Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Factors affecting the development of emotional intelligence
Dildorakhon ULMASOVA
1
International Islamic Academy of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 October 2021
Accepted 20 November 2021
Available online
15 December 2021
The article describes the research of psychologists of factors
affecting the formation and development of emotional
intelligence, as well as their features. The aspects that play an
important role in whether a person's emotional intelligence is
high or low are analyzed.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Emotional intelligence,
biological factor,
social factor,
empathy,
emotion,
locus control,
feeling,
destructive behavior.
Эмоционал интеллектнинг ривожланишига таъсир қилувчи
омиллар
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
эмоционал интеллект,
биологик омил,
ижтимоий омил,
эмпатия,
эмоция,
локус назорат,
ҳиссиёт
,
дестуктив хулқ
-
атвор.
Мақолада психолог олимларнинг эмоционал интеллект
шаклланиши ва ривожланишига таъсир қилувчи омилларга
оид тадқиқотлари ҳамда уларнинг ўзига хос хусусиятлари
баён этилган. Шахсда эмоционал интеллектининг паст ёки
баланд бўлишида муҳим рол ўйновчи аспектлар таҳлил
этилган.
1
Department of Psychology of Religion and Pedagogy, International Islamic Academy of Uzbekistan. Tashkent,
Uzbekistan. E-mail: Dildora04.30@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
167
Факторы, влияющие на развитие эмоционального
интеллекта
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Эмоциональный
интеллект,
биологический фактор,
социальный фактор,
эмпатия,
эмоция,
локус контрол,
чуства,
деструктивное поведение
.
В статье, описаны исследования психологов факторов,
влияющих на формирование и развитие эмоционального
интеллекта, а также их особенности. Анализируются
аспекты, которые играют важную роль в том, является ли
эмоциональный интеллект человека высоким или низким.
Бугунги глобал замонда шахсни қийнаётган психологик муаммоларни
аниқлаш, уларни ечишга кўмак бериш жуда долзарбдир. Чунки бу орқали инсон
-
нинг эмоционал жиҳатдан фаровонлиги таъминланибгина қолмай, унда юзага
келиши мумкин бўлган психосоматик касалликларнинг ҳам олди олинади.
(Rasulova, N., & Ulmasova, D., 2020:3).
Эмоционал интеллект эмоционал ахборотларни қайта ишлаш, фойдалана
олиш лаёқати.
1995-
йил Даниэл Гоулман
“Эмоционал интеллект” китобини нашр
этди ва у ўз асарида инсон ҳиссиётларини тўғри акс эттира олиши муҳимлигига
алоҳида тўхталди. [3
.
Б.
21
–44]. Маълумки,
эмоционал интеллект асримиз бошлари
-
даноқ психологиянинг долзарб феноменларидан бирига айланиб улгурди. Қатор
психолог олимлар эмоционал интеллект, унинг компонентларини ўргана бошлаш
-
ди. Биз ушбу мақолада эмоционал интеллект нима сабабдан турли шахсларда
турлича шаклланган бўлиши, унинг
ривожланишига таъсир қилувчи омиллар
ҳақида тўхталмоқчимиз.
Шахс
ҳаёти, муваффақияти, танлов ва қарорлари
эмоцияларини қай даражада
бошқара олиши билан бевосита боғлиқ.
Шунинг учун ҳам индивидда
ўз эмоция
-
ларни бошқариш, зарур вақтда уларни тўғри йўналтира олиш кўникмасини шакл
-
лантириш зарур.
Эмоционал интеллектнинг ривожланишига таъсир этувчи омиллар турли
олимлар томонидан тадқиқ этилган ва хилма
-
хил фикр мулоҳазалар илгари
сурилган. Бундай олимлар қаторига О.И.
Власова, Дж.
Мэйер
,
Д
.
Гоулман
,
Т
.
П
.
Березовская
,
А
.
В
.
Либин
,
В
.
М
.
Русалов
,
С
.
И
.
Дудин
,
А
.
Эллис
,
Х
.
Джекинс
,
Д
.
Д
.
Гуастелло
,
С
.
Дж
.
Гуастелло
,
В
.
Д
.
Шадриковаларни
киритиш
мумкин
.
Психолог
-
лар эмоционал интеллект ривожланишига таъсир этувчи омилларни
2 гуруҳга
ажратадилар:
Биологик омил.
Социал омил.
Биологик омилларга
ота
-
оналарнинг эмоционал интеллекти даражаси,
тафаккурнинг типлари, эмоционал таъсирчанликнинг наслий туҳфалари, темпера
-
мент хусусиятлари, ахборотни қайта ишлаш хусусиятларини киритишган.
Шахсда эмоционал интеллект ривожланишининг социал шартлари сифатида
рационаллик, ўзини ўзи англашининг ривожланиш босқичлари, эмоционал
компетентликка бўлган ишонч, ота
-
оналар маълумоти даражаси, оилавий тушум,
оиладаги муносабатнинг эмоционал тинч, хотиржамлиги, ташқи локус назоратнинг
барқарорлиги ҳамда эътиқод қиладиган дини киритилади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
168
Д.Д.
Гуастелло ва С.Дж.
Гуастелло тадқиқотларида фарзандлар ва уларнинг
оналари ЭИи даражаси ўртасида сезиларли корреляция аниқланди.
Шу билан бир
вақтда, болалар ва уларнинг оталарининг ЭИи даражаси ўртасида бундай
корреляция йўқлиги исботланди
[1.
Б.
6].
Бошқа тадқиқотларда эса ота
-
онанинг
маълумоти даражаси ва оилавий тушум қанчалик юқори бўлса, ўсмирларда
эмоционал интеллект кўрсаткичлари шунчалик юқори натижани кўрсатган.
Шахс ривожланишининг энг эрта босқичларида ўз
-
ўзини бошқариш меха
-
низмлари ҳам шаклланади. Болада
“Мен” образи қай даражада ривожлан
-
ганлиги
унинг эмоционал интеллектига ҳам таъсир кўрсатади. [11:39]
Бундан ташқари
диний тарбия олган болаларда эмоционал интеллект даражаси юқори бўлиши
аниқланган. Чунки дин бола ҳаётида содир бўлаётган стрессли вазиятларда
оптимистик кайфиятни сақлаб қолиш, диний ибодатларни амалга ошириш эса
катарсис ҳолатига тушириш вазифасини бажариб, инсонни эмоцияларини бошқа
-
ришга ҳамда бошқа
одамларнинг ҳам кечинмаларига эмпатик муносабатда бўла
олишга ўргатади.
Эмоционал интеллектга таъсир этувчи социал омиллар ичида дин омили ҳам
алоҳида эътироф этилади. Чунки ўтказилган тадқиқотлар натижаси
“Эмоционал
интеллект” ва “Динийлик” шкалалари
бўйича юқори баҳо ўртасида ўзаро алоқа
-
дорлик борлигини кўрсатди. Н.
Андеева бу ҳолатнинг бир қанча сабабларини очиб
беради:
Биринчидан,
диндор одамларда эмоцияларни назорат қилиш ва эмпатияга
имкон яратадиган ташқи локус назорат устунлик қилади.
Сабаби, диндор шахс ўз ҳаётидаги барча воқеа
-
ходисаларда Худонинг иродаси
сабаб содир бўлишига ишонишади.
Иккинчидан,
диний тарбия, биринчи навбатда, шахсда муҳаббат ҳиссининг
ривожланишига, маънавий ҳисларни тарбиялашга кўмаклашади. бу эса шахсда
эмпатик қобилиятни ошишига кўмаклашади.
Учинчидан,
диний ибодатларни амалга ошириш, тавба қилиш натижасида
шахсда ўз хатти
-
ҳаракатларини таҳлил этиш, қолаверса, ўзини бошқариш малакаси
шаклланади.
В.Д.
Шадриеованинг: “Иймон
-
эътиқод инсон ҳис
-
туйғуларини нафақат
эмоционал бойитади, балки унинг ички хаётини қайтадан қуриб, янги сифат бериш
билан кечинмаларини бойитади”
,
–
деган фикрига қўшилиш мумкин.
Бундан
ташқари, дин шахсда юзага келиши мумкин бўлган стресс ҳолатидан ҳимоялаб,
деструктив хулқ
-
атвор шаклларини ўзлаштиришига тўсқинлик қилади. Бу эса
эмоционал интеллектнинг муҳим компоненти ўз эмоцияларини бошқариш ҳола
-
тига мос келади.
Хулоса сифатида айтиш мумкинки, бугунги кунда шахс стрессга бардошли,
қийин вазиятларда ҳам тўғри қарор қабул қила оладиган, эипатик хусусиятга эга
бўлиши учун, аввало, оилада эмоционал муҳитни яратиш, ота
-
онанинг, айниқса,
онанинг эмоционал интеллекти юқори бўлишига эътибор қаратиш лозим экан.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Андреева
И.Н. Эмоциональный интеллект как феномен современной
психологии. Новополоцк: ПГУ, 2011.
2.
Bar-On R. Emotional Quotient Inventory: a measure of emotional intelligence.
NY: Multi-Health Systems, Inc. 2008.
–
P. 36.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
169
3.
Гоулман
Д. Эмоциональный интеллект /
/
Д.
Гоулман; пер. с анг.
А.П.
Исаевой. –
М.: АСТ
МОСКВА; Владимир: ВКТ, 2009.
4.
Ильин
Е.П. Эмоции и чуства: учеб. Пособие для студ. вузов. СПб.: Питер, 2001.
5.
Карпов
А.В. Психология эмоционального интеллекта: теория, диагностика,
практика: монография/ Карпов
А.В., А.С.
Петровская. Ярославль. ЯрГУ –
2008.
6.
Mayer J.D. Emotional Intelligence: Popular or Scientific Psychology. N.Y., 2005.
7.
Люсин
Д.В. Социальний интеллект: Теория, измерения, исследование. М., 2004.
8.
Люсин
Д.В. Эмперический анализ категоризации эмоций
// Вопросы
психологии.
–
1999.
–
№
2.
–
С
. 50
–
61.
9.
Rasulova N., & Ulmasova D. (2020). The importance of following the professional
and ethical principles of the psychologist in the provision of psychological services. The
Light of Islam, 2020(3), 192-200.
10.
Роджерс
К. Эмпатия
// Психология эмоций. Тексты
.
–
М.: Изд
-
во МГУ,
1984.
–
С.
235.
11.
Bakhriddin U., & Ulmasova D. (2021). The influence of emotional intelligence
on mental health. Berlin Studies Transnational Journal of Science and Humanities,
1(1.9 Psychological sciences).
