo
g‘
liq
b
o‘ladi. Maqola tahlil jarayoni shuni anglatadiki yoshlarning “Nikoxga ma’naviy tayyorlik”
55
50
35
20
35
40
35
30
10
10
30
50
0
20
40
60
80
100
120
Турмуш қурмаганлар
Соғлом оилалар
Ажрашиш
арафасидагилар
Ажрашган оилалар
"Nikohga ma'naviy tayyorgarlik" testi
Юқори
Ўрта
Паст
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
498
darajasi qancha yuqori b
o‘
lsa oila mustahkamligi shuncha yuqori b
o‘
ladi. Bizning
tadqiqotimiz shuni k
o‘rsatadiki oilaga psixologik xizmat dastlab yoshlarning ma’naviy
tayyorgarlik darajasini oshirish bilan bo
g‘
liq b
o‘
ladi.
Xulosalar quyidagilar:
Psixologik xizmat tashkil etilishi dastlab Sh.R.
Borotov tomonidan “O‘
zbekistonda
psixologik xizmat tashkil etishning ijtimoiy psixologik va ilmiy-
amaliy asoslari” oilaga
psixologik xizmat k
o‘
rsatish formalari orqali tadqiqot maqsadlari asosida maxsus ishlab
chiqilgan tizimga muvofiq tarzda tadbiq etilayotgan psixologik xizmat tizimining
o‘
ziga xos
ilmiy tashkiliy va ilmiy uslubiy y
o‘
nalishlariga baho berildi. Ayni cho
g‘
da, bu faoliyat
yuritayotgan barcha muassasalar orqali oila muhitini yaxshilash, farzand tarbiyasiga
e’tibor shakillanishiga olib kelmoqd
a.
Tadqiqot maqsadiga muvofiq, psixologik xizmatni ijtimoiy-psixologik xususiyatlari
keng ochib berilib ilmiy-tashkiliy asoslanishini
o‘zida mujassamlashtirilgan holda, “Oilaga
psixologik xizmat k
o‘rsatish markazlari”ning qo‘
llanilishi lozim b
o‘
lgan psixologik
maslahat, psixologik maorif ishlari, psixodiagnostik, psixoprofilaktika, psixokorreksion
ishlar, k
o‘
lami bilan bo
g‘
liq y
o‘
llanmalar, tadbirlar va tavsiyalar qayd etildi. Olingan
ma’lumotlar ijtimoiy psixologik jihatdan “Oilaga psixologik xizmat ko‘
rs
atish”da asosan
o‘
spirinlarga oilaviy hayot tasavvurlarini shakillantirish borasida. Nikoh oldi; bunda
asosan yosh oila quruvchilarning oilaviy munosabatlarda namoyon b
o‘
lishi mumkin
b
o‘
lgan individual psixologik xususiyatlari, sevgi ishq muhabbatning biologik, sotsiologik
va psixologik tomonlarini tushuntirish asosida tegishli tavsiyalar berildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Shavkat Mirziyoyevning Facebok ijtimoiy tarmog‘idagi rasmiy sahifasida davlat
rahbari tavalludining 61 yilligiga
bag‘ishlangan “
Janob Prezidenti
”
nomli hujjatli filmidan
olingan. 25-iyul 2018, 10:49
2.
Oilaga psixologik yordam va uning mexanizmlari Abduraxmonov F.R,
Abduraxmanova Z.E, Nuralieva
D.M. Farg‘ona
–
2020.
–
B. 11.
3.
Давлетшин М. Г. Состояние и здачи психологической службы в Узбекистане.
// Научно методические основы и опыт организации школьной психологицеской
службы. Тезисы докладов республиканиский научно
-
практической конфренции.
Бухара, 15
-
18 сентября 1989 года. –
Б.
113.
4.
Shoumarov
G‘.B. Shoumarov
Sh.B Muxabbat va oila.
–
T.: Ibn Sino nomidagi
nashriyot birlashmasi.
–
1994.
–
B. 120.
5.
“Oila psixologiyasi” G‘.B.
Shoumarov, I.O. Haydarov, N.A.
Sog‘inov.
Toshkent.
–
2007.
–
B. 130.
6.
Sh.R.
Borotov. “O‘zbekistonda psixologik xizmat tashkil etishning ijtimoiy
psixologik va ilmiy-
amaliy asoslari” Dissertatsiya Buxoro
.
–
1997.
–
B. 12.
7.
Nuraliyeva D.M. THE PROBLEMS OF DEVELOPING SOCIAL PSYCHOLOGICAL
MECHANISMS IN THE FAMILY // Theoretical & Applied Science.
–
2020.
–
№. 1. –
С
. 711
–
713.
8.
Nuraliyeva D. M. STUDYING SUSCEPTIBILITY TO THE BEHAVOIR OF THE PAIR IN
THE RELATIONSHIP BETWEEN MAN AND WOMAN AND GIVING A SOCIAL-PSYCOLOGICAL
HELP //
Теория
и
практика
современной
науки
.
–
2018.
–
№. 5. –
С
. 32
–
34.
9.
Abduraxmonova Z.E., Nuraliyeva D.M. Formation of the concept of intelligence in
foreign psychology // ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal.
–
2021.
–
Т
. 11.
–
№. 3. –
С
. 852
–
857.
