Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Development of motivational skills for professional training of
students. Considering the educational process as a whole
Adham RAJABOV
1
Karshi State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 October 2021
Accepted 20 November 2021
Available online
15 December 2021
Modernization of the modern system of higher education is
primarily the development of professional training of students.
The professional solution of this problem requires research of
socio-pedagogical importance. In this regard, it is important to
develop students
’
self-awareness and creativity, while ensuring
the constitutional rights of the human and a citizen to educate
themselves.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
professional training,
skill,
qualification,
understanding,
research.
Талабаларнинг ўқув
-
билув жараёнида касбий тайёргарлик
мотивациясини ривожлантириш
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
касбий тайёргарлик,
кўникма,
малака,
англаш,
изланиш.
Замонавий олий таълим тизимининг модернизацияси
талабаларнинг касбий тайёргарлигини ривожлантириш
бўлиб, мазкур муаммонинг касбий ечими ижтимоий ва
педагогик қийматга эга бўлган изланишларни талаб этади.
Бу борада касбий тайёргарликни ривожлантиришда талаба
-
нинг ўзини ўзи англаши ва ижодий қобилиятларини ривож
-
лантириши, таълим олиш учун конституциявий инсон
ҳуқуқларини таъминлаши муҳим аҳамият касб этади.
1
Karshi State University. Karshi, Uzbekistan. E-mail: a.rajabov@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
416
Развитие мотивационных навыков к профессиональному
обучению студентов. Учитывая учебный процесс в целом
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
профессиональная
подготовка,
умение,
квалификация,
понимание,
исследование.
Модернизация
современной
системы
высшего
образования –
это прежде всего развитие профессиональной
подготовки студентов. Профессиональное решение этой
задачи
требует
исследований,
имеющих
социально
-
педагогическое значение. В связи с этим важно развивать у
учащихся самосознание и творческие способности, при этом
обеспечивая конституционные права человека и гражданина
на образование.
КИРИШ
Маълумки, касбий тайёргарлик –
маълум бир фаолият соҳасидаги вазифани
бажаришда самара берадиган махсус билим, кўникма ва малакалар мажмуи. Баъзи
адабиётларда касбий тайёргарлик –
бу маълум бир ишни, вазифалар гуруҳини
бажариш учун зарур бўлган кўникмаларни ўргатиш жараёни. Касбий тайёргар
-
ликни такомиллаштириш эса –
бу асосий ва тегишли касб, мутахассислик бўйича
янги ва қўшимча билимларни эгаллаш жараёни [1
-
6]. Касбий тайёргарлик ўз
-
ўзидан воқе бўлмайди
,
албатта. Касбий тайёргарлик негизида ўқиш
-
ўрганиш,
жамоавий
-
индивидуал изланиш, тажрибаларни ўзлаштириш, қўшимча ўзлаш
-
тириш, ўзини тарбиялаш орқали амалга ошиб борадиган жараён ҳисобланади [4
-9].
Илмий
-
техник тараққиётнинг замонавий талабларига жавоб берадиган
бўлажак бошланғич синф ўқитувчиларини касбий тайёрлаш самарали ташкил
этилган таълим жараёнининг барча шаклларида юқори натижаларга эришиш,
меҳнат муносабатларининг барқарорлиги ва эҳтиёжларини қондириш учун зарур
шартдир. Бу борада касбий тайёргарликни ривожлантиришда талабанинг ўзини
ўзи англаши ва ижодий қобилиятларини ривожлантириши, таълим олиш учун
конституциявий инсон ҳуқуқларини таъминлаши муҳим аҳамият касб этади.
АСОСИЙ ҚИСМ
Талабаларда касбий тайёргарлик бўлсагина, касбий ривожланиш сари қадам
ташлаш йўли очилади. Чунки касбий ривожланиш
-
бу касбий билим ва кўник
-
маларни чуқурлаштириш жараёни, унинг муваффақиятли якунланиши маълум
касб, мутахассислик доирасида мураккаброқ ишларни бажаришга имкон беради.
Бўлажак бошланғич синф ўқитувчиларининг касбий тайёргарлигини ривож
-
лантиришнинг ҳуқуқий асослари “Таълим тўғрисидаги қонун” ва “Кадрлар тайёр
-
лаш миллий дастури”да ва бошқа меъёрий ҳужжатлар билан белгиланади.
Уларнинг қоидалари ижро этувчи ҳокимиятларнинг меъёрий
-
ҳуқуқий ҳужжат
-
лари, биринчи навбатда, республика ҳукуматининг қарорлари билан аниқланади.
Уларга мувофиқ, олий таълимнинг мақсадлари бўлажак мутахассисларни касбий ва
умумий таълим даражасини изчил такомиллаштириш, юқори малакали мутахас
-
сислар тайёрлашдан иборат. Талабаларнинг касбий тайёргарликларини мутахас
-
сислик фанлари, турли касбий фаолиятни ривожлантиришга қаратилган учрашув
-
лар, давра суҳбатлари, тадбирлар, маҳорат дарслари, тажрибали педагоглар
фаолиятини ўрганиш ва бошқа таълим муассасалари билан ҳамкорлик қилиш
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
417
асносида ҳам ривожлантириш мумкин. Бунда асосий касбий –
методик маълумотга
эга бўлмаган талабаларнинг амалий тайёргарликдан ўтиши учун шароит ярати
-
лади. Шу сабабли
,
бизнингча, касбий тайёргарлик
-
бу маълум бир фаолият соҳасида
муайян ишни, топшириқлар гуруҳини бажариш учун зарур бўлган амалий билим,
кўникма, малакаларни тизимли эгаллаш жараёни [10
-
12]. Замонавий олий таълим
-
нинг ҳозирги ривожланиш босқичи, давлат ва нодавлат олий ўқув юртларида
талабаларни касбий тайёрлаш жараёни унинг ташкил этилишига, мазмуни ва
методикасига сифат жиҳатидан янги талаблар қўяди ва унинг самарадорлигини
оширишнинг замонавий ёндашувларини таклиф этади. Олий таълим соҳасидаги
конструктив ва реал ҳаракат стратегияси мамлакат ва жаҳоннинг ижтимоий
-
иқтисодий, илмий
-
техникавий ва маданий ривожланишининг узоқ муддатли
истиқболларини ҳисобга олган ҳолда касбий эҳтиёжларини чуқур таҳлил қилишга
асосланган бўлиши керак. Талабаларнинг касбий тайёргарлигининг тарихий ва
педагогик таҳлили шуни кўрсатадики, ижтимоий
-
иқтисодий муносабатларнинг
янги тизимига ўтиш даври анъанавий касбий шаклларнинг стереотипларидан воз
кечиш жараёни билан кечади. Психологик
-
педагогик ҳодиса сифатида талабалар
танлаган касбнинг янги қиёфаси олий таълим тизимида мутахассисларни касбий
тайёрлаш жараёнига катта таъсир кўрсатади. Олий таълимда талабаларнинг
касбий тайёргарлигини ривожлантириш жараёнлари таълимининг ташкил
этилиши, мазмуни ва услубига муносабатини белгилайди [11
-
15]. Шу билан бирга,
олий таълим сиёсатини такомиллаштириш, бу борада давлатнинг масъулияти ва
фаол ролини тиклаш, университетларда ўқув жараёнини замонавий ёндашувлар
асосида ташкил этиш учун илмий
-
амалий дастурлардан кенг қамровли фойда
-
ланиш тизимини йўлга қўйишни тақозо этади.
НАТИЖАЛАР ВА ХУЛОСАЛАР
Бугунги кунда олий таълим сиёсатининг энг муҳим йўналишларидан бири бу
талабаларнинг касбий тайёргарлигини, унинг асослилигини, шахс, жамият ва
давлатнинг ҳозирги ва истиқболдаги эҳтиёжларини қондириш асосида юқори
сифатини таъминлашдир. Таниқли психолог Л.С.
Выготский таъкидлаганидек,
“педагог бу масалада таълимда ривожланиш жараёни бир йилдан сўнг қандай тус
олади, яқин ривожланиш босқичида муаммонинг
ечилиш даражаси қандай
кўриниш олади, ривожланиш жараёнининг якуни нима билан тугайди ва
,
ниҳоят
,
етук шахс сифатида қандай хусусиятларга эга бўлади?”
–
деган саволларга жавоб
бера оладиган даражада бўлишини уқтиради. Шу билан бир қаторда, бизнинг
фикримизча, талабаларнинг ўқув
-
тарбиявий жараёнларида касбий тайёргарлик
-
нинг муайян қийинчиликлари ва ҳал қилинмаган
муаммолари ҳам кўзга ташланиб
турибди. С.Соков мазкур муаммоларни қуйидагича изоҳлайди:
•
давлат моддий ва маънавий ёрдамининг етарли эмаслиги;
•
талабаларнинг касбий тайёргарлик жараёнининг ички изоляцияси ва
“ўзини ўзи таъминлаш”
;
•
таклиф этилаётган таълим хизматларининг заиф инвестицион жозибадор
-
лиги;
•
талабаларни касбий тайёрлашнинг илмий ва амалий асослари етарли
даражада ривожланмаганлиги;
•
давлат таълим стандартлари талабларига жавоб бермайдиган профессор
-
ўқитувчилар таркибини тўлдириш;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
418
•
ҳар
хил турдаги машғулотларни ўтказиш учун ўқув
-
моддий базанинг
етарли эмаслиги,
•
университетларнинг мактаблар билан ҳамкорлиги самарали йўлга қўйил
-
маганлиги ва бошқалар.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Коменский
Я.А. (1970). Буюк дидактика. Т.: “Ўқитувчи”. –
Б.
430.
2.
Пидкасистый
П.И. (1991). Самостоятельная этическая деятельность
обучающихся в обучении. М.: “Педагогика”. –
С. 240.
3.
Выготский
Л.С. (1999). Педагогическая психология. М.: “Педагогика”.
–
С. 321.
4.
Беспалько
В.П. (1996). Педагогика и прогрессивные технологии обучения.
М.: ИРПО.
5.
Хуррамов
Ш., & Норбўтаев
Х. (2015). Биологияни фанлараро ўқитишда
асинхрон (горизонтал) боғланиш.
Современное образование (Узбекистан), (4).
6.
Мин, Лю Сяо. (2002). Школьная психологическая служба и проблемы
психического здоровья учащихся (на материале Китайской Народной Республики).
Диссертация на соискание учёной степени доктора психологических наук. Т.: С. 147.
7.
Djuraeva D.D., & Berdiyeva Z.M. (2016). Cultural heritage as a factor of human
development (on the example of Uzbekistan).
Ученый XXI века, 23.
8.
Berdiyeva Z.M., & Niyazov L.N. (2016). Use of information and communication
technologies in teaching the subject of chemistry in higher education institutions.
Ученый
XXI века, (5
-2), 26
–
29.
9.
Джураева
Д.Д.К., & Бердиева
З.М. (2016). Культурное наследие как фактор
развития человеческого потенциала (на примере Узбекистан). Ученый XXI века, 25.
10.
Kodirovna O.S. (2019). Development of written speech in teaching a foreign
language.
Проблемы современной науки и образования, (11
-2 (144)).
11.
Рахматов
М.С., Бердиева
З.М., & Адизова
Н.З. (2013). Перспективы
атмосферных оптических линий связи нового поколения. In Современные
материалы, техника и технология (
PP. 134
–
135).
12.
Бердиева
З.М. Талабалар мустақил ишини ташкил этишнинг вазифалари
ва принциплари. ББК 74.48 –
Р
. 76, 34.
13.
Shodieva G.M., & Pardaeva O.M. Problems of family entrepreneurship
developing and increasing employment and income of the population and reducing
poverty. Gwalior Management Academy, 23, 210.
14.
Мусаева
М.Э., & Шодиева
Г.М. (2015). Замонавий педагогик технология
асосида интерфаол дарсларни ташкил этиш.
Современное образование
(Узбекистан), (7).
15.
Kodirovna O.S. (2019). Error correction in students
’
written works at English
language classes.
Проблемы
современной
науки
и
образования
, (12-2 (145)).
