Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Formation of ethical culture in students of higher education
institutions
Muslima IMOMQULOVA
1
Termez State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 October 2021
Accepted 20 November 2021
Available online
15 December 2021
The value and importance of moral culture, as well as
morality, is manifested in the behavior, communication and
activities of people, in their open worldview, in their personal
example. A theoretically correct understanding of the essence of
the concept of moral culture, its significant role in the cultural
development of society and the formation of the spiritual world
of the individual can be a necessary basis for this. The article
elaborates on the importance of shaping the moral culture of
university students.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
student,
ethics,
culture,
spirituality,
society,
personality,
virtue,
development.
Oliy
o‘
quv yurti talabalarida axloqiy madaniyatni shakllantirish
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
talaba,
axloq,
madaniyat,
etika,
ma
’
naviyat,
jamiyat,
shaxs,
fazilat,
taraqqiyot.
Axloqiy madaniyatning qadr-qimmati va ahamiyati, xuddi
axloq kabi, kishilarning xulq-atvori, muloqoti va faoliyatida,
oshkora dunyoqarashida, shaxsiy
o‘
rnak k
o‘
rsatishida yuzaga
chiqadi. Axloqiy madaniyat tushunchasining mazmun-mohi-
yatini nazariy jihatdan t
o‘g‘
ri anglash, uning jamiyat madaniy
taraqqiyoti va shaxs ma
’
naviy dunyosini shakllantirishdagi
salmoqli
o‘
rni bunga zarur asos b
o‘
la oladi. Maqolada oliy
o‘
quv
yurti talabalarining axloqiy madaniyatini shakllan-tirishning
ahamiyati atroflicha yoritilgan.
1
Senior Lecturer, Department of Russian Language and Literature, Termez State University. Termez, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
106
Формирование нравственной культуры у студентов
высшего образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
студент,
культура,
этика,
духовность,
общество,
личность,
добродетель,
развитие.
Ценность и важность моральной культуры, а также
морали проявляется в поведении, общении и деятельности
людей, в их открытом мировоззрении, в их личном примере.
Теоретически правильное понимание сущности концепции
нравственной культуры, ее значимой роли в культурном
развитии общества и формировании духовного мира
личности может быть для этого необходимой базой.
В
статье
раскрывается
важность
формирования
нравственной культуры студентов вузов.
KIRISH
Yosh avlodning madaniyatini,
ma’naviy
-axloqiy salohiyatini k
o‘
tarmoq, milliy
mafkurasini uy
g‘
otmoq zarur. Zero,
o‘
zini anglagan, millat ma
’
naviyatini tushungan
insongina xalqini, millatini, Vatanini, oilasini taniydi. Xalq va millat oldidagi burchni,
mas
’
uliyatini, majburiyatini anglaydi. Insonning ma
’
naviy-axloqiy barkamol b
o‘
lishi xalq,
davlat, jamiyat ma
’
naviyatiga asos b
o‘
ladi. Shunday ekan, yoshlarga chuqur nazariy va
amaliy bilimlar, kasbiy malaka, k
o‘
nikmalar hosil qilish, ijtimoiy hayotdagi voqea-
hodisalari va muammolariga t
o‘g‘
ri munosabatda b
o‘
lishga
o‘
rgatish, Vatanni sevish,
ajdodlari yaratgan bebaho ma
’
naviy javohirlarni imkon qadar egallash, ularni asrab-
avaylash va boyitish, mamlakatimiz kelajagini, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning bugungi
holatini chuqur tahlil qilish, jahondagi va mamlakatimizdagi ma
’
naviy, aqliy bilimlardan
foydalanib, voqelikda faol ishtirok etish ruhida tarbiyalash bugungi kun talabidir.
Ijtimoiy-gumanitar va iqtisodiy fanlarni
o‘
qitish jarayonida milliy istiqlol
g‘
oyasi va
mafkurasi, milliy va umuminsoniy qadriyatlar asosida
o‘
quvchi-yoshlarda ilmiy dunyo-
qarash, yuksak ma
’
naviy-axloqiy salohiyat, iqtisodiy, huquqiy va ijodiy tafakkurni,
ijtimoiy-siyosiy faollikni shakllantirish kabi talablarni ta
’
minlash lozimligi alohida
uqtirilgan. Ma
’
naviy-axloqiy dunyoqarashi shakllangan
o‘
quvchi-yoshlarda ma
’
naviy-
axloqiy bilim, ma
’
naviy-axloqiy tafakkur, ma
’
naviy-axloqiy his-tuy
g‘
u, ma
’
naviy-axloqiy
idrok fazilatlarini tushunish darajalari rivojlangan b
o‘
ladi. Ma
’
naviy idrok, axloqiy iroda,
xatti-harakat va malakalar bir-birini t
o‘
ldirib,
o‘
quvchining shaxsiy hayoti, faoliyatida
o‘
z
ifodasini namoyish etadi. Ma
’
naviy-axloqiy barkamollik talaba-yoshlarda mustaqil e
’
tiqod,
dunyoqarash va maqsadga ega b
o‘
lish, ezgu fikr, ezgu s
o‘
z, ezgu amal birligini ta
’
minlash,
shaxsiy manfaatni jamiyat manfaati bilan uy
g‘
un k
o‘
rish y
o‘
nalishlarida mustahkamlanadi.
Axloqiy qadriyatlar mazmun-mohiyatiga k
o‘
ra inson tarbiyasida funksionalligi va ijtimoiy
xarakteri bilan aksiologik xususiyatga ega.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili (Literature review). Bugungi kunning asosiy
talabi b
o‘
lgan shaxsning, avvalo,
o‘
ziga nisbatan tanqidiy tahlilning shakllanishi,
o‘
z
manfaatini jamiyat manfaati bilan uy
g‘
unlashtirishining asosida insonning
o‘
zini
o‘
zi
nazorat qilishi, baholashi va
o‘
zini
o‘
zi boshqarishi singari ma
’
naviy va sinergetik jihatlar
birligi yotadi. Bu shaxs ma
’
naviy borli
g‘
ining ajralmas xossalari b
o‘
lgan axloq, bilish va
erkinlik hodisalarida namoyon b
o‘
ladi. Bu hodisalarning shaxs hayoti va faoliyatiga
turlicha ta
’
sir k
o‘
rsatishi masalasi hozirgi zamon axloq falsafasining ba
’
zi muammolarini
k
o‘
rib chiqishni taqozo etadi. K
o‘
pgina olimlarimiz va tadqiqotchilarimiz tomonidan axloq,
odob, madaniyat va qadriyatlar borasida ilmiy izlanishlar olib borilgan[1, 2, 3, 4, 5, 6].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
107
Abu Nasr Forobiy bu xususda shunday yozadi:
“
Fazilat muayyan bir mantiqiy
mazmunda ifodalangan mavhum tushunchagina emas, balki odamning g
o‘
zallikka,
yaxshilikka erishishi uchun qilinadigan faoliyati va xatti harakatlarining aniq ifodasi
hisoblanadi
”
. Allomaning fikricha, odamni yaxshi ishlarni qilishga va g
o‘
zal xulqlar sohibi
b
o‘
lishga da
’
vat etuvchi ichki (axloqiy) sifatlar fazilatlar deb ataladi. Insonda axloq, odob,
iymon, vijdon, halollik, mehnatsevarlik, baynalmilalchilik, insonparvarlik, e
’
tiqod, vatan-
parvarlik, milliy va umuminsoniy tuy
g‘
u, burch va mas
’
uliyatni his qilish kabi axloqiy sifat
va fazilatlar qanchalik kuchli b
o‘
lsa, jamiyat taraqqiyotining zaminlari ham kengayadi,
tinchlik, osoyishtalik, hamjihatlik barqaror b
o‘
ladi. Bunday insonlar qancha k
o‘
p b
o‘
lsa,
jamiyat shuncha barkamol b
o‘
ladi, ilm-fan, madaniyat rivoj topadi [7].
Tadqiqot metodologiyasi (Research Metodology). Axloqiy fazilat-faoliyat, xatti-
harakat demakdir. Adolatli ishlarni bunyod qilish bilan odam adolatli b
o‘
lib boradi,
mardona harakat bilan mard b
o‘
ladi. Odam jamiyatda yashagani sababli uning axloqiy
fazilatlari hech qachon sof, xolis holda namoyon b
o‘
lmaydi, balki faqat ijtimoiy faoliyat-
dagina amalga oshadi. Shuning uchun barcha axloqiy fazilatlar ijtimoiydir. Axloqiy
qadriyatlar tizimida mehnatsevarlik funksialligi bilan alohida ahamiyat kasb etadi.
Boshqacha aytganda, axloqiy qadriyatlarning boshqa barcha shakllari va ular takomili ham
bevosita mehnat orqali r
o‘
yobga chiqadi. Tasavvuf va tariqat ahlining buyuk namoyandasi
Bahouddin Naqshband hazratlarining
“
Dil ba yoru, dast ba kor
”
(diling Allohda, q
o‘
ling
ishda b
o‘
lsin), degan hikmatida
“
Yaratgan Robbim rizqimizni ham beradi
”
,
–
deb biron bir
foydali mehnat qilmay, faqat toat
–
ibodat bilan ma
g‘
rur yurishni emas, balki odam Alloh
taoloni diliga jo qilib, baholi qudrat mehnati bilan rizq-u r
o‘
z topib yashashi zarurligi
uqtiriladi. Ul zot sharif ayni qoidaga, avvalo,
o‘
zlari amal qilganlar. Ilmni, valiylikni emas,
balki halol tirikchilik manbai sifatida kimxobga naqsh solish kasbini tanlab, shu orqali oila
tebratganlar. Bu kasb ul zotga otadan
“
ota kasb
”
sifatida meros
o‘
tgan edi. Hattoki,
o‘
zlariga
xizmatkor ham saqlamaganlar. Shuningdek, ul zot talabalarni madrasaga qabul qilish
paytida yoshlardan:
“
Biron kasbing bormi?
”
,
–
deb, albatta, s
o‘
rar ekanlar. Kasbi-kori,
hunari y
o‘
q bolalarni
o‘
qishga qabul qilmaganlar. Buning sababini Naqshband hazratlari:
“
Agar kishi hunarli b
o‘
lsa, u kishi bilimini haqiqatga ba
g‘
ishlaydi,
o‘
z mehnati bilan kun
kechiradi. Bordi-yu, kasbi b
o‘
lmasa, bilimini tirikchilikka sarf etadi, halol mehnatni
unutadi
”
,
–
deya izohlaydilar.
Tahlil va natijalar (Analysis and results). Axloqiy qadriyatlar insoniy fazilat va
xislatlar uy
g‘
unligini
o‘
zida mujassamlashtirgan, jamiyatdagi ijtimoiy tartiblar, huquq,
odob normalarini anglash, unga rioya qilish hamda qadrlash asosida takomillashib
boradigan umuminsoniy fazilatning ham fikriy, ham amaliy me
’
yorlari majmuidir. Axloqiy
fazilatlar tabiatini teran tahlil qilgan Arastu fikricha, fazilat ruhning holati b
o‘
la olmaydi,
uni insonlarga tabiatning
o‘
zi bermaydi, balki tabiat fazilatli b
o‘
lishning imkoniyatlarini
yaratadi, xolos. Barcha axloqiy fazilatlar- adolat, d
o‘
stlik, muhabbat, mardlik, m
o‘
tadillik,
saxiylik, sulhparvarlik, xushfe'llik va hokazolar faqat inson faoliyatida namoyon b
o‘
ladi.
Axloqiy madaniyat quyidagicha tuzilmalarga ega:
a) jamiyat subyektlari axloqiy ongining belgilari va elementlari;
b) xulq-atvor va muloqot madaniyati;
v) axloqiy xatti-harakatlar va faoliyat.
Bulardan ma
’
lum b
o‘
ladiki, bir tomondan, axloqiy madaniyat madaniyatning
jamiyat moddiy va ma
’
naviy hayotiga oid boshqa turlari bilan muvofiq keladi, boshqa
tomondan esa u jamiyatdagi illatlar
–
yomonlik, tengsizlik, vijdonsizlik, nomussizlik,
g‘
urur-
sizlik kabi boshqa axloqqa qarshi hodisalarga ziddir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
108
Axloqiy madaniyat jamiyat axloqiy ongi va dunyoqarashining rivojlanganlik
darajasini,
“
axloqi yasama
”
va
“
axloqi haqiqiy
”
ning birligini; xulq-atvor, muloqot va
faoliyat tizimida yaxshilik, or-nomus, vijdon, burch,
g‘
urur, sevgi, birgalikdagi ishlash va
hokazolar me
’
yorlarining namoyon b
o‘
lishini; hayot faoliyatini insonparvarlik, egoizm va
alturizmni oqilona muvofiqlashtirish, tinchliksevarlik tamoyillari asosida y
o‘
lga q
o‘
yishni
ifoda etadi.
Axloqiy madaniyatning
o‘
ziga xos shakli hisoblangan subyekt axloqiy madaniyati
jamiyat axloqining hosilaviy va subyektivlashgan in
’
ikosidir. Uning ayrim k
o‘
rinishlarida
odob va axloq aynanlashtiriladi, tushunchalar esa sinonimlar sifatida tushuniladi. Axloq
esa qanday b
o‘
lsa, shundayligicha mavjud b
o‘
lgan chinakam, haqiqiy, amaliy narsa sifatida
baholanadi. Ushbu ma
’
noda, odob va axloq
o‘
rtasidagi farq axloqiy (amaliy) madaniyat-
ning qat
’
iy belgisi
–
“
axloqi yasama
”
va
“
axloqi haqiqiy
”
, ya
’
ni s
o‘
z va amal birligini aks
ettiradi [5].
Shaxs axloqiy madaniyati quyidagicha tuzilmaga ega:
a) axloqiy ongning rivojlanganligi (yaxshilik, or-nomus, burch va boshqalar haqi-
dagi axloqiy his-tuy
g‘
u va kechinmalar, axloqiy iroda, axloqiy qadriyatlar);
b) axloqiy dunyoqarashning yuqoriligi (axloqiy ideallar, tamoyillar va me
’
yorlar,
qadriyatlarga y
o‘
nalganlik, axloqiy ehtiyojlar, maslak va e
’
tiqodlar);
v) axloqiy sifatlarning mukammalligi (insonparvarlik, kishilarga samimiyat va hurmat
bilan munosabatda b
o‘
lish, hamdardlik, xayrixohlik, adolatlilik, vijdonlilik, yaxshilikka intilish,
t
o‘g‘
rilik, halollik, e
’
tiborlilik, burch va mas
’
uliyatni sezish va tushunish va h.k.);
g) axloqiy sifatlarni yuzaga chiqarish, axloq tamoyillari va me
’
yorlariga rioya qilish.
Shaxs axloqiy madaniyati mazmunan guruh yoki jamiyat axloqiy madaniyatiga
t
o‘g‘
ri keladi. Lekin ulardan
o‘
zining subyektiv fikrlashi va ifodalanishi, muayyan axloqiy
qadriyatlarni ustuvor q
o‘
yishi va ularga y
o‘
nalganligi bilan farqlanadi.
Muloqot jarayonidagi axloqiy madaniyat qator zarur elementlarni
o‘
z ichiga oladi, bular:
–
muloqot maqsadini belgilash;
–
sherikni tanlash;
–
turtki beradigan motivlar va kayfiyat;
–
muloqot shakllari va usullari;
–
yakuniy natijalar va ularga baho berish.
Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations). Shaxs ichki madaniyati mulo-
qotning tashqi madaniyatini shakllantirishda yetakchi, belgilovchi rolni
o‘
ynaydi, unda
namoyon b
o‘
ladi. Namoyon b
o‘
lish usullari turli-tuman b
o‘
lishi mumkin, masalan, boshqa
odamlar bilan salomlashish, muhim axborotlar bilan almashish, turli shakllardagi
hamkorlikni y
o‘
lga q
o‘
yish, d
o‘
stlik, sevgi rishtalari bilan bo
g‘
lanish va h.k.
Axloqiy madaniyatning shakllanishida aql-idrok, tafakkur va his-tuy
g‘
u ham muhim
o‘
rin tutishi tabiiy. Bu jarayon kishilarning hissiy kechinma va kayfiyatlariga ham bo
g‘
liq,
chunki inson kayfiyatida uning hayot sharoitlari, ijtimoiy ahvoli, milliy xususiyati, madaniy
saviyasi, shaxsiy taqdiri, yoshi va hokazolar aks etadi. Axloqiy madaniyatda zamon ruhi,
ijtimoiy kuchlarning kayfiyati, intilishi ham
o‘
z ifodasini topishi shart. U bugungi
O‘
zbekiston mustaqilligini mustahkamlashda istiqlol dunyoqarashini shakllantirishga
ulkan ta
’
sir k
o‘
rsatadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
109
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Akbarov N. Texnika oliy
o‘
quv yurti talabalarida kasbiy madaniyatni shakl-
lantirishning pedagogik asoslari: Avtoref. ped.fan.dok. ... dis.
–
T.: TDPU, 2008.
–
B. 45.
2.
Kenjaeva D.R. Madaniyatning tarbiyaviy funksiyasi va uning ijtimoiy falsafiy
tahlili: fals.fan.nomz. ... diss.
–
T.: 1999.
–
B. 26.
3.
Musurmonova O. Yuqori sinf
o‘quvchilari ma’naviy madaniyatini shakllan
-
tirishning pedagogik asoslari: ped.fan.dok. ... diss.
–
T.: 1993.
–
B. 364.
4.
Masharipov
I.B. Ma’naviy omillarning rahbar kadrlar kasbiy madaniyatini shakl
-
lantirishdagi
o‘
rni: Avtoref. siyosiy... fan.nom.
–
2009.
–
B. 50.
5.
Qosimov Sh.U. Kasb-
hunar kollejlarida amaliy kasbiy ta’limni tashkil etishning
metodik asoslarini takomillashtirish / Ped. fan. fal. dok. ... dis.
–
T.,
O‘
MKHTTKMOQTI,
2018.
–
B. 176.
6.
Abdulla Avloniy. Turkiy guliston yoxud axloq.
–
T.:
O‘
qituvchi, 1992.
–
B. 62.
7.
Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. // Tanlangan asarlar. Mas’ul muharrir:
akad. M. Xayrullaev.
–
T.: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1993.
–
B. 222.
8.
Iskandarovich U.I. (2021). Theoretical Fundamentals of Introduction of
Electronic Educational Tools to the Educational Process. Central asian journal of
theoretical & Applied sciences, 2(1), 1
–
7.
9.
Kuziev S.S. (2019). Practical and methodological bases of technology in creating
electronic educational resources reserves. Scientific Bulletin of Namangan State
University, 1(3), 326
–
329.
10.
Умиров
И. (2021). Таълим жараёнида электрон таьлим
воситаларини
қўллашнинг педагогик
-
психологик омиллари. Academic research in educational
sciences, 2(2).
11.
Sobirovich S.S., & Allakulovich N.U. (2020). The implementation of integration
in specific and general professional sciences-as a pedagogical problem. PalArch
’
s Journal
of Archaeology of Egypt / Egyptology, 17(6), 3217
–
3224.
12.
Нуруллаев
У.А. (2021). Ўқитишнинг муаммоли шакли ва унинг ўқув жорий
этишнинг назарий
-
методик жиҳатлари. Academic research in educational sciences, 2(2).
13.
Эрназаров
А.А. (2019). Необходимость применения систем автоматизированного
проектирования при обучении студентов инженерных специальностей высших учебных
заведений. Вестник науки, 1(11), 20–
26.
14.
Турматов
Ж.Р., & Аскаров
И.Б. (2020). Динамическая оценка исследовательской
компетенции студентов. Общество, (1), 87–
89.
15.
Askarov I.B. (2017). Basic stages of training to research activity future
professional education teachers. Eastern European Scientific Journal, (5).
16.
Аскаров
И.Б. (2017). Основные подходы и принципы
подготовки будущих
педагогов профессионального обучения к исследовательской деятельности.
Актуальные научные исследования в современном мире, (2
-6), 25
–
32.
17.
Аскаров
И.Б.
(2017).
Управление
и
планирование
процессом
формирования исследовательских умений и навыков будущих преподавателей
профессионального образования. Школа будущего, (2), 10–
15.
18.
Бегматов
Б.Я. (2020). Техника олий таълим муассасаларида талаба
амалиёти тадқиқи. Academic research in educational sciences, (3).
19.
Аскаров
И.Б. (2016). Подготовка к исследовательской деятельности
будущего педагога профессионального обучения. In Педагогическое мастерство
(PP. 39-42).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
110
20.
Бегматов
Б. (2021). Техника олий таълим муассасалари талабаларининг
касбий мослашиш жараёнини амалиётнинг аҳамияти. Academic research in
educational sciences, 2(10), 932
–
938.
21.
Daniyarovna
H.S. (2021). The Contents of Students’ Independent Education and
Methods of Implementation. Psychology and Education Journal, 58(2), 1445
–
1456.
22.
Адилов
О., Зуҳурова
Д., & Мамарасулов
Р. (2021). Транспорт воситалар
техник ҳолатини баҳолаш
. Academic research in educational sciences, 2(10), 137
–
143.
